Mokṣopāya · Chapter 5.47

muhūrtadvitayenātha gādher ādhibharabhramāt /
praśaśāmākulībhāvo velāvattvam ivāmbudheḥ //

payonirmāṇasammohāt tasmāt sa virarāma ha /
kalpāntasamaye brahmā jagadviracanād iva //

bodham āpa śanaiś śāntas svam evonnidradhīradhīḥ /
kṣīvatāyāṃ praśāntāyāṃ yathā pariṇatāsavaḥ //

ayaṃ so 'ham idaṃ kāryam idaṃ neti dadarśa ha /
niśāvyapagame loko yathā kṣīṇatamaḥpaṭe //

smṛtasvarūpo vadanam uddadhre sa jalāntarāt /
śiśirānte prabuddhātmā sarojam iva mādhavaḥ //

vanavārikakubvyomavatīṃ vasumatīm imām /
anyām eva puraḥ paśyan paraṃ vismayam āyayau //

ko 'haṃ kim iva paśyāmi kim akārṣam ahaṃ kila /
evaṃ vicārayaṃś citraṃ sabhrūbhaṅgam abhūt kṣaṇam //

etanmuhūrtamātreṇa sambhramaṃ dṛṣṭavān aham /
iti vijñāya salilād udasthād udayārkavat //

cintayām āsa ca taṭe kva me mātā kva me priyā /
yad ahaṃ mṛtim āyāto madhye mātṛmahelayoḥ //

bālasya mātāpitarau naṣṭau kila mamāmateḥ /
vātanītasya pattrasya vallīvṛkṣāv ivāgninā //

avivāho 'smi jānāmi na svarūpam api striyaḥ /
duṣṭāyāḥ kṣobhakāriṇyā madirāyā iva dvijaḥ //

tasmād etad asadbhūtam ahaṃ kiṃ nāma dṛṣṭavān /
vividhārambhasaṃrambhaṃ gandharvo nagaraṃ yathā //

tad āstām etad eṣā hi bandhumadhyamṛtasthitiḥ /
māyā mohe manāg asmin na satyam upalabhyate //

nityam evam anantāsu bhramadṛṣṭiṣu dehinām /
ceto bhramati śārdūlo vanarājiṣv ivonmadaḥ //

avadhīryeti taṃ cittamohaṃ gādhir nināya saḥ /
dināni katicit tasmin svaka evāśrame tadā //

ekadā gādhim āgacchat kaścid annapriyo 'tithiḥ /
brahmāṇam iva durvāsās sa viśaśrāma saśramaḥ //

paramāṃ tṛptim ānītaḥ phalapuṣparasāśanaiḥ /
so 'tithir gādhinā tena vasanteneva pādapaḥ //

atha vanditasandhyau tau kṛtajapyāv ubhāv api /
kramāc chayanam āsādya tasthatur mṛdupallavam //

tataḥ pravavṛte śāntā tayos tāpasayoḥ kathā /
svavyāpārocitā puṣpaśrīr ivartus svamāsayoḥ //

papracchāthātithiṃ gādhiḥ prasaṅgāpatitaṃ vacaḥ /
kim brahman sukṛśāṅgas tvaṃ kim iti śramavān asi //

mamātikārśyaśramayor bhagavañ śṛṇu kāraṇam /
kathayāmi yathābhūtaṃ vayaṃ nāsatyavādinaḥ //

asty asmin vasudhāpīṭhe uttarāśānikuñjake /
kīro nāmātivikhyātaś śrīmāñ janapado mahān //

tatrāham avasaṃ māsaṃ pūjyamānaḥ pure janaiḥ /
anantāsvādalolātmacittavetālamohitaḥ //

ekadaikena tatroktaṃ kathāprastāvataḥ kvacit /
ihābhūc chvapaco rājā varṣāṇy aṣṭau dvijeti me //

tato grāmeṣu matpṛṣṭaiḥ proktaṃ sakalajantubhiḥ /
rājā babhūva śvapaco varṣāṇy aṣṭāv iheti taiḥ //

sa evānte parijñātaḥ praviṣṭo jvalanaṃ javāt /
tato dvijaśatānīha praviṣṭāni hutāśanam //

iti teṣāṃ mukhāc chrutvā tasmān nirgatya maṇḍalāt /
prayāge 'karavaṃ śuddhyai prāyaścittam ahaṃ dvija //

kṛtvā cāndrāyaṇasyānte tṛtīyasyādya pāraṇam /
ihāham āgatas tena śrānto 'smy atikṛśo 'smi ca //

iti śrutavatā tena gādhinā sa tadā dvijaḥ /
bhūyaḥ pṛṣṭo 'py etad eva kathayām āsa nānyathā //

atha vismayavān gādhis tāṃ nītvā tatra śarvarīm /
jagadgehamahādīpe ravāv udayam āgate //

kṛte prātastanavidhāv āpṛcchyāśv atithau gate /
idaṃ sañcintayām āsa vismayoddhurayā dhiyā //

yan mayā sambhrame dṛṣṭaṃ satyaṃ bhūtaṃ dvijena tat /
uktaṃ mameti kiṃ nāma syān māyāśambare kramaḥ //

yad bandhumadhye maraṇaṃ mayā tad dṛṣṭam ātmanaḥ /
sā māyaiva na sandehaś śeṣe paśyāmi satyatām //

tad ātmaśvapacodantaṃ draṣṭuṃ tāvad akhinnadhīḥ /
hūnamaṇḍalaparyantagrāmaṃ gacchāmi satvaram //

iti sañcintayan gantuṃ maṇḍalāntaram ādarāt /
uttasthau bhāskaraḥ pārśvaṃ meror draṣṭum ivodyataḥ //

vinirgatyāvahan mārge prāvṛḍoghajavena saḥ /
deśān ullaṅghayām āsa bahūn vātataraṅgavat //

tucchadeśajanācāraṃ hūnamaṇḍalam āsadat /
karabhaḥ kaṇṭakaughārthī kārañjam iva kānanam //

tatra saṃvitsthitenaiva sanniveśena vai puraḥ /
apaśyad grāmakaṃ kañcid gandharva iva pattanam //

dadarśa tasya paryante tam eva śvapacālayam /
adhas tribhuvanasyeva pātāle narakavrajam //

citracintitavistārisanniveśamayaṃ puram /
gandharvavad asāv ātmaśvapaceśasya dṛṣṭavān //

tenaiva sanniveśena prāg dṛṣṭaṃ śvapacāspadam /
tasya kām api vairāgyapadavīm anayan manaḥ //

prāvṛḍāsāraluṭhitaṃ bhittijātayavāṅkuram /
paryastacchādanārdhāṅkaṃ kiñcidādṛṣṭakandaram //

dāridryaṃ taṃ dṛḍham iva daurbhāgyam iva kuṭṭitam /
bhraṣṭāṅgam iva daurātmyaṃ daussthityam iva khaṇḍitam //

gādhidantāvadalitair gavāśvamahiṣāsthibhiḥ /
dhavalair vyāptaparyantaṃ sākṣyaṃ kartum iva sthitaiḥ //

bhuktaṃ pītaṃ purā tena yeṣu karparakeṣu ca /
tair asanmātramalinaiḥ paripūrṇair ivāvṛtam //

tābhir evāntratantrībhis saṃśuṣkābhir ṛtāv ṛtau /
tṛṣṇābhir iva dīrghābhiḥ paritaḥ pariveṣṭitam //

ciram ālokayām āsa sa tad ātmagṛhaṃ smayāt /
prāktanaṃ śuṣkaśavatāṃ yātaṃ deham ivātmavān //

atha vismayavān eṣa grāmakaṃ samupāyayau /
ullaṅghya mlecchanagaram āryadeśam ivādhvagaḥ //

tatrāpṛcchaj janaṃ sādho kaccit smarati bho bhavān /
prāg vṛttam asya grāmasya paryante śvapacakramam //

sarva eva hi dhīmantaś ciravṛttam api sphuṭam /
karastham iva paśyanti mayeti sujanāc chrutam //

atra śvapacam ekāntavāsinaṃ vṛddham unnatam /
smarasy ekaṃ kila tamoduḥkhānām iva dehakam //

yadi jānāsi bhos sādho tan me kathaya taṃ janam /
pānthasaṃśayavicchede mahat puṇyaphalaṃ smṛtam //

bhūyo bhūya iti grāmyāḥ pṛṣṭā gādhidvijanmanā /
analpasmayasaṃrambhā ārteneva cikitsakāḥ //

yathā kathayasi brahmaṃs tat tathā na tad anyathā /
kaṭañjanāmā śvapaca ihābhūd dāruṇākṛtiḥ //

putrapautrasuhṛdbhṛtyabandhusvajanapeṭakam /
yasyātivistīrṇam abhūt pattravṛndaṃ taror iva //

tasya vṛddhasya tat sarvaṃ kalatraṃ mṛtyur ācchinat /
adreḥ puṣpaphalopetaṃ mahāvanam ivānilaḥ //

yas tato deśam utsṛjya yayau kīrapurāntaram /
varṣāṇy aṣṭāv anudvegaṃ tatra rājā babhūva yaḥ //

yas tatrātha parijñāya janair dūre tiraskṛtaḥ /
yathā rāśir amedhyasya yathā grāme viṣadrumaḥ //

tato jane 'gniṃ praviśaty ātmanā yo hutāśanam /
āryatām āryasaṃsargād āryataḥ praviveśa ha //

kiṃ tvam ekaṃ prayatnena śvapacaṃ pṛcchasi prabho /
kiṃ te bandhur asau kaścid abhavat saṃstuto 'tha vā //

evaṃ kathayato grāmyān gādhiḥ pṛcchan punaḥ punaḥ /
sarveṣu tatra grāmeṣu māsam ekam uvāsa saḥ //

yathā tenānubhūtaṃ tac chvapacatvaṃ tathaiva taiḥ /
grāmīṇais tasya kathitaṃ sarvair evāvikhaṇḍitam //

avyāhataṃ sakalahūnamukhād athaitad ākarṇya samyag avalokya yathānubhūtam /
gādhiś śaśāṅkamalavad dhṛdaye virūḍhaṃ gūḍhākṛtiḥ paramavismayam ājagāma //