મોક્ષોપાય · અધ્યાય 5.14

સંસારસાગરાસારકલ્લોલેષૂહ્યમાનયા ।
મન એવ ન મૂકં સ્વં યયા જનતયા જિતમ્ ॥

આત્મલાભમયોદારફલાભિર્ ઇહ સા મયા ।
વિચારોક્તિભિર્ એતાભિશ્ શાસ્ત્રે ઽસ્મિન્ નોપદિશ્યતે ॥

ન પશ્યત્ય્ એવ યો હ્ય્ અન્ધસ્ તસ્ય કઃ ખલુ દુર્મતિઃ ।
વિચિત્રમઞ્જરીચિત્રં સન્દર્શયતિ કાનનમ્ ॥

કઃ કુષ્ઠઘર્ઘરઘ્રાણં નાનામોદવિચારણે ।
મૂર્ખમ્ આત્મોપદેશે ચ પ્રમાણં કુરુતે ઽમતિઃ ॥

વિપર્યસ્તેન્દ્રિયં મત્તં મદિરાઘૂર્ણિતેક્ષણમ્ ।
ધર્મનિર્ણયસાક્ષિત્વે કઃ પ્રમાણીકરોત્ય્ અધીઃ ॥

કશ્ શવં વા શ્મશાનસ્થં સમુપાયકથાં શઠઃ ।
પરિપૃચ્છતિ સન્દેહે કશ્ ચ મૂર્ખં પ્રશાસ્તિ વૈ ॥

યેનાશયબિલસ્થો હિ મૂકો ઽન્ધો ઽપિ ન નિર્જિતઃ ।
મનોવ્યાલસ્ સ દુર્બુદ્ધિઃ કથં નામોપદિશ્યતે ॥

જિતમ્ એવ મનો વિદ્ધિ વસ્તુતો યન્ ન વિદ્યતે ।
નિકટાત્ સા ચિરાસ્તૈવ યા શિલા નૈવ વિદ્યતે ॥

મનો ન વિજિતં રામ યેનાસદ્ અપિ દુર્ધિયા ।
તેનાગ્રસ્તવિષેણૈવ મ્રિયતે વિષમૂર્છયા ॥

જ્ઞઃ પશ્યતિ સદૈવાત્મા સ્પન્દન્તે જ્ઞાનશક્તયઃ ।
ઇન્દ્રિયાણિ સ્વધર્મેષુ મનો નામ કિમ્ ઉચ્યતે ॥

પ્રાણાનાં સ્પન્દિની શક્તિર્ જ્ઞા શક્તિઃ પરમાત્મનઃ ।
ઇન્દ્રિયાણાં નિજા શક્તિર્ એવં કો ઽત્ર નિબધ્યતે ॥

સર્વાશ્ ચ શક્તયસ્ તસ્ય સર્વશક્તેઃ કિલાત્મનઃ ।
પૃથક્તા ચાન્યતા ચેયં કુતો નામેતરોત્થિતા ॥

કિં નામ જીવ ઇત્ય્ ઉક્તં યેનેહાન્ધીકૃતં જગત્ ।
ચિત્તં ચૈવાસદ્ એવ ત્વં વિદ્ધિ કાસ્ત્ય્ અસ્ય શક્તતા ॥

મનોનિર્દગ્ધદૃષ્ટીનાં દૃષ્ટ્વા દુઃખપરમ્પરાઃ ।
મતિર્ મે કરુણાક્રાન્તા રામ મુગ્ધેવ તપ્યતે ॥

કઃ કિલાત્ર કુતઃ ખેદો યન્ મૂર્ખઃ પરિતપ્યતે ।
દુઃખાયૈવ હિ જાયન્તે કરભાઃ પ્રાકૃતાસ્ તથા ॥

વિનાશાયૈવ જાયન્તે જડદેહેષ્વ્ અબુદ્ધયઃ ।
અનારતોદયાપાયા બુદ્બુદા જલધિષ્વ્ ઇવ ॥

કિયન્તઃ પશ્ય પશવઃ પ્રત્યહં પ્રતિમણ્ડલમ્ ।
સૂનાવદ્ભિર્ નિહન્યન્તે કેવાત્ર પરિદેવના ॥

અર્બુદાન્ય્ અનિલો હન્તિ ક્ષુપાજાલેષુ ચાન્વહમ્ ।
દંશાનાં મષકાનાં ચ કેવાત્ર પરિદેવના ॥

દિશં પ્રતિ ગિરીન્દ્રેષુ પુલિન્દૌઘા વને વને ।
નિઘ્નન્તિ પ્રાણિલક્ષાણિ કેવાત્ર પરિદેવના ॥

જલે જલચરવ્યૂહાત્ તનું સ્થૂલો નિકૃન્તતિ ।
ગ્રાસાય પ્રત્યહં મત્સ્યઃ કેવાત્ર પરિદેવના ॥

ગૃધ્રશ્યેનાદયો વ્યોમ્નિ પક્ષિપૂગં વિહઙ્ગમાઃ ।
અનારતં વિલુમ્પન્તિ કેવાત્ર પરિદેવના ॥

લિક્ષામ્ અણુકણક્ષામાં ક્ષુધા ખાદતિ મક્ષિકા ।
તાં કોશકારઃ ક્ષુધિતો દંશસ્ તમ્ અપિ ચઞ્ચલઃ ॥

તં દંશં દર્દુરો ભુઙ્ક્તે વ્યાલસ્ તમ્ અપિ દર્દુરમ્ ।
સર્પમ્ ઉગ્રખરો હન્તિ બભ્રુશ્ ચૈનં નિકૃન્તતિ ॥

બભ્રું હિનસ્તિ માર્જારો માર્જારં શ્વા નિકૃન્તતિ ।
ઋક્ષઃ કૌલેયકં હન્તિ ઋક્ષં વ્યાઘ્રો નિકૃન્તતિ ॥

સિંહો ઽભિભવતિ વ્યાઘ્રં શરભસ્ સિંહમ્ અત્તિ ચ ।
શરભો નાશમ્ આયાતિ મત્તમેઘવિલઙ્ઘને ॥

મેઘા વાતૈર્ વિધૂયન્તે વાયવો ગિરિભિર્ જિતાઃ ।
ગિરયો વજ્રનિષ્પિષ્ટાશ્ શક્રસ્ય વશગઃ પવિઃ ॥

વિષ્ણુના ધ્રિયતે શક્રો વિષ્ણુર્ ગચ્છતિ જન્તુતામ્ ।
સુખદુઃખદશાવેશજરામરણમાલિતામ્ ॥

જન્તવો ઽપિ મહાકાયા અપિ વિદ્યાયુધાન્વિતાઃ ।
લિક્ષાભિર્ અઙ્ગલગ્નાભિર્ ઉપજીવ્યન્ત એવ હિ ॥

અજસ્રમ્ એવમ્ આલૂનવિશીર્ણં ભૂતજઙ્ગલમ્ ।
પરસ્પરમ્ અલં મોહાદ્ ભક્ષ્યતે રક્ષ્યતે ઽપિ ચ ॥

અનારતં વિનશ્યન્તિ વિવિધા ભૂતજાતયઃ ।
અનારતં ચ જાયન્તે વિચિત્રાઃ કકુભં પ્રતિ ॥

જલકોશેષુ જાયન્તે મત્સ્યેભમકરાદયઃ ।
ભૂમાવ્ અન્તઃ પ્રજાયન્તે કીટૌઘા વૃશ્ચિકાદયઃ ॥

અન્તરિક્ષે ઽપિ જાયન્તે આકાશે વિહગાદયઃ ।
વનવીથીષુ જાયન્તે સિંહવ્યાઘ્રમૃગાદયઃ ॥

પ્રાણ્યઙ્ગેષ્વ્ અપિ જાયન્તે લિક્ષાયૂકાપિપીલકાઃ ।
સ્થાવરેષુ ચ જાયન્તે ઘુણાજગરજાતયઃ ॥

શિલાન્તરેષુ જાયન્તે કીટભેકઘુણાદયઃ ।
વિષ્ઠાયામ્ અપિ જાયન્તે નાનાકીટગણાસ્ તથા ॥

એવમ્ અન્યેષ્વ્ અસઙ્ખ્યેષુ જન્મસ્વ્ અપચયેષુ ચ ।
અજસ્રં કરુણાવન્તો નન્દન્તૂપરુદન્તુ વા ॥

અનારતમૃતાવ્ અસ્મિન્ન્ અનારતસમુદ્ભવે ।
સંસારસમ્ભ્રમે યુક્તા ન તુષ્ટિર્ ન ચ દુઃખિતા ॥

પઙ્ક્તયસ્ ત્વ્ એવમ્ એવેમા વૃક્ષપર્ણગણૈસ્ સહ ।
ઉત્પત્યોત્પત્ય લીયન્તે ભૂતાનાં ભૂરિસમ્ભવાઃ ॥

યઃ પ્રવૃત્તઃ કુબુદ્ધીનાં દયાવાન્ દુઃખમાર્જને ।
સ હસ્તચ્છત્ત્રનિર્મૃષ્ટસૂર્યાંશુઃ ખેદમ્ એત્ય્ અલમ્ ॥

ન તિર્યક્સમધર્માણ ઉપદેશ્યા નરા ભુવિ ।
કથાપ્રકથનેનાર્થઃ કસ્ સ્થાણુવિકટે વને ॥

કિં કિલોત્ફાલમનસાં પશૂનાં ચ વિશેષણમ્ ।
કૃષ્યન્તે પશવો રજ્જ્વા મનસા મૂઢચેતસઃ ॥

સ્વચિત્તપઙ્કમગ્નાનાં સ્વાશાંશરચિતાત્મનામ્ ।
મૂર્ખાણામ્ આપદમ્ દૃષ્ટ્વા પ્રરુદન્ત્ય્ ઉપલા અપિ ॥

અનિર્જિતાત્મચિત્તાનામ્ અનન્તા દુઃખરાશયઃ ।
તન્માર્જને કૃતપ્રજ્ઞો નાતસ્ સમ્પ્રતિપદ્યતે ॥

વિનિર્જિતાત્મચિત્તાનાં દુઃખાનિ રઘુનન્દન ।
સુનિવાર્યાણિ તેનાત્ર જ્ઞાતજ્ઞેયઃ પ્રવર્તતામ્ ॥

મનો નાસ્તિ મહાબાહો મા મુધૈતત્ પ્રકલ્પય ।
અનેન કલ્પિતેન ત્વં વેતાલેનેવ હન્યસે ॥

યાવદ્ વિસ્મૃતવાન્ આત્મતત્ત્વં મૂઢો ઽભવદ્ ભવાન્ ।
તાવત્ તવ મનોવ્યાલો બભૂવાભ્યુદિતસ્ તતઃ ॥

ઇદાનીં ભવતા જ્ઞાતં યથાભૂતમ્ અરિન્દમ ।
સઙ્કલ્પાદ્ વર્ધતે ચિત્તં તદ્ એવાશુ પરિત્યજ ॥

દૃશ્યમ્ આશ્રયસીદં ચેત્ તત્ સચિત્તો ઽસિ બન્ધવાન્ ।
દૃશ્યં સન્ત્યજસીદં ચેત્ તદ્ અચિત્તો ઽસિ મોક્ષવાન્ ॥

અયં ગુણસમાહારો બન્ધાયૈવ સમાશ્રિતઃ ।
સન્ત્યક્ત એવ મોક્ષાય યથેચ્છસિ તથા કુરુ ॥

નાહં નેદમ્ ઇતિ ધ્યાયંસ્ તિષ્ઠ ત્વમ્ અચલાચલઃ ।
અનન્તાકાશસઙ્કાશહૃદયો હૃદયેશ્વરઃ ॥

આત્મનો જગતશ્ ચાન્તર્ વિભાગકલનામલમ્ ।
રામ દ્વિત્વમયં ત્યક્ત્વા શેષસ્થસ્ સુસ્થિરો ભવ ॥

આત્મનો જગતશ્ ચાન્તર્ દ્રષ્ટૃદૃશ્યદશાન્તરે ।
દર્શનાખ્યે સ્વમ્ આત્માનં સર્વદા ભાવયન્ ભવ ॥

સ્વાદ્યસ્વાદકસન્ત્યક્તં સ્વાદ્યસ્વાદકમધ્યગમ્ ।
સ્વદનાન્તસ્સ્થિતં ધ્યાયન્ નિત્યમ્ આત્મમયો ભવ ॥

રામાનુભવનીયસ્ય તથાનુભવિતુસ્ સ્વયમ્ ।
અવલમ્બ્ય નિરાલમ્બં મધ્યમ્ અદ્ય સ્થિરો ભવ ॥

ભવભાવનયા હીનં ભાવાભાવદશોજ્ઝિતમ્ ।
ભાવયિત્વૈવમ્ આત્માનમ્ આત્મસંસ્થસ્ સ્વયં ભવ ॥

આત્મસત્તાં ત્યજન્ન્ એનાં ચેત્યં ભાવયસિ સ્વયમ્ ।
યદા રામ તદા યાસિ ચિત્તતામ્ અતિદુઃખદામ્ ॥

ચિત્તતાશૃઙ્ખલામ્ એનાં સ્વરૂપજ્ઞાનયુક્તિભિઃ ।
બલાચ્ છિત્ત્વા મહાબાહો સ્વાત્મસિંહં વિમોચય ॥

પરમાત્મદશાં ત્યક્ત્વા ચેત્યં પરિપતન્ મલમ્ ।
યદા ગચ્છસિ સઙ્કલ્પં ચેત્યં સમ્પદ્યસે તદા ॥

આત્મનો વ્યતિરિક્તં સચ્ ચેત્યમ્ ઇત્ય્ અઙ્ગસંવિદા ।
મનસ્ સમ્પદ્યતે દુઃખિ ક્ષીયતે ત્યક્તયા તયા ॥

આત્મૈવેદં જગત્ સર્વમ્ ઇત્ય્ અન્તસ્ સંવિદોદયે ।
ક્વ ચેત્તા ક્વ ચ વા ચિત્તં કિં ચેત્યં ચિન્તનં ચ કિમ્ ॥

અહમ્ આત્મેતિ જીવો ઽસ્મીત્ય્ એતાવચ્ ચિત્તકં વિદુઃ ।
અનેનેદમ્ અનાદ્યન્તં દુઃખં રાઘવ તન્યતે ॥

અહમ્ આત્મા ન જીવાખ્યાસ્ સત્તાસ્ સન્તીતરાઃ ક્વચિત્ ।
ઇત્ય્ એવ ચિત્તોપશમઃ પરમં સુખમ્ ઉચ્યતે ॥

આત્મૈવેદં જગદ્ ઇતિ જાતે રાઘવ નિશ્ચયે ।
અસત્તા ચેતસો જાતા ભવત્ય્ એવ ન સંશયઃ ॥

એવં સત્યાવબોધેન સ્વાત્મૈવેદમ્ ઇતિ સ્થિતે ।
મનસ્ સુગલિતં વિદ્ધિ સૂર્યભાસા તમો યથા ॥

મનસ્સર્પશ્ શરીરસ્થો યાવત્ તાવન્ મહદ્ ભયમ્ ।
તસ્મિન્ન્ ઉત્સારિતે યોગાદ્ ભયસ્યાવસરઃ કુતઃ ॥

ભ્રાન્તિમાત્રોત્થિતશ્ ચિત્તવેતાલો ભવતાનઘ ।
સમ્યગ્જ્ઞાનેન મન્ત્રેણ પ્રસભં વિનિપાત્યતામ્ ॥

દેહગેહાદ્ ગતે ચિત્તયક્ષે બલવતાં વર ।
નિરાધિર્ વિગતોદ્વેગં તિષ્ઠ નાસ્તિ ભયં તવ ॥

નીરાગ એવ નિરુપાઞ્જન એવ ચાસ્મીત્ય્ એતાવતૈવ ગલિતા તવ ચિત્તસત્તા ।
નિર્દુઃખમ્ ઉત્તમપદં પરમં ગતો ઽસિ તિષ્ઠોપશાન્તસકલૈષણ એવમ્ અન્તઃ ॥