Mokṣopāya · Chapter 5.14

saṃsārasāgarāsārakalloleṣūhyamānayā /
mana eva na mūkaṃ svaṃ yayā janatayā jitam //

ātmalābhamayodāraphalābhir iha sā mayā /
vicāroktibhir etābhiś śāstre 'smin nopadiśyate //

na paśyaty eva yo hy andhas tasya kaḥ khalu durmatiḥ /
vicitramañjarīcitraṃ sandarśayati kānanam //

kaḥ kuṣṭhaghargharaghrāṇaṃ nānāmodavicāraṇe /
mūrkham ātmopadeśe ca pramāṇaṃ kurute 'matiḥ //

viparyastendriyaṃ mattaṃ madirāghūrṇitekṣaṇam /
dharmanirṇayasākṣitve kaḥ pramāṇīkaroty adhīḥ //

kaś śavaṃ vā śmaśānasthaṃ samupāyakathāṃ śaṭhaḥ /
paripṛcchati sandehe kaś ca mūrkhaṃ praśāsti vai //

yenāśayabilastho hi mūko 'ndho 'pi na nirjitaḥ /
manovyālas sa durbuddhiḥ kathaṃ nāmopadiśyate //

jitam eva mano viddhi vastuto yan na vidyate /
nikaṭāt sā cirāstaiva yā śilā naiva vidyate //

mano na vijitaṃ rāma yenāsad api durdhiyā /
tenāgrastaviṣeṇaiva mriyate viṣamūrchayā //

jñaḥ paśyati sadaivātmā spandante jñānaśaktayaḥ /
indriyāṇi svadharmeṣu mano nāma kim ucyate //

prāṇānāṃ spandinī śaktir jñā śaktiḥ paramātmanaḥ /
indriyāṇāṃ nijā śaktir evaṃ ko 'tra nibadhyate //

sarvāś ca śaktayas tasya sarvaśakteḥ kilātmanaḥ /
pṛthaktā cānyatā ceyaṃ kuto nāmetarotthitā //

kiṃ nāma jīva ity uktaṃ yenehāndhīkṛtaṃ jagat /
cittaṃ caivāsad eva tvaṃ viddhi kāsty asya śaktatā //

manonirdagdhadṛṣṭīnāṃ dṛṣṭvā duḥkhaparamparāḥ /
matir me karuṇākrāntā rāma mugdheva tapyate //

kaḥ kilātra kutaḥ khedo yan mūrkhaḥ paritapyate /
duḥkhāyaiva hi jāyante karabhāḥ prākṛtās tathā //

vināśāyaiva jāyante jaḍadeheṣv abuddhayaḥ /
anāratodayāpāyā budbudā jaladhiṣv iva //

kiyantaḥ paśya paśavaḥ pratyahaṃ pratimaṇḍalam /
sūnāvadbhir nihanyante kevātra paridevanā //

arbudāny anilo hanti kṣupājāleṣu cānvaham /
daṃśānāṃ maṣakānāṃ ca kevātra paridevanā //

diśaṃ prati girīndreṣu pulindaughā vane vane /
nighnanti prāṇilakṣāṇi kevātra paridevanā //

jale jalacaravyūhāt tanuṃ sthūlo nikṛntati /
grāsāya pratyahaṃ matsyaḥ kevātra paridevanā //

gṛdhraśyenādayo vyomni pakṣipūgaṃ vihaṅgamāḥ /
anārataṃ vilumpanti kevātra paridevanā //

likṣām aṇukaṇakṣāmāṃ kṣudhā khādati makṣikā /
tāṃ kośakāraḥ kṣudhito daṃśas tam api cañcalaḥ //

taṃ daṃśaṃ darduro bhuṅkte vyālas tam api darduram /
sarpam ugrakharo hanti babhruś cainaṃ nikṛntati //

babhruṃ hinasti mārjāro mārjāraṃ śvā nikṛntati /
ṛkṣaḥ kauleyakaṃ hanti ṛkṣaṃ vyāghro nikṛntati //

siṃho 'bhibhavati vyāghraṃ śarabhas siṃham atti ca /
śarabho nāśam āyāti mattameghavilaṅghane //

meghā vātair vidhūyante vāyavo giribhir jitāḥ /
girayo vajraniṣpiṣṭāś śakrasya vaśagaḥ paviḥ //

viṣṇunā dhriyate śakro viṣṇur gacchati jantutām /
sukhaduḥkhadaśāveśajarāmaraṇamālitām //

jantavo 'pi mahākāyā api vidyāyudhānvitāḥ /
likṣābhir aṅgalagnābhir upajīvyanta eva hi //

ajasram evam ālūnaviśīrṇaṃ bhūtajaṅgalam /
parasparam alaṃ mohād bhakṣyate rakṣyate 'pi ca //

anārataṃ vinaśyanti vividhā bhūtajātayaḥ /
anārataṃ ca jāyante vicitrāḥ kakubhaṃ prati //

jalakośeṣu jāyante matsyebhamakarādayaḥ /
bhūmāv antaḥ prajāyante kīṭaughā vṛścikādayaḥ //

antarikṣe 'pi jāyante ākāśe vihagādayaḥ /
vanavīthīṣu jāyante siṃhavyāghramṛgādayaḥ //

prāṇyaṅgeṣv api jāyante likṣāyūkāpipīlakāḥ /
sthāvareṣu ca jāyante ghuṇājagarajātayaḥ //

śilāntareṣu jāyante kīṭabhekaghuṇādayaḥ /
viṣṭhāyām api jāyante nānākīṭagaṇās tathā //

evam anyeṣv asaṅkhyeṣu janmasv apacayeṣu ca /
ajasraṃ karuṇāvanto nandantūparudantu vā //

anāratamṛtāv asminn anāratasamudbhave /
saṃsārasambhrame yuktā na tuṣṭir na ca duḥkhitā //

paṅktayas tv evam evemā vṛkṣaparṇagaṇais saha /
utpatyotpatya līyante bhūtānāṃ bhūrisambhavāḥ //

yaḥ pravṛttaḥ kubuddhīnāṃ dayāvān duḥkhamārjane /
sa hastacchattranirmṛṣṭasūryāṃśuḥ khedam ety alam //

na tiryaksamadharmāṇa upadeśyā narā bhuvi /
kathāprakathanenārthaḥ kas sthāṇuvikaṭe vane //

kiṃ kilotphālamanasāṃ paśūnāṃ ca viśeṣaṇam /
kṛṣyante paśavo rajjvā manasā mūḍhacetasaḥ //

svacittapaṅkamagnānāṃ svāśāṃśaracitātmanām /
mūrkhāṇām āpadam dṛṣṭvā prarudanty upalā api //

anirjitātmacittānām anantā duḥkharāśayaḥ /
tanmārjane kṛtaprajño nātas sampratipadyate //

vinirjitātmacittānāṃ duḥkhāni raghunandana /
sunivāryāṇi tenātra jñātajñeyaḥ pravartatām //

mano nāsti mahābāho mā mudhaitat prakalpaya /
anena kalpitena tvaṃ vetāleneva hanyase //

yāvad vismṛtavān ātmatattvaṃ mūḍho 'bhavad bhavān /
tāvat tava manovyālo babhūvābhyuditas tataḥ //

idānīṃ bhavatā jñātaṃ yathābhūtam arindama /
saṅkalpād vardhate cittaṃ tad evāśu parityaja //

dṛśyam āśrayasīdaṃ cet tat sacitto 'si bandhavān /
dṛśyaṃ santyajasīdaṃ cet tad acitto 'si mokṣavān //

ayaṃ guṇasamāhāro bandhāyaiva samāśritaḥ /
santyakta eva mokṣāya yathecchasi tathā kuru //

nāhaṃ nedam iti dhyāyaṃs tiṣṭha tvam acalācalaḥ /
anantākāśasaṅkāśahṛdayo hṛdayeśvaraḥ //

ātmano jagataś cāntar vibhāgakalanāmalam /
rāma dvitvamayaṃ tyaktvā śeṣasthas susthiro bhava //

ātmano jagataś cāntar draṣṭṛdṛśyadaśāntare /
darśanākhye svam ātmānaṃ sarvadā bhāvayan bhava //

svādyasvādakasantyaktaṃ svādyasvādakamadhyagam /
svadanāntassthitaṃ dhyāyan nityam ātmamayo bhava //

rāmānubhavanīyasya tathānubhavitus svayam /
avalambya nirālambaṃ madhyam adya sthiro bhava //

bhavabhāvanayā hīnaṃ bhāvābhāvadaśojjhitam /
bhāvayitvaivam ātmānam ātmasaṃsthas svayaṃ bhava //

ātmasattāṃ tyajann enāṃ cetyaṃ bhāvayasi svayam /
yadā rāma tadā yāsi cittatām atiduḥkhadām //

cittatāśṛṅkhalām enāṃ svarūpajñānayuktibhiḥ /
balāc chittvā mahābāho svātmasiṃhaṃ vimocaya //

paramātmadaśāṃ tyaktvā cetyaṃ paripatan malam /
yadā gacchasi saṅkalpaṃ cetyaṃ sampadyase tadā //

ātmano vyatiriktaṃ sac cetyam ity aṅgasaṃvidā /
manas sampadyate duḥkhi kṣīyate tyaktayā tayā //

ātmaivedaṃ jagat sarvam ity antas saṃvidodaye /
kva cettā kva ca vā cittaṃ kiṃ cetyaṃ cintanaṃ ca kim //

aham ātmeti jīvo 'smīty etāvac cittakaṃ viduḥ /
anenedam anādyantaṃ duḥkhaṃ rāghava tanyate //

aham ātmā na jīvākhyās sattās santītarāḥ kvacit /
ity eva cittopaśamaḥ paramaṃ sukham ucyate //

ātmaivedaṃ jagad iti jāte rāghava niścaye /
asattā cetaso jātā bhavaty eva na saṃśayaḥ //

evaṃ satyāvabodhena svātmaivedam iti sthite /
manas sugalitaṃ viddhi sūryabhāsā tamo yathā //

manassarpaś śarīrastho yāvat tāvan mahad bhayam /
tasminn utsārite yogād bhayasyāvasaraḥ kutaḥ //

bhrāntimātrotthitaś cittavetālo bhavatānagha /
samyagjñānena mantreṇa prasabhaṃ vinipātyatām //

dehagehād gate cittayakṣe balavatāṃ vara /
nirādhir vigatodvegaṃ tiṣṭha nāsti bhayaṃ tava //

nīrāga eva nirupāñjana eva cāsmīty etāvataiva galitā tava cittasattā /
nirduḥkham uttamapadaṃ paramaṃ gato 'si tiṣṭhopaśāntasakalaiṣaṇa evam antaḥ //