મોક્ષોપાય · અધ્યાય 5.47

મુહૂર્તદ્વિતયેનાથ ગાધેર્ આધિભરભ્રમાત્ ।
પ્રશશામાકુલીભાવો વેલાવત્ત્વમ્ ઇવામ્બુધેઃ ॥

પયોનિર્માણસમ્મોહાત્ તસ્માત્ સ વિરરામ હ ।
કલ્પાન્તસમયે બ્રહ્મા જગદ્વિરચનાદ્ ઇવ ॥

બોધમ્ આપ શનૈશ્ શાન્તસ્ સ્વમ્ એવોન્નિદ્રધીરધીઃ ।
ક્ષીવતાયાં પ્રશાન્તાયાં યથા પરિણતાસવઃ ॥

અયં સો ઽહમ્ ઇદં કાર્યમ્ ઇદં નેતિ દદર્શ હ ।
નિશાવ્યપગમે લોકો યથા ક્ષીણતમઃપટે ॥

સ્મૃતસ્વરૂપો વદનમ્ ઉદ્દધ્રે સ જલાન્તરાત્ ।
શિશિરાન્તે પ્રબુદ્ધાત્મા સરોજમ્ ઇવ માધવઃ ॥

વનવારિકકુબ્વ્યોમવતીં વસુમતીમ્ ઇમામ્ ।
અન્યામ્ એવ પુરઃ પશ્યન્ પરં વિસ્મયમ્ આયયૌ ॥

કો ઽહં કિમ્ ઇવ પશ્યામિ કિમ્ અકાર્ષમ્ અહં કિલ ।
એવં વિચારયંશ્ ચિત્રં સભ્રૂભઙ્ગમ્ અભૂત્ ક્ષણમ્ ॥

એતન્મુહૂર્તમાત્રેણ સમ્ભ્રમં દૃષ્ટવાન્ અહમ્ ।
ઇતિ વિજ્ઞાય સલિલાદ્ ઉદસ્થાદ્ ઉદયાર્કવત્ ॥

ચિન્તયામ્ આસ ચ તટે ક્વ મે માતા ક્વ મે પ્રિયા ।
યદ્ અહં મૃતિમ્ આયાતો મધ્યે માતૃમહેલયોઃ ॥

બાલસ્ય માતાપિતરૌ નષ્ટૌ કિલ મમામતેઃ ।
વાતનીતસ્ય પત્ત્રસ્ય વલ્લીવૃક્ષાવ્ ઇવાગ્નિના ॥

અવિવાહો ઽસ્મિ જાનામિ ન સ્વરૂપમ્ અપિ સ્ત્રિયઃ ।
દુષ્ટાયાઃ ક્ષોભકારિણ્યા મદિરાયા ઇવ દ્વિજઃ ॥

તસ્માદ્ એતદ્ અસદ્ભૂતમ્ અહં કિં નામ દૃષ્ટવાન્ ।
વિવિધારમ્ભસંરમ્ભં ગન્ધર્વો નગરં યથા ॥

તદ્ આસ્તામ્ એતદ્ એષા હિ બન્ધુમધ્યમૃતસ્થિતિઃ ।
માયા મોહે મનાગ્ અસ્મિન્ ન સત્યમ્ ઉપલભ્યતે ॥

નિત્યમ્ એવમ્ અનન્તાસુ ભ્રમદૃષ્ટિષુ દેહિનામ્ ।
ચેતો ભ્રમતિ શાર્દૂલો વનરાજિષ્વ્ ઇવોન્મદઃ ॥

અવધીર્યેતિ તં ચિત્તમોહં ગાધિર્ નિનાય સઃ ।
દિનાનિ કતિચિત્ તસ્મિન્ સ્વક એવાશ્રમે તદા ॥

એકદા ગાધિમ્ આગચ્છત્ કશ્ચિદ્ અન્નપ્રિયો ઽતિથિઃ ।
બ્રહ્માણમ્ ઇવ દુર્વાસાસ્ સ વિશશ્રામ સશ્રમઃ ॥

પરમાં તૃપ્તિમ્ આનીતઃ ફલપુષ્પરસાશનૈઃ ।
સો ઽતિથિર્ ગાધિના તેન વસન્તેનેવ પાદપઃ ॥

અથ વન્દિતસન્ધ્યૌ તૌ કૃતજપ્યાવ્ ઉભાવ્ અપિ ।
ક્રમાચ્ છયનમ્ આસાદ્ય તસ્થતુર્ મૃદુપલ્લવમ્ ॥

તતઃ પ્રવવૃતે શાન્તા તયોસ્ તાપસયોઃ કથા ।
સ્વવ્યાપારોચિતા પુષ્પશ્રીર્ ઇવર્તુસ્ સ્વમાસયોઃ ॥

પપ્રચ્છાથાતિથિં ગાધિઃ પ્રસઙ્ગાપતિતં વચઃ ।
કિમ્ બ્રહ્મન્ સુકૃશાઙ્ગસ્ ત્વં કિમ્ ઇતિ શ્રમવાન્ અસિ ॥

મમાતિકાર્શ્યશ્રમયોર્ ભગવઞ્ શૃણુ કારણમ્ ।
કથયામિ યથાભૂતં વયં નાસત્યવાદિનઃ ॥

અસ્ત્ય્ અસ્મિન્ વસુધાપીઠે ઉત્તરાશાનિકુઞ્જકે ।
કીરો નામાતિવિખ્યાતશ્ શ્રીમાઞ્ જનપદો મહાન્ ॥

તત્રાહમ્ અવસં માસં પૂજ્યમાનઃ પુરે જનૈઃ ।
અનન્તાસ્વાદલોલાત્મચિત્તવેતાલમોહિતઃ ॥

એકદૈકેન તત્રોક્તં કથાપ્રસ્તાવતઃ ક્વચિત્ ।
ઇહાભૂચ્ છ્વપચો રાજા વર્ષાણ્ય્ અષ્ટૌ દ્વિજેતિ મે ॥

તતો ગ્રામેષુ મત્પૃષ્ટૈઃ પ્રોક્તં સકલજન્તુભિઃ ।
રાજા બભૂવ શ્વપચો વર્ષાણ્ય્ અષ્ટાવ્ ઇહેતિ તૈઃ ॥

સ એવાન્તે પરિજ્ઞાતઃ પ્રવિષ્ટો જ્વલનં જવાત્ ।
તતો દ્વિજશતાનીહ પ્રવિષ્ટાનિ હુતાશનમ્ ॥

ઇતિ તેષાં મુખાચ્ છ્રુત્વા તસ્માન્ નિર્ગત્ય મણ્ડલાત્ ।
પ્રયાગે ઽકરવં શુદ્ધ્યૈ પ્રાયશ્ચિત્તમ્ અહં દ્વિજ ॥

કૃત્વા ચાન્દ્રાયણસ્યાન્તે તૃતીયસ્યાદ્ય પારણમ્ ।
ઇહાહમ્ આગતસ્ તેન શ્રાન્તો ઽસ્મ્ય્ અતિકૃશો ઽસ્મિ ચ ॥

ઇતિ શ્રુતવતા તેન ગાધિના સ તદા દ્વિજઃ ।
ભૂયઃ પૃષ્ટો ઽપ્ય્ એતદ્ એવ કથયામ્ આસ નાન્યથા ॥

અથ વિસ્મયવાન્ ગાધિસ્ તાં નીત્વા તત્ર શર્વરીમ્ ।
જગદ્ગેહમહાદીપે રવાવ્ ઉદયમ્ આગતે ॥

કૃતે પ્રાતસ્તનવિધાવ્ આપૃચ્છ્યાશ્વ્ અતિથૌ ગતે ।
ઇદં સઞ્ચિન્તયામ્ આસ વિસ્મયોદ્ધુરયા ધિયા ॥

યન્ મયા સમ્ભ્રમે દૃષ્ટં સત્યં ભૂતં દ્વિજેન તત્ ।
ઉક્તં મમેતિ કિં નામ સ્યાન્ માયાશમ્બરે ક્રમઃ ॥

યદ્ બન્ધુમધ્યે મરણં મયા તદ્ દૃષ્ટમ્ આત્મનઃ ।
સા માયૈવ ન સન્દેહશ્ શેષે પશ્યામિ સત્યતામ્ ॥

તદ્ આત્મશ્વપચોદન્તં દ્રષ્ટું તાવદ્ અખિન્નધીઃ ।
હૂનમણ્ડલપર્યન્તગ્રામં ગચ્છામિ સત્વરમ્ ॥

ઇતિ સઞ્ચિન્તયન્ ગન્તું મણ્ડલાન્તરમ્ આદરાત્ ।
ઉત્તસ્થૌ ભાસ્કરઃ પાર્શ્વં મેરોર્ દ્રષ્ટુમ્ ઇવોદ્યતઃ ॥

વિનિર્ગત્યાવહન્ માર્ગે પ્રાવૃડોઘજવેન સઃ ।
દેશાન્ ઉલ્લઙ્ઘયામ્ આસ બહૂન્ વાતતરઙ્ગવત્ ॥

તુચ્છદેશજનાચારં હૂનમણ્ડલમ્ આસદત્ ।
કરભઃ કણ્ટકૌઘાર્થી કારઞ્જમ્ ઇવ કાનનમ્ ॥

તત્ર સંવિત્સ્થિતેનૈવ સન્નિવેશેન વૈ પુરઃ ।
અપશ્યદ્ ગ્રામકં કઞ્ચિદ્ ગન્ધર્વ ઇવ પત્તનમ્ ॥

દદર્શ તસ્ય પર્યન્તે તમ્ એવ શ્વપચાલયમ્ ।
અધસ્ ત્રિભુવનસ્યેવ પાતાલે નરકવ્રજમ્ ॥

ચિત્રચિન્તિતવિસ્તારિસન્નિવેશમયં પુરમ્ ।
ગન્ધર્વવદ્ અસાવ્ આત્મશ્વપચેશસ્ય દૃષ્ટવાન્ ॥

તેનૈવ સન્નિવેશેન પ્રાગ્ દૃષ્ટં શ્વપચાસ્પદમ્ ।
તસ્ય કામ્ અપિ વૈરાગ્યપદવીમ્ અનયન્ મનઃ ॥

પ્રાવૃડાસારલુઠિતં ભિત્તિજાતયવાઙ્કુરમ્ ।
પર્યસ્તચ્છાદનાર્ધાઙ્કં કિઞ્ચિદાદૃષ્ટકન્દરમ્ ॥

દારિદ્ર્યં તં દૃઢમ્ ઇવ દૌર્ભાગ્યમ્ ઇવ કુટ્ટિતમ્ ।
ભ્રષ્ટાઙ્ગમ્ ઇવ દૌરાત્મ્યં દૌસ્સ્થિત્યમ્ ઇવ ખણ્ડિતમ્ ॥

ગાધિદન્તાવદલિતૈર્ ગવાશ્વમહિષાસ્થિભિઃ ।
ધવલૈર્ વ્યાપ્તપર્યન્તં સાક્ષ્યં કર્તુમ્ ઇવ સ્થિતૈઃ ॥

ભુક્તં પીતં પુરા તેન યેષુ કર્પરકેષુ ચ ।
તૈર્ અસન્માત્રમલિનૈઃ પરિપૂર્ણૈર્ ઇવાવૃતમ્ ॥

તાભિર્ એવાન્ત્રતન્ત્રીભિસ્ સંશુષ્કાભિર્ ઋતાવ્ ઋતૌ ।
તૃષ્ણાભિર્ ઇવ દીર્ઘાભિઃ પરિતઃ પરિવેષ્ટિતમ્ ॥

ચિરમ્ આલોકયામ્ આસ સ તદ્ આત્મગૃહં સ્મયાત્ ।
પ્રાક્તનં શુષ્કશવતાં યાતં દેહમ્ ઇવાત્મવાન્ ॥

અથ વિસ્મયવાન્ એષ ગ્રામકં સમુપાયયૌ ।
ઉલ્લઙ્ઘ્ય મ્લેચ્છનગરમ્ આર્યદેશમ્ ઇવાધ્વગઃ ॥

તત્રાપૃચ્છજ્ જનં સાધો કચ્ચિત્ સ્મરતિ ભો ભવાન્ ।
પ્રાગ્ વૃત્તમ્ અસ્ય ગ્રામસ્ય પર્યન્તે શ્વપચક્રમમ્ ॥

સર્વ એવ હિ ધીમન્તશ્ ચિરવૃત્તમ્ અપિ સ્ફુટમ્ ।
કરસ્થમ્ ઇવ પશ્યન્તિ મયેતિ સુજનાચ્ છ્રુતમ્ ॥

અત્ર શ્વપચમ્ એકાન્તવાસિનં વૃદ્ધમ્ ઉન્નતમ્ ।
સ્મરસ્ય્ એકં કિલ તમોદુઃખાનામ્ ઇવ દેહકમ્ ॥

યદિ જાનાસિ ભોસ્ સાધો તન્ મે કથય તં જનમ્ ।
પાન્થસંશયવિચ્છેદે મહત્ પુણ્યફલં સ્મૃતમ્ ॥

ભૂયો ભૂય ઇતિ ગ્રામ્યાઃ પૃષ્ટા ગાધિદ્વિજન્મના ।
અનલ્પસ્મયસંરમ્ભા આર્તેનેવ ચિકિત્સકાઃ ॥

યથા કથયસિ બ્રહ્મંસ્ તત્ તથા ન તદ્ અન્યથા ।
કટઞ્જનામા શ્વપચ ઇહાભૂદ્ દારુણાકૃતિઃ ॥

પુત્રપૌત્રસુહૃદ્ભૃત્યબન્ધુસ્વજનપેટકમ્ ।
યસ્યાતિવિસ્તીર્ણમ્ અભૂત્ પત્ત્રવૃન્દં તરોર્ ઇવ ॥

તસ્ય વૃદ્ધસ્ય તત્ સર્વં કલત્રં મૃત્યુર્ આચ્છિનત્ ।
અદ્રેઃ પુષ્પફલોપેતં મહાવનમ્ ઇવાનિલઃ ॥

યસ્ તતો દેશમ્ ઉત્સૃજ્ય યયૌ કીરપુરાન્તરમ્ ।
વર્ષાણ્ય્ અષ્ટાવ્ અનુદ્વેગં તત્ર રાજા બભૂવ યઃ ॥

યસ્ તત્રાથ પરિજ્ઞાય જનૈર્ દૂરે તિરસ્કૃતઃ ।
યથા રાશિર્ અમેધ્યસ્ય યથા ગ્રામે વિષદ્રુમઃ ॥

તતો જને ઽગ્નિં પ્રવિશત્ય્ આત્મના યો હુતાશનમ્ ।
આર્યતામ્ આર્યસંસર્ગાદ્ આર્યતઃ પ્રવિવેશ હ ॥

કિં ત્વમ્ એકં પ્રયત્નેન શ્વપચં પૃચ્છસિ પ્રભો ।
કિં તે બન્ધુર્ અસૌ કશ્ચિદ્ અભવત્ સંસ્તુતો ઽથ વા ॥

એવં કથયતો ગ્રામ્યાન્ ગાધિઃ પૃચ્છન્ પુનઃ પુનઃ ।
સર્વેષુ તત્ર ગ્રામેષુ માસમ્ એકમ્ ઉવાસ સઃ ॥

યથા તેનાનુભૂતં તચ્ છ્વપચત્વં તથૈવ તૈઃ ।
ગ્રામીણૈસ્ તસ્ય કથિતં સર્વૈર્ એવાવિખણ્ડિતમ્ ॥

અવ્યાહતં સકલહૂનમુખાદ્ અથૈતદ્ આકર્ણ્ય સમ્યગ્ અવલોક્ય યથાનુભૂતમ્ ।
ગાધિશ્ શશાઙ્કમલવદ્ ધૃદયે વિરૂઢં ગૂઢાકૃતિઃ પરમવિસ્મયમ્ આજગામ ॥