Mokṣopāya · Chapter 5.50

evam eṣātivitatā durjñānā raghunandana /
mahāmohakarī māyā viṣamā pāramātmikī //

kva muhūrtadvayasvapnasambhramālokadṛṣṭatā /
kvānekavarṣasambhuktaśvapacāvanipabhramaḥ //

kva sambhramopalabdhatvaṃ kva pratyakṣanidarśanam /
kvāsatyatvam asandigdhaṃ kva satyapariṇāmitā //

ato vacmi mahābāho māyeyaṃ vitatety alam /
asāvadhānamanasaṃ yojayaty atisaṅkaṭe //

evam asya kathaṃ brahman māyācakrasya rodhanam /
kurmaḥ prabalino vegāt sarvāṅgacchedakāriṇaḥ //

asya saṃsārarūpasya māyācakrasya rāghava /
cittaṃ viddhi mahānābhiṃ bhramato bhramadāyinaḥ //

tasmin nūnam avaṣṭabdhe dhiyā puruṣayatnataḥ /
gṛhītanābhi vahanān māyācakraṃ nirudhyate //

avaṣṭabdhamanonābhi mohacakraṃ na copati /
yathā rajjvāṃ niruddhāyāṃ kīlakaṃ rajjuveṣṭitam //

cakrayuddhaikatajjño 'pi kasmāj jānāsi nānagha /
cakraṃ nābhāv avaṣṭabdhaṃ vaśam āyāti nānyathā //

cittanābhāv avaṣṭabhya tasmād yatnena rāghava /
saṃsāracakraṃ vahanād ātmanaḥ parirodhaya //

etāṃ yuktiṃ vinā duḥkham anantam idam ātmanaḥ /
asyāṃ yuktau kṣaṇāt tv antaṃ gatam evāvalokaya //

cittākramaṇamātrākhyāt paramād auṣadhād ṛte /
prayatnenāpi saṃsāramahārogo na śāmyati //

tasmād rāghava santyajya tīrthadānatapaḥkriyāḥ /
śreyase paramāyāntaś cittam eva vaśīkuru //

cittāntar eva saṃsāraḥ kumbhāntaḥ kumbhakhaṃ yathā /
cittanāśe na saṃsāraḥ kumbhanāśe na kumbhakham //

cittasaṃsāraṇākāśakoṭare cittakumbhakham /
vināśyātulitākāśarūpaṃ svaṃ rūpam āviśa //

vartamānaṃ kramāyātaṃ bhajad bāhyadhiyā kṣaṇam /
bhūtaṃ bhaviṣyad abhajad yāti cittam acittatām //

saṅkalpaṃ sānusandhānavarjanaṃ cet pratikṣaṇam /
karoṣi tad acittatvaṃ prāpta evāsi pāvanam //

yāvat saṅkalpakalanaṃ tāvac cittavibhūtayaḥ /
yāvaj jaladavistāras tāvat khe jalabindavaḥ //

sacittaṃ cetanaṃ yāvat tāvat saṅkalpakalpanam /
sacandrāṃśu jagad yāvat tāvat prāleyaleśakāḥ //

cetanaś cittariktaś ced bhāvitas tat kusaṃsṛteḥ /
āmūlam eva dagdhāni viddhi mūlāni siddhiman //

cetanaṃ cittariktaṃ hi pratyakcetanam ucyate /
nirmanaskasvabhāvaṃ tan na tatra kalanāmalaḥ //

sā satyatā sā śivatā sā sattā pāramātmikī /
sarvajñatā sā sā tṛptir nanu yatra manaḥ kṣatam //

mano yatra tu tatrāsthās tatra duḥkhasukhāni ca /
sadā sannidhim āyānti śmaśāna iva vāyasāḥ //

avastutvāvabodhena sarvabhāvavyavasthiteḥ /
saṃsṛtivratater bījaṃ saṅkalpe nopajāyate //

śāstrasajjanasamparkasantatābhyāsayogataḥ /
jāgatānām avastutvaṃ bhāvānām adhigamyate //

avivekād upāhṛtya cetas svair yatnaniścayaiḥ /
balātkāreṇa saṃyojyaṃ śāstrasatpuruṣakrame //

mukhyaṃ kāraṇam ātmaiva paramātmāvalokane /
agādhe patitaṃ ratnaṃ ratnenaivāvakṛṣyate //

svānubhūtāni duḥkhāni svātmaiva tyaktum arhati /
tenātmaivātmavijñāne hetur ekaḥ paras smṛtaḥ //

pralapan visṛjan gṛhṇann unmiṣan nimiṣann api /
nirastamananānantasaṃvinmātraparo bhava //

mamedaṃ tad ayaṃ so 'ham iti santyajya vāsanāḥ /
ekaniṣṭhatayāntassthasaṃvinmātraparo bhava //

vartamānabhaviṣyantyos sthityor ādeham ekadhīḥ /
svasaṃvittyanusandhānāt samādhānaparo bhava //

palāyaneṣu yuddheṣu duḥkheṣu ca sukheṣu ca /
jāgratsvapnasuṣupteṣu svasaṃvittiparo bhava //

malaṃ saṃvedyam utsṛjya mano nirmathya mantharam /
āśāpāśān alaṃ chittvā svasaṃvittiparo bhava //

aśubhāśubhasaṅketas saṃśāntāśāviṣūcikaḥ /
naṣṭeṣṭāniṣṭadṛṣṭis tvaṃ saṃvitsāraparo bhava //

sakartṛkarmakaraṇān svān sparśān antar aspṛśan /
nirvikalpanirālambas svacinmātraparo bhava //

jāgraty eva hi sauṣuptīṃ bhāvayan susthirāṃ sthitim /
sarvam astīti sañcintya sattaikātmavapur bhava //

nānānānādaśāmukto yukto muktatayāśaye /
samagrakalanādīpas svacinmātraparo bhava //

ātmatāparate tyaktvā nirvibhāgo jagatsthitau /
vajrastambhavad ātmānam avalambya sthiro bhava //

chittvāntar mānasān pāśān āśārūpān udārayā /
dhiyā dhairyaikadhāriṇyā nirdharmādharmatāṃ vraja //

samāsādayatas tattvaṃ svasaṃvedanam ity alam /
viṣaṃ hālāhalam api yāsyaty amṛtatāṃ tava //

tadodeti mahāmohas saṃsṛtibhramakāraṇam /
nirmalāyā niraṃśāyās svasaṃvitteś cyutir yadā //

tadā saṅkṣīyate mohas saṃsṛtibhramakāraṇam /
nirmalāyāṃ niraṃśāyāṃ svasaṃvittau sthitir yadā //

svarūpam anuyātasya tīrṇasyāśāmahārṇavam /
prasariṣyati te saṃvit sūryāṃśur iva sarvataḥ //

svabhāvam ālokayata ānandamayasaṃsthiteḥ /
rasāyanam api svādu rāma prativiṣāyate //

tair na lajjāmahe pumbhir ye svabhāvam upāgatāḥ /
śeṣāḥ puruṣanāmāno gardabhā dīrghabāhavaḥ //

parvatāḥ kharvatāṃ yānti puro 'drer iva dantinaḥ /
parāṃ koṭiṃ prayātasya svasaṃvittyunnatasthiteḥ //

ādṛśyadraṣṭṛsīmno 'ntas sūryādīny akhilāny api /
na tejāṃsy upakurvanti svasaṃviddivyacakṣuṣaḥ //

avastutāṃ vrajanty ete madhyāhna iva dīpakāḥ /
arkādayo mahālokavidhāv adhigatātmanaḥ //

tejo'ṃśuṣu prabhāveṣu baleṣv atimahatsv api /
sarveṣūnnatiyukteṣu tattvajñaḥ paramonnataḥ //

bhānti bhāsā yathā sūryavahnīndumaṇitārakāḥ /
tathā jagati rājante jñātajñeyā narottamāḥ //

dharāvivarakīṭebhyo gardabhebhyo 'pi mānavāḥ /
tiryagbhyaś cāpy atattvajñā rāma tucchatarās smṛtāḥ //

tāvat sammohavetālo deho yāvad anātmavān /
ātmajña eva saṃyuktaś cetaneneti tadvidaḥ //

anātmajño hi durdehaḥ prasphurann api bhūtale /
śava eva bhramaty uccair ātmajñas tu sacetanaḥ //

dūram ātmajñatā yāti citte pīvaratāṃ gate /
ālokalakṣmīr amalā mahāmegha ivotthite //

bhogābhogatiraskāraiḥ kārśyaṃ neyaṃ manaś śanaiḥ /
rasāpahārais tajjñena kālenājīrṇaparṇavat //

anātmany ātmabhāvena dehamātrāsthayānayā /
putradārakuṭumbaiś ca ceto gacchati pīnatām //

ahaṅkāravikāreṇa mamatāmalahelayā /
idaṃ mameti bhāvena ceto gacchati pīnatām //

jarāmaraṇaduḥkhena vyartham unnatim īyuṣā /
doṣāśīviṣakośena ceto gacchati pīnatām //

durāśākṣīrapānena bhogānilabalena ca /
āsthādānena cānena cittāhir yāti pīnatām //

ādhivyādhivilāsena samāśvāsena saṃsṛtau /
heyādeyaprayatnena ceto gacchati pīnatām //

āgamāpāyavapuṣā viṣavaiṣamyaśaṃsinā /
bhogābhogena pīnena cittāhir yāti pīnatām //

śarīraduśśvabhraciraprarūḍhaṃ cintācayoccākṛtimañjarīkam /
jarāmṛtivyādhiphalāvanamraṃ kāmopabhogaughavikāsipuṣpam //

vicārasārakrakacena cittaviṣadrumaṃ tvaṃ drutam indukalpa /
āśāmahāśākham aśaṅkam eva cchinddhi prasahyārdravikalpapattram //

mattaṃ kṣaṇaṃ caikataṭopaveśaviśrāntisaukhyeṣv asamartham ugram /
āloḍanotkaṃ sujanakramābjaṣaṇḍasya caṇḍaṃ sukhaduḥkhagaṇḍam //

cetogajaṃ kāyakukānanasthaṃ sutīkṣṇayā dhīkarajāgrapaṅktyā /
vidārayādīrghavikāradantaṃ kriyākaraṃ rāghava rājasiṃha //

ratiṃ gataṃ nityam asatpradeśe śarīramālāgrasanena puṣṭam /
dhṛṣṭaṃ kriyākarkaśacañcucaṇḍam ekekṣaṇaṃ puṣṭatamo'ṃśakṛṣṇam //

dūre samutsāraya sārabhūtaṃ duśceṣṭitaṃ karkaśam āraṭantam /
garvoddhataṃ kāyakulāyakośād doṣopaśāntyai nijacittakākam //

tṛṣṇāpiśācyā paricaryamāṇaṃ viśrāntam ajñānamahāvaṭeṣu /
bhrāntaṃ ciraṃ dehaśateṣv aṭavyāṃ svasaṃsṛtau cetanavarjiteṣu //

vivekavairāgyaguruprayatnamantrais svatantrais svacidātmagehāt /
notsāritaś cittapiśācako 'yaṃ yāvat kutas tāvad ihātmasiddhiḥ //

śubhāsubhāśīrhatamānavaughaṃ cintāviṣaṃ kāyakukañcukaṃ ca /
ajasram acchaśvasanāśanaṃ ca sarvasya rāmābhayanāśanaṃ ca //

hṛdabjaduśśalmalikoṭarasthaṃ bhogaughagarhākhagamantraśaktyā /
nītvā śamaṃ rāma manomahāhiṃ bhayaṃ bhṛśaṃ projjhya bhavābhayātmā //

amaṅgalākāradharaś śarīraśavāvalīsantatasevanena /
digāvalīsambhramaṇaśramārtaś śmaśānasevī vapuṣā kṣatena //

bhogāmiṣe dikṣv abhidhāvamāna utkandharo dhīravivṛddhagarvaḥ /
uḍḍīya ced gacchati cittagṛdhro dehadrumāt tan nipuṇaṃ jayas te //

bhrāntaṃ vanānteṣu digantareṣu phalārthinaṃ cañcalam ākulāṅgam /
janmāvaner janmamahīṃ prayāntaṃ saṃsārapānthaṃ janam āhasantam //

drume 'kṣināsākusume bhujādiśākhe vilolāṅgulijālapattre /
samullasantaṃ parimārayainaṃ manomahāmarkaṭam aṅga siddhyai //

abhyutthitaṃ satphalasaṅkṣayāya lasatsukhāsaṅgataḍitprakāśam /
varṣantam āsāram anarthasārtham āndolitaṃ vāsanavātyayāntaḥ //

saṅkalpyasaṅkalpanavarjanogramantraprabhāvād dhṛdayāmbarāt tvam /
sotsāham utsādaya cittameghaṃ mahat phalaṃ prāpya bhavālam āḍhyaḥ //

granthīkṛtaṃ karmabhir ātmasṛṣṭaiś śastrair abhedyaṃ jvalanair adagdham /
pīḍāṃ parām ātmani kalpayantaṃ samastajātyantaradīrghadāma //

samprotanissaṅkhyaśarīramālaṃ balād asaṅkalpanamātraśastraiḥ /
chittvā svayaṃ rāghava cittapāśaṃ yathāsukhaṃ tvaṃ viharāstaśaṅkaḥ //

phūtkāradagdhākhilamārgalokam atyantaduṣprāpaparaprabodham /
āśāviṣāśoṣitalokaṣaṇḍaṃ vātāmiṣocchūnaśarīradaṇḍam //

āmantharaṃ dehaguhāprasuptaṃ saṅkalpaghorājagaraṃ javena /
akāmanānāmamahānalena balena dagdhvā vibhayo bhava tvam //

cittena cetaś śamam āśu nītvā śuddhena ghorāstram ivāstrayuktyā /
cirāya sādho tyaja cañcalatvaṃ vimarkaṭo vṛkṣa ivākṣataśrīḥ //

alam alam iti kṛtvā cetasā vītaśaṅkaṃ vyupaśamitamalo 'ntas sarvam ādeham eva /
tṛṇalavalaghu paśyaṃl līlayāheyadṛṣṭyā piba vihara ramasva prāptasaṃsārapāraḥ //