મોક્ષોપાય · અધ્યાય 5.50

એવમ્ એષાતિવિતતા દુર્જ્ઞાના રઘુનન્દન ।
મહામોહકરી માયા વિષમા પારમાત્મિકી ॥

ક્વ મુહૂર્તદ્વયસ્વપ્નસમ્ભ્રમાલોકદૃષ્ટતા ।
ક્વાનેકવર્ષસમ્ભુક્તશ્વપચાવનિપભ્રમઃ ॥

ક્વ સમ્ભ્રમોપલબ્ધત્વં ક્વ પ્રત્યક્ષનિદર્શનમ્ ।
ક્વાસત્યત્વમ્ અસન્દિગ્ધં ક્વ સત્યપરિણામિતા ॥

અતો વચ્મિ મહાબાહો માયેયં વિતતેત્ય્ અલમ્ ।
અસાવધાનમનસં યોજયત્ય્ અતિસઙ્કટે ॥

એવમ્ અસ્ય કથં બ્રહ્મન્ માયાચક્રસ્ય રોધનમ્ ।
કુર્મઃ પ્રબલિનો વેગાત્ સર્વાઙ્ગચ્છેદકારિણઃ ॥

અસ્ય સંસારરૂપસ્ય માયાચક્રસ્ય રાઘવ ।
ચિત્તં વિદ્ધિ મહાનાભિં ભ્રમતો ભ્રમદાયિનઃ ॥

તસ્મિન્ નૂનમ્ અવષ્ટબ્ધે ધિયા પુરુષયત્નતઃ ।
ગૃહીતનાભિ વહનાન્ માયાચક્રં નિરુધ્યતે ॥

અવષ્ટબ્ધમનોનાભિ મોહચક્રં ન ચોપતિ ।
યથા રજ્જ્વાં નિરુદ્ધાયાં કીલકં રજ્જુવેષ્ટિતમ્ ॥

ચક્રયુદ્ધૈકતજ્જ્ઞો ઽપિ કસ્માજ્ જાનાસિ નાનઘ ।
ચક્રં નાભાવ્ અવષ્ટબ્ધં વશમ્ આયાતિ નાન્યથા ॥

ચિત્તનાભાવ્ અવષ્ટભ્ય તસ્માદ્ યત્નેન રાઘવ ।
સંસારચક્રં વહનાદ્ આત્મનઃ પરિરોધય ॥

એતાં યુક્તિં વિના દુઃખમ્ અનન્તમ્ ઇદમ્ આત્મનઃ ।
અસ્યાં યુક્તૌ ક્ષણાત્ ત્વ્ અન્તં ગતમ્ એવાવલોકય ॥

ચિત્તાક્રમણમાત્રાખ્યાત્ પરમાદ્ ઔષધાદ્ ઋતે ।
પ્રયત્નેનાપિ સંસારમહારોગો ન શામ્યતિ ॥

તસ્માદ્ રાઘવ સન્ત્યજ્ય તીર્થદાનતપઃક્રિયાઃ ।
શ્રેયસે પરમાયાન્તશ્ ચિત્તમ્ એવ વશીકુરુ ॥

ચિત્તાન્તર્ એવ સંસારઃ કુમ્ભાન્તઃ કુમ્ભખં યથા ।
ચિત્તનાશે ન સંસારઃ કુમ્ભનાશે ન કુમ્ભખમ્ ॥

ચિત્તસંસારણાકાશકોટરે ચિત્તકુમ્ભખમ્ ।
વિનાશ્યાતુલિતાકાશરૂપં સ્વં રૂપમ્ આવિશ ॥

વર્તમાનં ક્રમાયાતં ભજદ્ બાહ્યધિયા ક્ષણમ્ ।
ભૂતં ભવિષ્યદ્ અભજદ્ યાતિ ચિત્તમ્ અચિત્તતામ્ ॥

સઙ્કલ્પં સાનુસન્ધાનવર્જનં ચેત્ પ્રતિક્ષણમ્ ।
કરોષિ તદ્ અચિત્તત્વં પ્રાપ્ત એવાસિ પાવનમ્ ॥

યાવત્ સઙ્કલ્પકલનં તાવચ્ ચિત્તવિભૂતયઃ ।
યાવજ્ જલદવિસ્તારસ્ તાવત્ ખે જલબિન્દવઃ ॥

સચિત્તં ચેતનં યાવત્ તાવત્ સઙ્કલ્પકલ્પનમ્ ।
સચન્દ્રાંશુ જગદ્ યાવત્ તાવત્ પ્રાલેયલેશકાઃ ॥

ચેતનશ્ ચિત્તરિક્તશ્ ચેદ્ ભાવિતસ્ તત્ કુસંસૃતેઃ ।
આમૂલમ્ એવ દગ્ધાનિ વિદ્ધિ મૂલાનિ સિદ્ધિમન્ ॥

ચેતનં ચિત્તરિક્તં હિ પ્રત્યક્ચેતનમ્ ઉચ્યતે ।
નિર્મનસ્કસ્વભાવં તન્ ન તત્ર કલનામલઃ ॥

સા સત્યતા સા શિવતા સા સત્તા પારમાત્મિકી ।
સર્વજ્ઞતા સા સા તૃપ્તિર્ નનુ યત્ર મનઃ ક્ષતમ્ ॥

મનો યત્ર તુ તત્રાસ્થાસ્ તત્ર દુઃખસુખાનિ ચ ।
સદા સન્નિધિમ્ આયાન્તિ શ્મશાન ઇવ વાયસાઃ ॥

અવસ્તુત્વાવબોધેન સર્વભાવવ્યવસ્થિતેઃ ।
સંસૃતિવ્રતતેર્ બીજં સઙ્કલ્પે નોપજાયતે ॥

શાસ્ત્રસજ્જનસમ્પર્કસન્તતાભ્યાસયોગતઃ ।
જાગતાનામ્ અવસ્તુત્વં ભાવાનામ્ અધિગમ્યતે ॥

અવિવેકાદ્ ઉપાહૃત્ય ચેતસ્ સ્વૈર્ યત્નનિશ્ચયૈઃ ।
બલાત્કારેણ સંયોજ્યં શાસ્ત્રસત્પુરુષક્રમે ॥

મુખ્યં કારણમ્ આત્મૈવ પરમાત્માવલોકને ।
અગાધે પતિતં રત્નં રત્નેનૈવાવકૃષ્યતે ॥

સ્વાનુભૂતાનિ દુઃખાનિ સ્વાત્મૈવ ત્યક્તુમ્ અર્હતિ ।
તેનાત્મૈવાત્મવિજ્ઞાને હેતુર્ એકઃ પરસ્ સ્મૃતઃ ॥

પ્રલપન્ વિસૃજન્ ગૃહ્ણન્ન્ ઉન્મિષન્ નિમિષન્ન્ અપિ ।
નિરસ્તમનનાનન્તસંવિન્માત્રપરો ભવ ॥

મમેદં તદ્ અયં સો ઽહમ્ ઇતિ સન્ત્યજ્ય વાસનાઃ ।
એકનિષ્ઠતયાન્તસ્સ્થસંવિન્માત્રપરો ભવ ॥

વર્તમાનભવિષ્યન્ત્યોસ્ સ્થિત્યોર્ આદેહમ્ એકધીઃ ।
સ્વસંવિત્ત્યનુસન્ધાનાત્ સમાધાનપરો ભવ ॥

પલાયનેષુ યુદ્ધેષુ દુઃખેષુ ચ સુખેષુ ચ ।
જાગ્રત્સ્વપ્નસુષુપ્તેષુ સ્વસંવિત્તિપરો ભવ ॥

મલં સંવેદ્યમ્ ઉત્સૃજ્ય મનો નિર્મથ્ય મન્થરમ્ ।
આશાપાશાન્ અલં છિત્ત્વા સ્વસંવિત્તિપરો ભવ ॥

અશુભાશુભસઙ્કેતસ્ સંશાન્તાશાવિષૂચિકઃ ।
નષ્ટેષ્ટાનિષ્ટદૃષ્ટિસ્ ત્વં સંવિત્સારપરો ભવ ॥

સકર્તૃકર્મકરણાન્ સ્વાન્ સ્પર્શાન્ અન્તર્ અસ્પૃશન્ ।
નિર્વિકલ્પનિરાલમ્બસ્ સ્વચિન્માત્રપરો ભવ ॥

જાગ્રત્ય્ એવ હિ સૌષુપ્તીં ભાવયન્ સુસ્થિરાં સ્થિતિમ્ ।
સર્વમ્ અસ્તીતિ સઞ્ચિન્ત્ય સત્તૈકાત્મવપુર્ ભવ ॥

નાનાનાનાદશામુક્તો યુક્તો મુક્તતયાશયે ।
સમગ્રકલનાદીપસ્ સ્વચિન્માત્રપરો ભવ ॥

આત્મતાપરતે ત્યક્ત્વા નિર્વિભાગો જગત્સ્થિતૌ ।
વજ્રસ્તમ્ભવદ્ આત્માનમ્ અવલમ્બ્ય સ્થિરો ભવ ॥

છિત્ત્વાન્તર્ માનસાન્ પાશાન્ આશારૂપાન્ ઉદારયા ।
ધિયા ધૈર્યૈકધારિણ્યા નિર્ધર્માધર્મતાં વ્રજ ॥

સમાસાદયતસ્ તત્ત્વં સ્વસંવેદનમ્ ઇત્ય્ અલમ્ ।
વિષં હાલાહલમ્ અપિ યાસ્યત્ય્ અમૃતતાં તવ ॥

તદોદેતિ મહામોહસ્ સંસૃતિભ્રમકારણમ્ ।
નિર્મલાયા નિરંશાયાસ્ સ્વસંવિત્તેશ્ ચ્યુતિર્ યદા ॥

તદા સઙ્ક્ષીયતે મોહસ્ સંસૃતિભ્રમકારણમ્ ।
નિર્મલાયાં નિરંશાયાં સ્વસંવિત્તૌ સ્થિતિર્ યદા ॥

સ્વરૂપમ્ અનુયાતસ્ય તીર્ણસ્યાશામહાર્ણવમ્ ।
પ્રસરિષ્યતિ તે સંવિત્ સૂર્યાંશુર્ ઇવ સર્વતઃ ॥

સ્વભાવમ્ આલોકયત આનન્દમયસંસ્થિતેઃ ।
રસાયનમ્ અપિ સ્વાદુ રામ પ્રતિવિષાયતે ॥

તૈર્ ન લજ્જામહે પુમ્ભિર્ યે સ્વભાવમ્ ઉપાગતાઃ ।
શેષાઃ પુરુષનામાનો ગર્દભા દીર્ઘબાહવઃ ॥

પર્વતાઃ ખર્વતાં યાન્તિ પુરો ઽદ્રેર્ ઇવ દન્તિનઃ ।
પરાં કોટિં પ્રયાતસ્ય સ્વસંવિત્ત્યુન્નતસ્થિતેઃ ॥

આદૃશ્યદ્રષ્ટૃસીમ્નો ઽન્તસ્ સૂર્યાદીન્ય્ અખિલાન્ય્ અપિ ।
ન તેજાંસ્ય્ ઉપકુર્વન્તિ સ્વસંવિદ્દિવ્યચક્ષુષઃ ॥

અવસ્તુતાં વ્રજન્ત્ય્ એતે મધ્યાહ્ન ઇવ દીપકાઃ ।
અર્કાદયો મહાલોકવિધાવ્ અધિગતાત્મનઃ ॥

તેજોઽંશુષુ પ્રભાવેષુ બલેષ્વ્ અતિમહત્સ્વ્ અપિ ।
સર્વેષૂન્નતિયુક્તેષુ તત્ત્વજ્ઞઃ પરમોન્નતઃ ॥

ભાન્તિ ભાસા યથા સૂર્યવહ્નીન્દુમણિતારકાઃ ।
તથા જગતિ રાજન્તે જ્ઞાતજ્ઞેયા નરોત્તમાઃ ॥

ધરાવિવરકીટેભ્યો ગર્દભેભ્યો ઽપિ માનવાઃ ।
તિર્યગ્ભ્યશ્ ચાપ્ય્ અતત્ત્વજ્ઞા રામ તુચ્છતરાસ્ સ્મૃતાઃ ॥

તાવત્ સમ્મોહવેતાલો દેહો યાવદ્ અનાત્મવાન્ ।
આત્મજ્ઞ એવ સંયુક્તશ્ ચેતનેનેતિ તદ્વિદઃ ॥

અનાત્મજ્ઞો હિ દુર્દેહઃ પ્રસ્ફુરન્ન્ અપિ ભૂતલે ।
શવ એવ ભ્રમત્ય્ ઉચ્ચૈર્ આત્મજ્ઞસ્ તુ સચેતનઃ ॥

દૂરમ્ આત્મજ્ઞતા યાતિ ચિત્તે પીવરતાં ગતે ।
આલોકલક્ષ્મીર્ અમલા મહામેઘ ઇવોત્થિતે ॥

ભોગાભોગતિરસ્કારૈઃ કાર્શ્યં નેયં મનશ્ શનૈઃ ।
રસાપહારૈસ્ તજ્જ્ઞેન કાલેનાજીર્ણપર્ણવત્ ॥

અનાત્મન્ય્ આત્મભાવેન દેહમાત્રાસ્થયાનયા ।
પુત્રદારકુટુમ્બૈશ્ ચ ચેતો ગચ્છતિ પીનતામ્ ॥

અહઙ્કારવિકારેણ મમતામલહેલયા ।
ઇદં મમેતિ ભાવેન ચેતો ગચ્છતિ પીનતામ્ ॥

જરામરણદુઃખેન વ્યર્થમ્ ઉન્નતિમ્ ઈયુષા ।
દોષાશીવિષકોશેન ચેતો ગચ્છતિ પીનતામ્ ॥

દુરાશાક્ષીરપાનેન ભોગાનિલબલેન ચ ।
આસ્થાદાનેન ચાનેન ચિત્તાહિર્ યાતિ પીનતામ્ ॥

આધિવ્યાધિવિલાસેન સમાશ્વાસેન સંસૃતૌ ।
હેયાદેયપ્રયત્નેન ચેતો ગચ્છતિ પીનતામ્ ॥

આગમાપાયવપુષા વિષવૈષમ્યશંસિના ।
ભોગાભોગેન પીનેન ચિત્તાહિર્ યાતિ પીનતામ્ ॥

શરીરદુશ્શ્વભ્રચિરપ્રરૂઢં ચિન્તાચયોચ્ચાકૃતિમઞ્જરીકમ્ ।
જરામૃતિવ્યાધિફલાવનમ્રં કામોપભોગૌઘવિકાસિપુષ્પમ્ ॥

વિચારસારક્રકચેન ચિત્તવિષદ્રુમં ત્વં દ્રુતમ્ ઇન્દુકલ્પ ।
આશામહાશાખમ્ અશઙ્કમ્ એવ ચ્છિન્દ્ધિ પ્રસહ્યાર્દ્રવિકલ્પપત્ત્રમ્ ॥

મત્તં ક્ષણં ચૈકતટોપવેશવિશ્રાન્તિસૌખ્યેષ્વ્ અસમર્થમ્ ઉગ્રમ્ ।
આલોડનોત્કં સુજનક્રમાબ્જષણ્ડસ્ય ચણ્ડં સુખદુઃખગણ્ડમ્ ॥

ચેતોગજં કાયકુકાનનસ્થં સુતીક્ષ્ણયા ધીકરજાગ્રપઙ્ક્ત્યા ।
વિદારયાદીર્ઘવિકારદન્તં ક્રિયાકરં રાઘવ રાજસિંહ ॥

રતિં ગતં નિત્યમ્ અસત્પ્રદેશે શરીરમાલાગ્રસનેન પુષ્ટમ્ ।
ધૃષ્ટં ક્રિયાકર્કશચઞ્ચુચણ્ડમ્ એકેક્ષણં પુષ્ટતમોઽંશકૃષ્ણમ્ ॥

દૂરે સમુત્સારય સારભૂતં દુશ્ચેષ્ટિતં કર્કશમ્ આરટન્તમ્ ।
ગર્વોદ્ધતં કાયકુલાયકોશાદ્ દોષોપશાન્ત્યૈ નિજચિત્તકાકમ્ ॥

તૃષ્ણાપિશાચ્યા પરિચર્યમાણં વિશ્રાન્તમ્ અજ્ઞાનમહાવટેષુ ।
ભ્રાન્તં ચિરં દેહશતેષ્વ્ અટવ્યાં સ્વસંસૃતૌ ચેતનવર્જિતેષુ ॥

વિવેકવૈરાગ્યગુરુપ્રયત્નમન્ત્રૈસ્ સ્વતન્ત્રૈસ્ સ્વચિદાત્મગેહાત્ ।
નોત્સારિતશ્ ચિત્તપિશાચકો ઽયં યાવત્ કુતસ્ તાવદ્ ઇહાત્મસિદ્ધિઃ ॥

શુભાસુભાશીર્હતમાનવૌઘં ચિન્તાવિષં કાયકુકઞ્ચુકં ચ ।
અજસ્રમ્ અચ્છશ્વસનાશનં ચ સર્વસ્ય રામાભયનાશનં ચ ॥

હૃદબ્જદુશ્શલ્મલિકોટરસ્થં ભોગૌઘગર્હાખગમન્ત્રશક્ત્યા ।
નીત્વા શમં રામ મનોમહાહિં ભયં ભૃશં પ્રોજ્ઝ્ય ભવાભયાત્મા ॥

અમઙ્ગલાકારધરશ્ શરીરશવાવલીસન્તતસેવનેન ।
દિગાવલીસમ્ભ્રમણશ્રમાર્તશ્ શ્મશાનસેવી વપુષા ક્ષતેન ॥

ભોગામિષે દિક્ષ્વ્ અભિધાવમાન ઉત્કન્ધરો ધીરવિવૃદ્ધગર્વઃ ।
ઉડ્ડીય ચેદ્ ગચ્છતિ ચિત્તગૃધ્રો દેહદ્રુમાત્ તન્ નિપુણં જયસ્ તે ॥

ભ્રાન્તં વનાન્તેષુ દિગન્તરેષુ ફલાર્થિનં ચઞ્ચલમ્ આકુલાઙ્ગમ્ ।
જન્માવનેર્ જન્મમહીં પ્રયાન્તં સંસારપાન્થં જનમ્ આહસન્તમ્ ॥

દ્રુમે ઽક્ષિનાસાકુસુમે ભુજાદિશાખે વિલોલાઙ્ગુલિજાલપત્ત્રે ।
સમુલ્લસન્તં પરિમારયૈનં મનોમહામર્કટમ્ અઙ્ગ સિદ્ધ્યૈ ॥

અભ્યુત્થિતં સત્ફલસઙ્ક્ષયાય લસત્સુખાસઙ્ગતડિત્પ્રકાશમ્ ।
વર્ષન્તમ્ આસારમ્ અનર્થસાર્થમ્ આન્દોલિતં વાસનવાત્યયાન્તઃ ॥

સઙ્કલ્પ્યસઙ્કલ્પનવર્જનોગ્રમન્ત્રપ્રભાવાદ્ ધૃદયામ્બરાત્ ત્વમ્ ।
સોત્સાહમ્ ઉત્સાદય ચિત્તમેઘં મહત્ ફલં પ્રાપ્ય ભવાલમ્ આઢ્યઃ ॥

ગ્રન્થીકૃતં કર્મભિર્ આત્મસૃષ્ટૈશ્ શસ્ત્રૈર્ અભેદ્યં જ્વલનૈર્ અદગ્ધમ્ ।
પીડાં પરામ્ આત્મનિ કલ્પયન્તં સમસ્તજાત્યન્તરદીર્ઘદામ ॥

સમ્પ્રોતનિસ્સઙ્ખ્યશરીરમાલં બલાદ્ અસઙ્કલ્પનમાત્રશસ્ત્રૈઃ ।
છિત્ત્વા સ્વયં રાઘવ ચિત્તપાશં યથાસુખં ત્વં વિહરાસ્તશઙ્કઃ ॥

ફૂત્કારદગ્ધાખિલમાર્ગલોકમ્ અત્યન્તદુષ્પ્રાપપરપ્રબોધમ્ ।
આશાવિષાશોષિતલોકષણ્ડં વાતામિષોચ્છૂનશરીરદણ્ડમ્ ॥

આમન્થરં દેહગુહાપ્રસુપ્તં સઙ્કલ્પઘોરાજગરં જવેન ।
અકામનાનામમહાનલેન બલેન દગ્ધ્વા વિભયો ભવ ત્વમ્ ॥

ચિત્તેન ચેતશ્ શમમ્ આશુ નીત્વા શુદ્ધેન ઘોરાસ્ત્રમ્ ઇવાસ્ત્રયુક્ત્યા ।
ચિરાય સાધો ત્યજ ચઞ્ચલત્વં વિમર્કટો વૃક્ષ ઇવાક્ષતશ્રીઃ ॥

અલમ્ અલમ્ ઇતિ કૃત્વા ચેતસા વીતશઙ્કં વ્યુપશમિતમલો ઽન્તસ્ સર્વમ્ આદેહમ્ એવ ।
તૃણલવલઘુ પશ્યંલ્ લીલયાહેયદૃષ્ટ્યા પિબ વિહર રમસ્વ પ્રાપ્તસંસારપારઃ ॥