મોક્ષોપાય · અધ્યાય 5.53

અપારપર્યન્તવપુઃ પરમાણ્વણુર્ એવ વા ।
ચિદ્ અચેત્યા તદાક્રાન્તૌ ન શક્તા વાસનાદયઃ ॥

મનશ્શેમુષ્યહઙ્કારપ્રતિબિમ્બૈશ્ શઠેન્દ્રિયૈઃ ।
વાસનોત્થાપિતા શૂન્યવેતાલી ત્રાસનોદ્યતા ॥

તત્કૃતેભ્યો વિકારેભ્યો ભીતિં તાન્ય્ એવ ભૂરિશઃ ।
ભૂયો ઽપ્ય્ અનુભવન્ત્વ્ અન્તર્ અહં હિ ચિદ્ અલેપિકા ॥

ચિતો ન જન્મમરણે સર્વગાયાશ્ ચિતઃ કિલ ।
કિં નામ મ્રિયતે બ્રૂત માર્યતે કેન વાપિ કિમ્ ॥

ચિતો ન જીવિતેનાર્થસ્ સર્વાત્મા સૈવ જીવિતમ્ ।
કિં પ્રાપ્સ્યતિ કદાત્મૈષ પ્રાઙ્મૃતો યદિ જીવતિ ॥

જીવ્યતે મ્રિયતે ચેતિ કુવિકલ્પકલાપિનામ્ ।
કલના મનસામ્ એવ નાત્મનો વિતતાત્મનઃ ॥

યો હ્ય્ અહમ્ભાવતાં પ્રાપ્તો ભાવાભાવૈસ્ સ ગૃહ્યતે ।
આત્મનો નાસ્ત્ય્ અહમ્ભાવો ભાવાભાવાઃ કુતો ઽસ્ય તે ॥

અહમ્ભાવો મુધા મોહો મનશ્ ચ મૃગતૃષ્ણિકા ।
જડઃ પદાર્થસમ્ભારઃ કસ્યાહમ્ભાવભાવના ॥

રક્તમાંસમયો દેહો મનો નષ્ટં વિચારણાત્ ।
જડાશ્ ચિત્તાદયસ્ સર્વે કુતો ઽહમ્ભાવભાવના ॥

આત્મમ્ભરિતયા નિત્યમ્ ઇન્દ્રિયાણિ સ્થિતાન્ય્ અલમ્ ।
પદાર્થાશ્ ચ પદાર્થત્વે કુતો ઽહમ્ભાવભાવના ॥

ગુણા ગુણેષુ વર્તન્તે પ્રકૃતિઃ પ્રકૃતૌ સ્થિતા ।
સદ્ એવ સતિ વિશ્રાન્તં કુતો ઽહમ્ભાવભાવના ॥

સર્વગં સર્વદેહસ્થં સર્વકાલમયં મહત્ ।
કેવલં પરમાભાનં ચિદાત્મૈવ હિ સંસ્થિતમ્ ॥

એવં કિમાકૃતિઃ કો વા કિમાદેયશ્ ચ કિઙ્કૃતઃ ।
કિંરૂપઃ કિમ્મયઃ કો ઽહં કિં ગૃહ્ણામિ ત્યજામિ કિમ્ ॥

તેનાહં નામ નેહાસ્તિ ભાવાભાવોપપત્તિમાન્ ।
અનહઙ્કારરૂપસ્ય સમ્બન્ધઃ કેન મે કથમ્ ॥

અસત્ય્ અલમ્ અહઙ્કારે સમ્બન્ધઃ કેન કસ્ય કઃ ।
સમ્બન્ધાભાવસંસિદ્ધૌ વિલીના દ્વિત્વકલ્પના ॥

એવં બ્રહ્માત્મકમ્ ઇદં યત્ કિઞ્ચિજ્ જગતિ સ્થિતમ્ ।
બ્રહ્મૈવાસ્તિ તદ્ એવાસ્મિ પરિશોચામિ કિં મુધા ॥

એકસ્મિન્ન્ એવ વિમલે પદે સર્વગતે સ્થિતે ।
અહઙ્કારકલઙ્કસ્ય કથં નામોદયઃ કુતઃ ॥

નાસ્ત્ય્ એવ હિ પદાર્થશ્રીર્ આત્મૈવાસ્તીહ સર્વગઃ ।
પદાર્થલક્ષ્મ્યાં સત્યાં ચ સમ્બન્ધો ઽસ્તિ ન કસ્યચિત્ ॥

ઇન્દ્રિયૈર્ ઇન્દ્રિયેષ્વ્ અઙ્ગૈર્ મનો મનસિ વલ્ગતિ ।
ચિદ્ અલુપ્તવપુઃ કેન સમ્બદ્ધં કસ્ય કિં કથમ્ ॥

ઉપલાયશ્શલાકાનાં સમ્બન્ધો ન યથા મિથઃ ।
તથૈકત્રાપિ દૃષ્ટાનાં દેહેન્દ્રિયમનશ્ચિતામ્ ॥

અસદભ્યુત્થિતે વ્યર્થમ્ અહઙ્કારમહાભ્રમે ।
મમેદમ્ ઇદમ્ અસ્યેતિ વિપર્યસ્તમ્ ઇદં જગત્ ॥

અતત્ત્વાલોકજાતેયમ્ અહઙ્કારચમત્કૃતિઃ ।
તાપેન હિમલેખેવ તત્ત્વાલોકેન લીયતે ॥

આત્મનો વ્યતિરેકેણ ન કિઞ્ચિદ્ અપિ વિદ્યતે ।
શબ્દબ્રહ્મેતિ તત્ તત્ત્વમ્ એતત્ તદ્ ભાવયામ્ય્ અલમ્ ॥

અહઙ્કારભ્રમસ્યાસ્ય જાતસ્યાકાશવર્ણવત્ ।
અપુનસ્સ્મરણં મન્યે નૂનં વિસ્મરણં વરમ્ ॥

સમૂલં પરિવિસ્મૃત્ય ચિરાયાહઙ્કૃતિભ્રમમ્ ।
તિષ્ઠામ્ય્ આત્મનિ સત્યાત્મા શરત્ખે શરદીવ ખમ્ ॥

દદાત્ય્ અનર્થનિચયં વિકાસયતિ દુષ્કૃતમ્ ।
વિસ્તારયતિ સન્તાપમ્ અહમ્ભાવો ઽનુસંહિતઃ ॥

સ્ફુરત્ય્ અહઙ્કારઘને હૃદ્વ્યોમ્નિ સલિલાત્મનિ ।
વિકસત્ય્ અભિતઃ કાયકદમ્બે દોષમઞ્જરી ॥

મરણમ્ જીવિતોપાન્તં જીવિતં મરણાન્તગમ્ ।
ભાવો ઽભાવાવધિચ્છિન્નઃ કષ્ટેયં દુઃખવેદના ॥

ઇદં લબ્ધમ્ ઇદં પ્રાપ્સ્યામીત્ય્ અન્તર્દાહકારિણી ।
ન શામ્યત્ય્ અર્કરત્નાનાં ગ્રીષ્મે ઽર્ચિર્ ઇવ દુર્ધિયામ્ ॥

નાસ્તીદમ્ ઇદમ્ અસ્તીતિ ચિન્તા ધાવત્ય્ અહઙ્કૃતિમ્ ।
જડાશયા જડામ્ અભ્રમાલા શૈલાવલીમ્ ઇવ ॥

અહઙ્કારે પરિક્ષીણે શુષ્કસ્ સંસારપાદપઃ ।
ભૂયઃ પ્રયચ્છત્ય્ અરસો ન પાષાણવદ્ અઙ્કુરમ્ ॥

સુતૃષ્ણાકૃષ્ણભોગિન્યો દેહદ્રુમકૃતાલયાઃ ।
ક્વાપિ યાન્તિ વિચારાત્મન્ય્ આગતે વિનતાસુતે ॥

અસદભ્યુત્થિતે વિશ્વે તજ્જા વયમ્ અસન્મયાઃ ।
અસન્મયપરિસ્પન્દે ત્વમ્ અહં ચેતિ કઃ ક્રમઃ ॥

ઇદં જગદ્ ઉદેત્ય્ આદાવ્ અકારણમ્ અકારણાત્ ।
યદ્ અકારણમ્ ઉચ્છૂનં તત્ સદ્ ઇત્ય્ ઉચ્યતે કથમ્ ॥

અપર્યન્તં પુરા કાલં મૃદિ કુમ્ભ ઇવાકૃતઃ ।
દેહો ઽભવદ્ ઇદાનીં તુ તથૈવાન્તે ભવિષ્યતિ ॥

મધ્યે નરવયોમાત્રં કઞ્ચિત્ કાલં તુ ચઞ્ચલમ્ ।
આદ્યન્તસોમ્યતે ત્યક્ત્વા વારિ વીચિતયા યથા ॥

અસ્મિન્ ક્ષણપરિસ્પન્દે દેહે વિશરણોન્મુખે ।
તરઙ્ગે ચ નિબદ્ધાસ્થા યે હતાસ્ તે કુદૃષ્ટયઃ ॥

પ્રાક્ પુરસ્તાચ્ ચ સર્વાણિ સન્તિ વસ્તૂનિ ચાભિતઃ ।
મધ્યસ્ફુટત્વ એતેષાં કેવાસ્થા હતરૂપિણિ ॥

ચિત્ત પૂર્વં પુરસ્તાચ્ ચ વિદેહં શાન્તમ્ ઇત્ય્ અસિ ।
સદ્ અસદ્ વા ખસંલીનં મધ્યે ઽસ્મિન્ કિં તવોગ્રતા ॥

યથા સ્વપ્નવિકારેષુ યથા સમ્ભ્રમદૃષ્ટિષુ ।
યથા વા મદલીલાસુ યથા નૌયાનસમ્ભ્રમે ॥

યથા ધાતુવિકારેષુ યથા વેન્દ્રિયવિપ્લવે ।
યથાતિસમ્ભ્રમાનન્દદોષાવેશવશેષુ ચ ॥

દૃશ્યતે ક્ષીયતે ચૈવ રૂપં સદસતોશ્ ચલમ્ ।
તથૈવેદમ્ ઇયં ત્વ્ એષા કાલે ન્યૂનાતિરિક્તતા ॥

સા ચ ત્વયા કૃતા નિત્યં ચિત્ત દુઃખસુખોદયૈઃ ।
યથા વિયોગસંયોગયામિન્યોર્ અનુરાગિણામ્ ॥

ત્વમ્ અપ્ય્ એવાસદાભાસં મિથ્યા સદ્ ઇવ લક્ષ્યસે ।
મૃગતૃષ્ણેવ તેનૈતત્ ત્વત્કૃતં સત્ કથં ભવેત્ ॥

યદ્ ઇદં કિઞ્ચિદ્ આભોગિ તત્ સર્વં દૃશ્યમણ્ડલમ્ ।
અવસ્ત્વ્ ઇતિ વિનિર્ણીય મનો યાહ્ય્ અમનઃપદમ્ ॥

અવસ્ત્વ્ ઇદમ્ ઇતિ સ્ફારે રૂઢે મનસિ નિશ્ચયે ।
હેમન્ત ઇવ પદ્મિન્યઃ ક્ષીયન્તે ભોગવાસનાઃ ॥

ચિતા દૃષ્ટાત્મના નૂનં સન્ત્યક્તમનનૌજસા ।
મનસા વીતરાગેણ સ્વયં સ્વસ્થેન ભૂયતે ॥

પરમાત્માનલે ક્ષિપ્તસંવિત્ત્યવયવં સ્વયમ્ ।
દગ્ધાત્મકમ્ અલં ચિત્તં શુદ્ધતામ્ એતિ શાશ્વતીમ્ ॥

દેહમ્ અન્યતયા દૃષ્ટ્વા ત્યક્ત્વા વિષયવાસનામ્ ।
વિનાશમ્ ઉરરીકૃત્ય મનો જયતિ વીરવત્ ॥

મનશ્ શત્રુશ્ શરીરસ્ય શરીરં મનસો રિપુઃ ।
એકભાવેન નશ્યેતે આધારાધેયકાર્યવત્ ॥

રાગદ્વેષવતોર્ નિત્યમ્ અન્યોઽન્યાતિવિરુદ્ધયોઃ ।
એતયોર્ મૂલકાષેણ વિનાશઃ પરમં સુખમ્ ॥

એતયોર્ એકસંસ્થાને રતિર્ ઇત્ય્ એવ યા કથા ।
સા વ્યોમ્ન્ય્ અયસ્સ્ત્રિયા ભુક્તા ધરેતિ કથયા સમા ॥

અકૃત્રિમવિરોધસ્થૌ યત્ર સઙ્ઘટિતાવ્ ઉભૌ ।
ધારા ઇવ પતન્ત્ય્ એવ તત્રાનર્થપરમ્પરાઃ ॥

મિથોવિરુદ્ધસંસર્ગે રતિમ્ એત્ય્ અધમો હિ યઃ ।
ત્યક્તવ્યસ્ સ પતદ્વારાવ્ અગ્નિરાશાવ્ અપેલવે ॥

સઙ્કલ્પેન મનસ્ સ્પૃષ્ટ્વા શરીરં બાલયક્ષવત્ ।
પાત્રાયેવ ધનાન્ય્ અસ્મૈ સ્વદુઃખાનિ પ્રયચ્છતિ ॥

તૈર્ દુઃખૈસ્ તાપિતો દેહો મનો હન્તુમ્ અથેચ્છતિ ।
પુત્રો ઽપિ હન્તિ પિતરમ્ આતતાયિપદં ગતમ્ ॥

નાસ્તિ શત્રુઃ પ્રકૃત્યૈવ ન ચ મિત્રં કદાચન ।
સુખદં મિત્રમ્ ઇત્ય્ ઉક્તં દુઃખદાશ્ શત્રવસ્ સ્મૃતાઃ ॥

દેહો દુઃખાન્ય્ અનુભવન્ સ્વમનો હન્તુમ્ ઇચ્છતિ ।
દેહં મનસ્ સ્વદુઃખાનાં સત્કોશં કુરુતે ક્ષણાત્ ॥

એવં મિથો દુઃખદયોશ્ શ્લિષ્ટયોઃ કસ્ સુખાગમઃ ।
એતયોર્ દેહમનસોર્ જાત્યૈવાન્યોઽન્યવિદ્ધયોઃ ॥

મનસ્ય્ એવ પરિક્ષીણે ન દેહો દુઃખભાજનમ્ ।
તત્ક્ષયોત્કતયા નિત્યં દેહો ઽપિ પરિધાવતિ ॥

નષ્ટં નષ્ટમ્ અનર્થાય શરીરં પદમ્ આપદામ્ ।
અલબ્ધાત્મવિવેકેન મનસાશુ વિનિન્દ્યતે ॥

એતે મનશ્શરીરે હિ મિથઃ પીવરતાં ગતે ।
જડરૂપે હિ વર્ષાસુ પયોદસરસી યથા ॥

મિથો દુઃખાય સમ્પન્ને એકરૂપે દ્વિધા સ્થિતે ।
વ્યવહારપરે સાર્ધં લોકે વાય્વનલાવ્ ઇવ ॥

ચિત્તે ક્ષયિણિ સઙ્ક્ષીણો દેહ આ મૂલતો ભવેત્ ।
વર્ધમાને તરુર્ ઇવ શતશાખઃ પ્રવર્ધતે ॥

ક્ષીયતે મનસિ ક્ષીણે દેહઃ પ્રક્ષીણવાસનઃ ।
મનો ન ક્ષીયતે ક્ષીણે દેહે તત્ ક્ષપયેન્ મનઃ ॥

સઙ્કલ્પપાદપં તૃષ્ણાલતં છિત્ત્વા મનોવનમ્ ।
વિતતામ્ ભુવમ્ આસાદ્ય વિહરામિ યથાસુખમ્ ॥

પ્રક્ષીયમાણમ્ એવેદં મમ મન્યે મનસ્ સ્થિતમ્ ।
પ્રશામ્યદ્વાસનાજાલં પ્રાવૃડન્ત ઇવામ્બુદઃ ॥

ધાતૂનાં સન્નિવેશો ઽયં દેહનામા વપુર્ મમ ।
પ્રક્ષીયમાણે મનસિ ગલન્ન્ એવાવતિષ્ઠતુ ॥

યદર્થં કિલ ભોગશ્રીર્ વાઞ્છ્યતે તત્ કલેવરમ્ ।
ન મે નાપિ ચ તસ્યાહં કો ઽર્થસ્ સુખલવેન મે ॥

નાહં દેહ ઇતિ ત્વ્ અસ્મિન્ યુક્તિમ્ આકર્ણય ક્રમે ।
સર્વાઙ્ગેષ્વ્ અપિ સત્સ્વ્ એવ શવઃ કસ્માન્ ન વલ્ગતિ ॥

તસ્માદ્ દેહાદ્ અતીતો ઽહં નિત્યો ઽનસ્તમિતદ્યુતિઃ ।
યસ્ સઙ્ગં ભાસ્વતા પ્રાપ્ય વેદ્મિ વ્યોમનિ ભાસ્કરમ્ ॥

જ્ઞો ઽહં મે ન સુખેનાર્થો નાનર્થેન ચ દુઃખિતા ।
શરીરમ્ અસ્તુ વા માસ્તુ સ્થિતો ઽસ્મિ વિગતજ્વરઃ ॥

યત્રાત્મા તત્ર ન મનો નેન્દ્રિયાણિ ન વાસનાઃ ।
પામરાઃ પરિતિષ્ઠન્તિ નિકટે ન મહીભૃતઃ ॥

પદં તદ્ અનુયાતો ઽસ્મિ કેવલો ઽસ્મિ જયામ્ય્ અહમ્ ।
નિસ્સ્પૃહો ઽસ્મિ નિરંશો ઽસ્મિ નિરીહો ઽસ્મિ નિરીપ્સિતઃ ॥

નેદાનીં મમ સમ્બન્ધો મનોદેહેન્દ્રિયાદિભિઃ ।
પૃથક્કૃતસ્ય તૈલસ્ય તિલૈર્ વિદલિતૈર્ યથા ॥

સ્વસ્માત્ પદવરાદ્ અસ્માલ્ લીલયા ચલિતસ્ય મે ।
અધ આક્રમતઃ કિઞ્ચિત્ પરિવારો હ્ય્ અયં શુભઃ ॥

સ્વસ્થતોર્જિતતા સત્તા હૃદ્યતા સત્યતા જ્ઞતા ।
આનન્દિતોપશમિતા મતા ચ મુદિતોદિતા ॥

પૂર્ણતોદારતા સત્યા કાન્તિમત્તૈકતાનતા ।
સર્વૈકતા નિર્ભયતા ક્ષીણદ્વિત્વવિકલ્પતા ॥

એતા નિત્યોદિતાસ્ સ્વસ્થાસ્ સુન્દર્યસ્ સુભગોદયાઃ ।
મમૈકાત્મરતેઃ કાન્તા નિત્યં હૃદયવલ્લભાઃ ॥

સર્વથા સર્વદા સર્વં સર્વસ્મિન્ સમ્ભવત્ય્ અતઃ ।
સર્વં પ્રતિ મમ ક્ષીણે વાઞ્છાવાઞ્છે સુખાસુખમ્ ॥

વિગતમોહતયા વિમનસ્તયા ગતવિકલ્પનચિત્તતયા સ્ફુટમ્ ।
ઉપરમામ્ય્ અહમ્ આત્મનિ શીતલે ઘનલવશ્ શરદીવ નભસ્તલે ॥