Mokṣopāya · Chapter 5.13

evaṃ janakavad rāma vicāryātmānam ātmanā /
padaṃ viditavedyānām acireṇādhigacchasi //

ye hi pāścātyajanmānaḥ prājñā rājasajātayaḥ /
prāpnuvanti svayaṃ prāpyaṃ te janā janako yathā //

tāvat tāvad vijityārīn indriyākhyān yateta ha /
yāvad ātmātmanaivāyam ātmany eva prasīdati //

prasanne sarvage deve deveśe paramātmani /
svayam ālokite sarvāḥ kṣīyante duḥkhadṛṣṭayaḥ //

muṣṭayo mohabījānāṃ vṛṣṭayo vividhāpadām /
kudṛṣṭayaḥ kṣayaṃ yānti tasmin dṛṣṭe parāvare //

sadā janakavad rāma sarvārambhavatātmanā /
prajñayātmānam ālakṣya lakṣmīvān uttamo bhava //

nityam āttavicārasya paśyataś cañcalaṃ janam /
janakasyeva kālena svayam ātmā prasīdati //

na daivaṃ na ca karmāṇi na dhanāni na bandhavaḥ /
śaraṇaṃ bhavabhītānāṃ svaprayatnād ṛte nṛṇām //

ye daivaniṣṭhāḥ karmādikuvikalpaparāyaṇāḥ /
teṣāṃ mandā matis tāta nānugamyā vināśinī //

vivekaṃ param āśritya vilokyātmānam ātmanā /
dhiyā virāgoddhurayā saṃsārajaladhiṃ taret //

eṣā sā kathitā rāma nabhaḥphalanipātavat /
sukhadā jñānasamprāptir ajñānataruśātanī //

janakasyeva sadbuddhes svayam eva vivekinaḥ /
vikāsam ety ayaṃ dehī devaḥ prātar ivāmbujam //

saṃśāntamananaṃ cittaṃ vicāreṇa vilīyate /
galadvarṇākṛtisparśam ātapena himaṃ yathā //

ayam evāham ity asyāṃ niśāyām udite kṣaye /
svayaṃ sarvagatas sphāras svālokas sampravartate //

ayam evāham ity asmin saṅkoce vilayaṃ gate /
anantabhuvanavyāpī vistāras samprajāyate //

janakena parityaktā yathāhaṅkāravāsanā /
tathā tvam api sadbuddhe vicāryāntaḥ parityaja //

ahaṅkārāmbude kṣīṇe cidvyomni vimale 'malaḥ /
nūnaṃ prakaṭatām eti svāloko bhāskaraḥ paraḥ //

etāvad evātitamo yad ahambhāvabhāvanam /
tasmiñ śamam upāyāte prakāśa upajāyate //

nāham asmi na cānyo 'sti na ca nāstīti bhāvitam /
manaḥ praśāntim āyātaṃ nopādeyeṣu majjati //

upādeyānupatanaṃ heyaikāntavivarjanam /
yad etan manaso rāma taṃ bandhaṃ viddhi netarat //

mā khedaṃ bhaja heyeṣu mopādeyaparo bhava /
heyādeyadṛśau tyaktvā śeṣasthas svasthatāṃ vraja //

yeṣām idam upādeyam idaṃ heyam iti sthitiḥ /
vilīnā te na vāñchanti na tyajantīha netare //

heyopādeyakalane kṣīṇe yāvan na cetasi /
na tāvat samatā bhāti sābhre vyomnīva candrikā //

avastv idam idaṃ vastu yasyeti lulitaṃ manaḥ /
tasmin nodeti samatā śāhoṭa iva mañjarī //

yuktāyuktaiṣaṇā yatra lābhālābhavilāsinī /
samatāsvacchatā tatra kuto nairāśyahāsinī //

ekasmin brahmatattve 'smin vidyamāne nirāmaye /
nānānānātayā nityaṃ kim ayuktiḥ kva yuktatā //

īpsitānīpsitāśaṅke markaṭyau cittapādape /
cañcale sphurato yasmin kutas tasyeha somyatā //

nirāśatā nirbhayatā nityatā samatā jñatā /
nirīhatā niṣkriyatā somyatā nirvikalpatā //

dhṛtir maitrī smṛtis tuṣṭir muditā mṛdubhāṣitā /
heyopādeyanirmuktaṃ jñaṃ yānti vanitā ratāḥ //

dhāvamānam adho bhogāṃś cittaṃ pratyāhared balāt /
pratyāhāreṇa patitam adho vārīva setunā //

bāhyān arthān imāṃs tyaktvā tiṣṭhan gacchan svapañ śvasan /
sarvathā sarvadā sarvān āntarāṃś ca nivārayet //

gṛhītatṛṣṇāśaphari vāsanājālam ābilam /
saṃsāravāri prasṛtaṃ cintātantubhir ātatam //

anayā tīkṣṇayā tāta cchinddhi buddhiśalākayā /
vātyayevāmbudaṃ kālo vahantyā vitate pade //

asya saṃsāravṛkṣasya mūlaṃ doṣāṅkurāspadam /
dhuryadhīreṇa dhairyeṇa proddharoddhurayā dhiyā //

manasaiva manaś chittvā vismṛtya caramaṃ manaḥ /
vartamānam api cchittvā cchinnasaṃsāratāṃ vraja //

moho vismṛtya saṃsāraṃ na bhūyaḥ parirohati //

tiṣṭhan gacchañ śvasan rāma nivasann utpatan patan /
asad evedam ity antar niścityāsthāṃ parityaja //

samatām alam āśritya samprāptaṃ kāryam āharan /
acintayaṃs tathāprāptaṃ vihareha hi rāghava //

yathā sarvartuliṅgāni na bibharti bibharti ca /
kham evam iha kāryāṇi kuru mā kuru vānagha //

tvam eva vettā tvam ajas tvam ātmā tvaṃ maheśvaraḥ /
ātmano 'vyatiriktaṃ sat tvayedam ātataṃ tatam //

yenāsmād dṛśyasambhārād abhito bhāvanojjhitā /
sa na saṅgṛhyate doṣair harṣāmarṣaviṣādajaiḥ //

rāgadveṣavinirmuktas samaloṣṭāśmakāñcanaḥ /
mukta ity ucyate yogī tyaktasaṃsāravāsanaḥ //

sa yat karoti yad bhuṅkte yad dadāti nihanti yat /
tatra muktadhiyas tasya samatā sukhaduḥkhayoḥ //

prāptaṃ kartavyam eveti tyaktveṣṭāniṣṭabhāvanam /
pravartate yaḥ kāryeṣu na sa majjati kutracit //

citsattāmātram evedam iti niścayavan manaḥ /
tyaktabhogābhimananaṃ śamam eti mahāmate //

manaḥ prakṛtyaiva jaḍaṃ cittattvam anudhāvati /
māṃsagardhena mārjāro vane mṛgapatiṃ yathā //

siṃhavīryavaśāl labdhaṃ māṃsaṃ bhuṅkte hi jambukaḥ /
cidvīryavaśataḥ prāptaṃ dṛśyam āśrayate manaḥ //

mana evam asatkalpaṃ citprasādena jīvati /
bhāvayaṃś citam evaikāṃ cittām etya cid apy ataḥ //

jaḍaṃ yat kila nirhīnaṃ citā dīpikayojjhitam /
tan manaś śavasaṅkāśam acid uttiṣṭhate katham //

citsvabhāvaparāmṛṣṭā spandaśaktir marunmayī /
kalanā cittam ity uktyā kathyate śāstradarśibhiḥ //

yaś citaḥ kṣubdha ākāras saiveyaṃ kalanocyate /
cid evāham iti jñātvā sā cittām eva gacchati //

cetyena rahitā yaiṣā cit tad brahma sanātanam /
cetyena sahitā yaiṣā cit seyaṃ kalanocyate //

kiñcidaspaṣṭarūpaṃ yad brahma tat saṃsthitaṃ manaḥ /
kalanām asad evaitya sad ivopasthitaṃ hṛdi //

cittam ity eva rūḍheha yadaiva kalanā citaḥ /
tadaiva cittvaṃ vismṛtya sā jaḍeva vyavasthitā //

sampannā kalanānāmnī saṅkalpānuvidhāyinī /
vyavacchedavatī jātā heyopādeyadharmiṇī //

saiṣā cid eva jaḍatām āgateva svaśaktitaḥ /
na samprabodhitā yāvad rūpaṃ tāvan na budhyate //

ataś śāstravicāreṇa vairāgyeṇa pareṇa ca /
nigraheṇendriyāṇāṃ ca bodhayet kalanāṃ svayam //

kalanā sarvajantūnāṃ vijñānena śamena ca /
prabuddhā brahmatām eti bhramatītarathā jagat //

vyāmohamadirāmattāṃ luṭhitāṃ viṣayāvaṭe /
ātmāvabodhe saṃsuptāṃ kalanām avabodhayet //

aprabuddhā jaḍā hy eṣā na kiñcid avabudhyate /
saṅkalpalalanevāntar dṛśyamānāpy asanmayī //

tayā paramayā dṛṣṭyā kalanaiṣāntarasthayā /
mañjarī gandhaśaktyeva padārtheṣu virājate //

na tu saṅkalpitā yaiṣā kalaneti jagattraye /
sā hi kiñcid vijānāti nityajāḍyaikadharmiṇī //

cetati kva jaḍā nāma kalanopalarūpiṇī /
padminīvātapenāsau pareṇaivāvabodhyate //

yathā śilāmayī kanyā coditāpi na nṛtyati /
tatheyaṃ kalanā dehe na kiñcid avabudhyate //

lipikarmanṛpair yuddhaṃ kva kṛtaṃ ghargharāravam /
kva citracandrakiraṇair oṣadhyaḥ pravibodhitāḥ //

abhūtāviṣṭagātrair vā śavaiḥ kva parivalgitam /
kva gītaṃ madhuradhvānaṃ vanapāṣāṇamaṇḍalaiḥ //

kva pustavihitair arkaiḥ kṣapitaṃ yāminītamaḥ /
kva saṅkalpamayaiś chāyāḥ kriyante vyomakānanaiḥ //

kva jaḍair upalākārair mithyābhramabharotthitaiḥ /
mṛgatṛṣṇāmayair ebhir manobhiḥ kriyate kriyā //

yathātape sthite sphāre mṛgatṛṣṇātaraṅgiṇī /
kalanā tadvad eveyaṃ sphuraty ātmani saty alam //

yad etat spandanaṃ rāma manaso 'dhigataṃ śanaiḥ /
marutāṃ viddhi tāṃ śaktim antaḥprāṇaśarīriṇām //

yaiṣā saṃvid anākrāntā saṅkalpalavaniścayaiḥ /
anākṣiptarasākārā prabhaiṣā pāramātmikī //

ayaṃ so 'ham idaṃ tan me iti yā kalanā sthitā /
prāṇātmatattvayos tasyās sañjñā jīveti kathyate //

dhīś cittaṃ jīva ity etās saṅkalpasyāsatas sataḥ /
sañjñās saṅkalpitās tajjñair na rāma paramārthataḥ //

na mano no matir nāpi jīvo na ca śarīrakam /
astīha paramārthena svātmaivehāsti sarvadā //

ātmaivedaṃ jagat sarvam ātmā kālakramas tathā /
sadākāśād acchataro nāstīvāsty eva vāmalaḥ //

acchatvād asadābhāsas saṃvidrūpatayā tu sat /
ātmā sarvapadātītas svānubhūtyānubhūyate //

manas tatra parikṣīṇaṃ yatra saṃvit parātmanaḥ /
andhakārakṣayo yatra tatrālokaḥ pravartate //

yatrātmasaṃvido 'cchāyās saṅkalponmukhatā manāk /
tatrātmano vismaraṇaṃ smaraṇaṃ cittajanmanaḥ //

parasya puṃsas saṅkalpamayatvaṃ cittam ucyate /
acittatvam asaṅkalpān mokṣanāmābhijāyate //

etāvac cetaso janma bījaṃ saṃsārabhūruhaḥ /
saṅkalponmukhatāsyāntas saṃvido yat kilātmanaḥ //

nirvikalpacitas sattā saṅkalpāṅkakalaṅkitā /
kalanety ucyate neha ghaṭavad vidyate manaḥ //

prāṇaśaktau niruddhāyāṃ mano nāma vilīyate /
dravyasthāyāṃ tu tad dravyaṃ prāṇarūpaṃ hi mānasam //

deśāntarānubhavanaṃ prāṇo vetti hṛdi sthitam /
spandavedanato yat tan mana ity abhidhīyate //

vairāgyāt karaṇābhyāsād yuktito vāsanākṣayāt /
paramārthāvabodhāc ca rodhyante prāṇaśaktayaḥ //

dṛṣado vidyate śaktiḥ kadācit svādane 'ndhasām /
na punar manasām asti śaktis spandāvabodhane //

spandaḥ prāṇamarucchaktiś calarūpaiva sā jaḍā /
cic citas svātmanas svasthā sarvadā sarvagaiva sā //

cicchaktes spandaśakteś ca sambandhaḥ kalpyate manaḥ /
mithyaiva tat samutpannaṃ mithyājñānaṃ tad ucyate //

eṣā hy avidyā kathitā māyaiṣā sā nigadyate /
param etat tad ajñānaṃ saṃsārādhiviṣapradam //

cicchaktes spandaśakteś ca saṅge saṅkalpakalpanam /
na kṛtaṃ cet parikṣīṇās tad imā bhavabhītayaḥ //

vāyutas spandaśaktir yā sā citā cetyate yadā /
sacetyacit tadaivāntas saṅkalpād yāti cittatām //

cittataiṣā cito mithyā kalpitā bālayakṣavat /
akhaṇḍamaṇḍalākārā spandasattā cid eva yat //

sarvagatvāc cid anyena kena sambadhyate kila /
akhaṇḍaśakter indrasya kena syāt saha saṅgaraḥ //

atas sambandhino 'bhāvāt sambandho 'tra na vidyate /
sambandhena vinā kasya siddhaṃ tat kīdṛśaṃ manaḥ //

citspandayor ekatāyāṃ kiṃ nāma mana ucyate /
kā senā hayamātaṅgasaṅghasaṅghaṭṭanaṃ vinā //

tasmān nāsty eva duṣṭātma cittaṃ nāma jagattraye /
eṣā samyakparijñānāc cetaso jāyate kṣatiḥ //

mā mudhaivam anarthāya manas saṅkalpayānagha /
mano mithyā samuditaṃ nāsty eva paramārthataḥ //

mā tvam antaḥ kvacit kiñcit saṅkalpaya mahāmate /
manas saṅkalpakaṃ nāma yasmān nāstīha kutracit //

asamyagjñānasambhūtā kalanāmṛgatṛṣṇikā /
hṛnmarau tava saṃśāntā samyagālokanān mune //

jaḍatvān nissvarūpatvāt sarvadaiva mṛtaṃ manaḥ /
mṛtena māryate lokaś citreyaṃ maurkhyacakrikā //

yasya nātmā na deho 'sti nādhāro nāpi cākaraḥ /
tenedaṃ bhakṣyate sarvaṃ citreyaṃ maurkhyavāgurā //

sarvasāmagryahīnena hanyate manasāpi yaḥ /
tasyotpaladalāghātair manye dalati mastakam //

jaḍena mūkenāndhena nihato manasāpi yaḥ /
manye sa dahyate mūḍhaḥ pūrṇacandramarīcibhiḥ //

vidyamāno hi yaś śūro lokas tenābhibhūyate /
avidyamānam evedaṃ hanty ato mugdhatoditā //

mithyāsaṅkalpakalitaṃ mithyaiva sthitim āgatam /
anviṣṭam api no dṛṣṭaṃ kā tasya kila śaktatā //

aho nu khalu citreyaṃ māyāmayavidhāyinī /
cetasāpy atilolena loko yad abhibhūyate //

maurkhyaṃ sarvāpadāṃ niṣṭhā kā hi nāpad ajānataḥ /
paśya maurkhyād iyaṃ sṛṣṭir ajātenaiva janyate //

hā kaṣṭam atimugdheyaṃ sṛṣṭir maurkhyavaśaṃ gatā /
asataiva yad etena jīvenāpy upatāpyate //

manye mūrkhamayī sṛṣṭir iyam atyantapelavā /
taraṅgāsiprahāreṇa kaṇaśaḥ pariśīryate //

nīlābjanālapātena yantreṇeva vidīryate /
indor ābhogapūrṇasya karasparśena muhyate //

ripubhir nayanonmuktair dṛṣṭisūtrair nibadhyate /
saṅkalpakṛtayā śūrasenayā paribhūyate //

yasmāt kileyaṃ manasā na sthitenaiva kutracit /
kalpitena mudhānyena kṛpaṇena vihanyate //

mūrkhalokamayī sṛṣṭir mana evāsadutthitam /
yā śaktā na vaśīkartuṃ na sā rāmopadiśyate //

abhijātasvarūpaiṣā prajñākṣodeṣu na kṣamā /
nopadeśagirāṃ yogyā paripūrṇeva saṃsthitā //

bibhety eṣā hi vīṇāyās tantrīguṇatanudhvaneḥ /
bandhor api sanidrasya bibheti vadanadyuteḥ //

hasato 'pi janād uccairbhītabhītā palāyate /
svenaiva manasāpy ajñā kilaiṣā vivaśīkṛtā //

sukhalavavivaśā dviṣeva taptā hṛdayagatena nijena cetasaiva /
vidhuritadhiṣaṇā na vetti satyaṃ tad avitathaṃ parimohitā mudhaiva //