મોક્ષોપાય · અધ્યાય 5.13

એવં જનકવદ્ રામ વિચાર્યાત્માનમ્ આત્મના ।
પદં વિદિતવેદ્યાનામ્ અચિરેણાધિગચ્છસિ ॥

યે હિ પાશ્ચાત્યજન્માનઃ પ્રાજ્ઞા રાજસજાતયઃ ।
પ્રાપ્નુવન્તિ સ્વયં પ્રાપ્યં તે જના જનકો યથા ॥

તાવત્ તાવદ્ વિજિત્યારીન્ ઇન્દ્રિયાખ્યાન્ યતેત હ ।
યાવદ્ આત્માત્મનૈવાયમ્ આત્મન્ય્ એવ પ્રસીદતિ ॥

પ્રસન્ને સર્વગે દેવે દેવેશે પરમાત્મનિ ।
સ્વયમ્ આલોકિતે સર્વાઃ ક્ષીયન્તે દુઃખદૃષ્ટયઃ ॥

મુષ્ટયો મોહબીજાનાં વૃષ્ટયો વિવિધાપદામ્ ।
કુદૃષ્ટયઃ ક્ષયં યાન્તિ તસ્મિન્ દૃષ્ટે પરાવરે ॥

સદા જનકવદ્ રામ સર્વારમ્ભવતાત્મના ।
પ્રજ્ઞયાત્માનમ્ આલક્ષ્ય લક્ષ્મીવાન્ ઉત્તમો ભવ ॥

નિત્યમ્ આત્તવિચારસ્ય પશ્યતશ્ ચઞ્ચલં જનમ્ ।
જનકસ્યેવ કાલેન સ્વયમ્ આત્મા પ્રસીદતિ ॥

ન દૈવં ન ચ કર્માણિ ન ધનાનિ ન બન્ધવઃ ।
શરણં ભવભીતાનાં સ્વપ્રયત્નાદ્ ઋતે નૃણામ્ ॥

યે દૈવનિષ્ઠાઃ કર્માદિકુવિકલ્પપરાયણાઃ ।
તેષાં મન્દા મતિસ્ તાત નાનુગમ્યા વિનાશિની ॥

વિવેકં પરમ્ આશ્રિત્ય વિલોક્યાત્માનમ્ આત્મના ।
ધિયા વિરાગોદ્ધુરયા સંસારજલધિં તરેત્ ॥

એષા સા કથિતા રામ નભઃફલનિપાતવત્ ।
સુખદા જ્ઞાનસમ્પ્રાપ્તિર્ અજ્ઞાનતરુશાતની ॥

જનકસ્યેવ સદ્બુદ્ધેસ્ સ્વયમ્ એવ વિવેકિનઃ ।
વિકાસમ્ એત્ય્ અયં દેહી દેવઃ પ્રાતર્ ઇવામ્બુજમ્ ॥

સંશાન્તમનનં ચિત્તં વિચારેણ વિલીયતે ।
ગલદ્વર્ણાકૃતિસ્પર્શમ્ આતપેન હિમં યથા ॥

અયમ્ એવાહમ્ ઇત્ય્ અસ્યાં નિશાયામ્ ઉદિતે ક્ષયે ।
સ્વયં સર્વગતસ્ સ્ફારસ્ સ્વાલોકસ્ સમ્પ્રવર્તતે ॥

અયમ્ એવાહમ્ ઇત્ય્ અસ્મિન્ સઙ્કોચે વિલયં ગતે ।
અનન્તભુવનવ્યાપી વિસ્તારસ્ સમ્પ્રજાયતે ॥

જનકેન પરિત્યક્તા યથાહઙ્કારવાસના ।
તથા ત્વમ્ અપિ સદ્બુદ્ધે વિચાર્યાન્તઃ પરિત્યજ ॥

અહઙ્કારામ્બુદે ક્ષીણે ચિદ્વ્યોમ્નિ વિમલે ઽમલઃ ।
નૂનં પ્રકટતામ્ એતિ સ્વાલોકો ભાસ્કરઃ પરઃ ॥

એતાવદ્ એવાતિતમો યદ્ અહમ્ભાવભાવનમ્ ।
તસ્મિઞ્ શમમ્ ઉપાયાતે પ્રકાશ ઉપજાયતે ॥

નાહમ્ અસ્મિ ન ચાન્યો ઽસ્તિ ન ચ નાસ્તીતિ ભાવિતમ્ ।
મનઃ પ્રશાન્તિમ્ આયાતં નોપાદેયેષુ મજ્જતિ ॥

ઉપાદેયાનુપતનં હેયૈકાન્તવિવર્જનમ્ ।
યદ્ એતન્ મનસો રામ તં બન્ધં વિદ્ધિ નેતરત્ ॥

મા ખેદં ભજ હેયેષુ મોપાદેયપરો ભવ ।
હેયાદેયદૃશૌ ત્યક્ત્વા શેષસ્થસ્ સ્વસ્થતાં વ્રજ ॥

યેષામ્ ઇદમ્ ઉપાદેયમ્ ઇદં હેયમ્ ઇતિ સ્થિતિઃ ।
વિલીના તે ન વાઞ્છન્તિ ન ત્યજન્તીહ નેતરે ॥

હેયોપાદેયકલને ક્ષીણે યાવન્ ન ચેતસિ ।
ન તાવત્ સમતા ભાતિ સાભ્રે વ્યોમ્નીવ ચન્દ્રિકા ॥

અવસ્ત્વ્ ઇદમ્ ઇદં વસ્તુ યસ્યેતિ લુલિતં મનઃ ।
તસ્મિન્ નોદેતિ સમતા શાહોટ ઇવ મઞ્જરી ॥

યુક્તાયુક્તૈષણા યત્ર લાભાલાભવિલાસિની ।
સમતાસ્વચ્છતા તત્ર કુતો નૈરાશ્યહાસિની ॥

એકસ્મિન્ બ્રહ્મતત્ત્વે ઽસ્મિન્ વિદ્યમાને નિરામયે ।
નાનાનાનાતયા નિત્યં કિમ્ અયુક્તિઃ ક્વ યુક્તતા ॥

ઈપ્સિતાનીપ્સિતાશઙ્કે મર્કટ્યૌ ચિત્તપાદપે ।
ચઞ્ચલે સ્ફુરતો યસ્મિન્ કુતસ્ તસ્યેહ સોમ્યતા ॥

નિરાશતા નિર્ભયતા નિત્યતા સમતા જ્ઞતા ।
નિરીહતા નિષ્ક્રિયતા સોમ્યતા નિર્વિકલ્પતા ॥

ધૃતિર્ મૈત્રી સ્મૃતિસ્ તુષ્ટિર્ મુદિતા મૃદુભાષિતા ।
હેયોપાદેયનિર્મુક્તં જ્ઞં યાન્તિ વનિતા રતાઃ ॥

ધાવમાનમ્ અધો ભોગાંશ્ ચિત્તં પ્રત્યાહરેદ્ બલાત્ ।
પ્રત્યાહારેણ પતિતમ્ અધો વારીવ સેતુના ॥

બાહ્યાન્ અર્થાન્ ઇમાંસ્ ત્યક્ત્વા તિષ્ઠન્ ગચ્છન્ સ્વપઞ્ શ્વસન્ ।
સર્વથા સર્વદા સર્વાન્ આન્તરાંશ્ ચ નિવારયેત્ ॥

ગૃહીતતૃષ્ણાશફરિ વાસનાજાલમ્ આબિલમ્ ।
સંસારવારિ પ્રસૃતં ચિન્તાતન્તુભિર્ આતતમ્ ॥

અનયા તીક્ષ્ણયા તાત ચ્છિન્દ્ધિ બુદ્ધિશલાકયા ।
વાત્યયેવામ્બુદં કાલો વહન્ત્યા વિતતે પદે ॥

અસ્ય સંસારવૃક્ષસ્ય મૂલં દોષાઙ્કુરાસ્પદમ્ ।
ધુર્યધીરેણ ધૈર્યેણ પ્રોદ્ધરોદ્ધુરયા ધિયા ॥

મનસૈવ મનશ્ છિત્ત્વા વિસ્મૃત્ય ચરમં મનઃ ।
વર્તમાનમ્ અપિ ચ્છિત્ત્વા ચ્છિન્નસંસારતાં વ્રજ ॥

મોહો વિસ્મૃત્ય સંસારં ન ભૂયઃ પરિરોહતિ ॥

તિષ્ઠન્ ગચ્છઞ્ શ્વસન્ રામ નિવસન્ન્ ઉત્પતન્ પતન્ ।
અસદ્ એવેદમ્ ઇત્ય્ અન્તર્ નિશ્ચિત્યાસ્થાં પરિત્યજ ॥

સમતામ્ અલમ્ આશ્રિત્ય સમ્પ્રાપ્તં કાર્યમ્ આહરન્ ।
અચિન્તયંસ્ તથાપ્રાપ્તં વિહરેહ હિ રાઘવ ॥

યથા સર્વર્તુલિઙ્ગાનિ ન બિભર્તિ બિભર્તિ ચ ।
ખમ્ એવમ્ ઇહ કાર્યાણિ કુરુ મા કુરુ વાનઘ ॥

ત્વમ્ એવ વેત્તા ત્વમ્ અજસ્ ત્વમ્ આત્મા ત્વં મહેશ્વરઃ ।
આત્મનો ઽવ્યતિરિક્તં સત્ ત્વયેદમ્ આતતં તતમ્ ॥

યેનાસ્માદ્ દૃશ્યસમ્ભારાદ્ અભિતો ભાવનોજ્ઝિતા ।
સ ન સઙ્ગૃહ્યતે દોષૈર્ હર્ષામર્ષવિષાદજૈઃ ॥

રાગદ્વેષવિનિર્મુક્તસ્ સમલોષ્ટાશ્મકાઞ્ચનઃ ।
મુક્ત ઇત્ય્ ઉચ્યતે યોગી ત્યક્તસંસારવાસનઃ ॥

સ યત્ કરોતિ યદ્ ભુઙ્ક્તે યદ્ દદાતિ નિહન્તિ યત્ ।
તત્ર મુક્તધિયસ્ તસ્ય સમતા સુખદુઃખયોઃ ॥

પ્રાપ્તં કર્તવ્યમ્ એવેતિ ત્યક્ત્વેષ્ટાનિષ્ટભાવનમ્ ।
પ્રવર્તતે યઃ કાર્યેષુ ન સ મજ્જતિ કુત્રચિત્ ॥

ચિત્સત્તામાત્રમ્ એવેદમ્ ઇતિ નિશ્ચયવન્ મનઃ ।
ત્યક્તભોગાભિમનનં શમમ્ એતિ મહામતે ॥

મનઃ પ્રકૃત્યૈવ જડં ચિત્તત્ત્વમ્ અનુધાવતિ ।
માંસગર્ધેન માર્જારો વને મૃગપતિં યથા ॥

સિંહવીર્યવશાલ્ લબ્ધં માંસં ભુઙ્ક્તે હિ જમ્બુકઃ ।
ચિદ્વીર્યવશતઃ પ્રાપ્તં દૃશ્યમ્ આશ્રયતે મનઃ ॥

મન એવમ્ અસત્કલ્પં ચિત્પ્રસાદેન જીવતિ ।
ભાવયંશ્ ચિતમ્ એવૈકાં ચિત્તામ્ એત્ય ચિદ્ અપ્ય્ અતઃ ॥

જડં યત્ કિલ નિર્હીનં ચિતા દીપિકયોજ્ઝિતમ્ ।
તન્ મનશ્ શવસઙ્કાશમ્ અચિદ્ ઉત્તિષ્ઠતે કથમ્ ॥

ચિત્સ્વભાવપરામૃષ્ટા સ્પન્દશક્તિર્ મરુન્મયી ।
કલના ચિત્તમ્ ઇત્ય્ ઉક્ત્યા કથ્યતે શાસ્ત્રદર્શિભિઃ ॥

યશ્ ચિતઃ ક્ષુબ્ધ આકારસ્ સૈવેયં કલનોચ્યતે ।
ચિદ્ એવાહમ્ ઇતિ જ્ઞાત્વા સા ચિત્તામ્ એવ ગચ્છતિ ॥

ચેત્યેન રહિતા યૈષા ચિત્ તદ્ બ્રહ્મ સનાતનમ્ ।
ચેત્યેન સહિતા યૈષા ચિત્ સેયં કલનોચ્યતે ॥

કિઞ્ચિદસ્પષ્ટરૂપં યદ્ બ્રહ્મ તત્ સંસ્થિતં મનઃ ।
કલનામ્ અસદ્ એવૈત્ય સદ્ ઇવોપસ્થિતં હૃદિ ॥

ચિત્તમ્ ઇત્ય્ એવ રૂઢેહ યદૈવ કલના ચિતઃ ।
તદૈવ ચિત્ત્વં વિસ્મૃત્ય સા જડેવ વ્યવસ્થિતા ॥

સમ્પન્ના કલનાનામ્ની સઙ્કલ્પાનુવિધાયિની ।
વ્યવચ્છેદવતી જાતા હેયોપાદેયધર્મિણી ॥

સૈષા ચિદ્ એવ જડતામ્ આગતેવ સ્વશક્તિતઃ ।
ન સમ્પ્રબોધિતા યાવદ્ રૂપં તાવન્ ન બુધ્યતે ॥

અતશ્ શાસ્ત્રવિચારેણ વૈરાગ્યેણ પરેણ ચ ।
નિગ્રહેણેન્દ્રિયાણાં ચ બોધયેત્ કલનાં સ્વયમ્ ॥

કલના સર્વજન્તૂનાં વિજ્ઞાનેન શમેન ચ ।
પ્રબુદ્ધા બ્રહ્મતામ્ એતિ ભ્રમતીતરથા જગત્ ॥

વ્યામોહમદિરામત્તાં લુઠિતાં વિષયાવટે ।
આત્માવબોધે સંસુપ્તાં કલનામ્ અવબોધયેત્ ॥

અપ્રબુદ્ધા જડા હ્ય્ એષા ન કિઞ્ચિદ્ અવબુધ્યતે ।
સઙ્કલ્પલલનેવાન્તર્ દૃશ્યમાનાપ્ય્ અસન્મયી ॥

તયા પરમયા દૃષ્ટ્યા કલનૈષાન્તરસ્થયા ।
મઞ્જરી ગન્ધશક્ત્યેવ પદાર્થેષુ વિરાજતે ॥

ન તુ સઙ્કલ્પિતા યૈષા કલનેતિ જગત્ત્રયે ।
સા હિ કિઞ્ચિદ્ વિજાનાતિ નિત્યજાડ્યૈકધર્મિણી ॥

ચેતતિ ક્વ જડા નામ કલનોપલરૂપિણી ।
પદ્મિનીવાતપેનાસૌ પરેણૈવાવબોધ્યતે ॥

યથા શિલામયી કન્યા ચોદિતાપિ ન નૃત્યતિ ।
તથેયં કલના દેહે ન કિઞ્ચિદ્ અવબુધ્યતે ॥

લિપિકર્મનૃપૈર્ યુદ્ધં ક્વ કૃતં ઘર્ઘરારવમ્ ।
ક્વ ચિત્રચન્દ્રકિરણૈર્ ઓષધ્યઃ પ્રવિબોધિતાઃ ॥

અભૂતાવિષ્ટગાત્રૈર્ વા શવૈઃ ક્વ પરિવલ્ગિતમ્ ।
ક્વ ગીતં મધુરધ્વાનં વનપાષાણમણ્ડલૈઃ ॥

ક્વ પુસ્તવિહિતૈર્ અર્કૈઃ ક્ષપિતં યામિનીતમઃ ।
ક્વ સઙ્કલ્પમયૈશ્ છાયાઃ ક્રિયન્તે વ્યોમકાનનૈઃ ॥

ક્વ જડૈર્ ઉપલાકારૈર્ મિથ્યાભ્રમભરોત્થિતૈઃ ।
મૃગતૃષ્ણામયૈર્ એભિર્ મનોભિઃ ક્રિયતે ક્રિયા ॥

યથાતપે સ્થિતે સ્ફારે મૃગતૃષ્ણાતરઙ્ગિણી ।
કલના તદ્વદ્ એવેયં સ્ફુરત્ય્ આત્મનિ સત્ય્ અલમ્ ॥

યદ્ એતત્ સ્પન્દનં રામ મનસો ઽધિગતં શનૈઃ ।
મરુતાં વિદ્ધિ તાં શક્તિમ્ અન્તઃપ્રાણશરીરિણામ્ ॥

યૈષા સંવિદ્ અનાક્રાન્તા સઙ્કલ્પલવનિશ્ચયૈઃ ।
અનાક્ષિપ્તરસાકારા પ્રભૈષા પારમાત્મિકી ॥

અયં સો ઽહમ્ ઇદં તન્ મે ઇતિ યા કલના સ્થિતા ।
પ્રાણાત્મતત્ત્વયોસ્ તસ્યાસ્ સઞ્જ્ઞા જીવેતિ કથ્યતે ॥

ધીશ્ ચિત્તં જીવ ઇત્ય્ એતાસ્ સઙ્કલ્પસ્યાસતસ્ સતઃ ।
સઞ્જ્ઞાસ્ સઙ્કલ્પિતાસ્ તજ્જ્ઞૈર્ ન રામ પરમાર્થતઃ ॥

ન મનો નો મતિર્ નાપિ જીવો ન ચ શરીરકમ્ ।
અસ્તીહ પરમાર્થેન સ્વાત્મૈવેહાસ્તિ સર્વદા ॥

આત્મૈવેદં જગત્ સર્વમ્ આત્મા કાલક્રમસ્ તથા ।
સદાકાશાદ્ અચ્છતરો નાસ્તીવાસ્ત્ય્ એવ વામલઃ ॥

અચ્છત્વાદ્ અસદાભાસસ્ સંવિદ્રૂપતયા તુ સત્ ।
આત્મા સર્વપદાતીતસ્ સ્વાનુભૂત્યાનુભૂયતે ॥

મનસ્ તત્ર પરિક્ષીણં યત્ર સંવિત્ પરાત્મનઃ ।
અન્ધકારક્ષયો યત્ર તત્રાલોકઃ પ્રવર્તતે ॥

યત્રાત્મસંવિદો ઽચ્છાયાસ્ સઙ્કલ્પોન્મુખતા મનાક્ ।
તત્રાત્મનો વિસ્મરણં સ્મરણં ચિત્તજન્મનઃ ॥

પરસ્ય પુંસસ્ સઙ્કલ્પમયત્વં ચિત્તમ્ ઉચ્યતે ।
અચિત્તત્વમ્ અસઙ્કલ્પાન્ મોક્ષનામાભિજાયતે ॥

એતાવચ્ ચેતસો જન્મ બીજં સંસારભૂરુહઃ ।
સઙ્કલ્પોન્મુખતાસ્યાન્તસ્ સંવિદો યત્ કિલાત્મનઃ ॥

નિર્વિકલ્પચિતસ્ સત્તા સઙ્કલ્પાઙ્કકલઙ્કિતા ।
કલનેત્ય્ ઉચ્યતે નેહ ઘટવદ્ વિદ્યતે મનઃ ॥

પ્રાણશક્તૌ નિરુદ્ધાયાં મનો નામ વિલીયતે ।
દ્રવ્યસ્થાયાં તુ તદ્ દ્રવ્યં પ્રાણરૂપં હિ માનસમ્ ॥

દેશાન્તરાનુભવનં પ્રાણો વેત્તિ હૃદિ સ્થિતમ્ ।
સ્પન્દવેદનતો યત્ તન્ મન ઇત્ય્ અભિધીયતે ॥

વૈરાગ્યાત્ કરણાભ્યાસાદ્ યુક્તિતો વાસનાક્ષયાત્ ।
પરમાર્થાવબોધાચ્ ચ રોધ્યન્તે પ્રાણશક્તયઃ ॥

દૃષદો વિદ્યતે શક્તિઃ કદાચિત્ સ્વાદને ઽન્ધસામ્ ।
ન પુનર્ મનસામ્ અસ્તિ શક્તિસ્ સ્પન્દાવબોધને ॥

સ્પન્દઃ પ્રાણમરુચ્છક્તિશ્ ચલરૂપૈવ સા જડા ।
ચિચ્ ચિતસ્ સ્વાત્મનસ્ સ્વસ્થા સર્વદા સર્વગૈવ સા ॥

ચિચ્છક્તેસ્ સ્પન્દશક્તેશ્ ચ સમ્બન્ધઃ કલ્પ્યતે મનઃ ।
મિથ્યૈવ તત્ સમુત્પન્નં મિથ્યાજ્ઞાનં તદ્ ઉચ્યતે ॥

એષા હ્ય્ અવિદ્યા કથિતા માયૈષા સા નિગદ્યતે ।
પરમ્ એતત્ તદ્ અજ્ઞાનં સંસારાધિવિષપ્રદમ્ ॥

ચિચ્છક્તેસ્ સ્પન્દશક્તેશ્ ચ સઙ્ગે સઙ્કલ્પકલ્પનમ્ ।
ન કૃતં ચેત્ પરિક્ષીણાસ્ તદ્ ઇમા ભવભીતયઃ ॥

વાયુતસ્ સ્પન્દશક્તિર્ યા સા ચિતા ચેત્યતે યદા ।
સચેત્યચિત્ તદૈવાન્તસ્ સઙ્કલ્પાદ્ યાતિ ચિત્તતામ્ ॥

ચિત્તતૈષા ચિતો મિથ્યા કલ્પિતા બાલયક્ષવત્ ।
અખણ્ડમણ્ડલાકારા સ્પન્દસત્તા ચિદ્ એવ યત્ ॥

સર્વગત્વાચ્ ચિદ્ અન્યેન કેન સમ્બધ્યતે કિલ ।
અખણ્ડશક્તેર્ ઇન્દ્રસ્ય કેન સ્યાત્ સહ સઙ્ગરઃ ॥

અતસ્ સમ્બન્ધિનો ઽભાવાત્ સમ્બન્ધો ઽત્ર ન વિદ્યતે ।
સમ્બન્ધેન વિના કસ્ય સિદ્ધં તત્ કીદૃશં મનઃ ॥

ચિત્સ્પન્દયોર્ એકતાયાં કિં નામ મન ઉચ્યતે ।
કા સેના હયમાતઙ્ગસઙ્ઘસઙ્ઘટ્ટનં વિના ॥

તસ્માન્ નાસ્ત્ય્ એવ દુષ્ટાત્મ ચિત્તં નામ જગત્ત્રયે ।
એષા સમ્યક્પરિજ્ઞાનાચ્ ચેતસો જાયતે ક્ષતિઃ ॥

મા મુધૈવમ્ અનર્થાય મનસ્ સઙ્કલ્પયાનઘ ।
મનો મિથ્યા સમુદિતં નાસ્ત્ય્ એવ પરમાર્થતઃ ॥

મા ત્વમ્ અન્તઃ ક્વચિત્ કિઞ્ચિત્ સઙ્કલ્પય મહામતે ।
મનસ્ સઙ્કલ્પકં નામ યસ્માન્ નાસ્તીહ કુત્રચિત્ ॥

અસમ્યગ્જ્ઞાનસમ્ભૂતા કલનામૃગતૃષ્ણિકા ।
હૃન્મરૌ તવ સંશાન્તા સમ્યગાલોકનાન્ મુને ॥

જડત્વાન્ નિસ્સ્વરૂપત્વાત્ સર્વદૈવ મૃતં મનઃ ।
મૃતેન માર્યતે લોકશ્ ચિત્રેયં મૌર્ખ્યચક્રિકા ॥

યસ્ય નાત્મા ન દેહો ઽસ્તિ નાધારો નાપિ ચાકરઃ ।
તેનેદં ભક્ષ્યતે સર્વં ચિત્રેયં મૌર્ખ્યવાગુરા ॥

સર્વસામગ્ર્યહીનેન હન્યતે મનસાપિ યઃ ।
તસ્યોત્પલદલાઘાતૈર્ મન્યે દલતિ મસ્તકમ્ ॥

જડેન મૂકેનાન્ધેન નિહતો મનસાપિ યઃ ।
મન્યે સ દહ્યતે મૂઢઃ પૂર્ણચન્દ્રમરીચિભિઃ ॥

વિદ્યમાનો હિ યશ્ શૂરો લોકસ્ તેનાભિભૂયતે ।
અવિદ્યમાનમ્ એવેદં હન્ત્ય્ અતો મુગ્ધતોદિતા ॥

મિથ્યાસઙ્કલ્પકલિતં મિથ્યૈવ સ્થિતિમ્ આગતમ્ ।
અન્વિષ્ટમ્ અપિ નો દૃષ્ટં કા તસ્ય કિલ શક્તતા ॥

અહો નુ ખલુ ચિત્રેયં માયામયવિધાયિની ।
ચેતસાપ્ય્ અતિલોલેન લોકો યદ્ અભિભૂયતે ॥

મૌર્ખ્યં સર્વાપદાં નિષ્ઠા કા હિ નાપદ્ અજાનતઃ ।
પશ્ય મૌર્ખ્યાદ્ ઇયં સૃષ્ટિર્ અજાતેનૈવ જન્યતે ॥

હા કષ્ટમ્ અતિમુગ્ધેયં સૃષ્ટિર્ મૌર્ખ્યવશં ગતા ।
અસતૈવ યદ્ એતેન જીવેનાપ્ય્ ઉપતાપ્યતે ॥

મન્યે મૂર્ખમયી સૃષ્ટિર્ ઇયમ્ અત્યન્તપેલવા ।
તરઙ્ગાસિપ્રહારેણ કણશઃ પરિશીર્યતે ॥

નીલાબ્જનાલપાતેન યન્ત્રેણેવ વિદીર્યતે ।
ઇન્દોર્ આભોગપૂર્ણસ્ય કરસ્પર્શેન મુહ્યતે ॥

રિપુભિર્ નયનોન્મુક્તૈર્ દૃષ્ટિસૂત્રૈર્ નિબધ્યતે ।
સઙ્કલ્પકૃતયા શૂરસેનયા પરિભૂયતે ॥

યસ્માત્ કિલેયં મનસા ન સ્થિતેનૈવ કુત્રચિત્ ।
કલ્પિતેન મુધાન્યેન કૃપણેન વિહન્યતે ॥

મૂર્ખલોકમયી સૃષ્ટિર્ મન એવાસદુત્થિતમ્ ।
યા શક્તા ન વશીકર્તું ન સા રામોપદિશ્યતે ॥

અભિજાતસ્વરૂપૈષા પ્રજ્ઞાક્ષોદેષુ ન ક્ષમા ।
નોપદેશગિરાં યોગ્યા પરિપૂર્ણેવ સંસ્થિતા ॥

બિભેત્ય્ એષા હિ વીણાયાસ્ તન્ત્રીગુણતનુધ્વનેઃ ।
બન્ધોર્ અપિ સનિદ્રસ્ય બિભેતિ વદનદ્યુતેઃ ॥

હસતો ઽપિ જનાદ્ ઉચ્ચૈર્ભીતભીતા પલાયતે ।
સ્વેનૈવ મનસાપ્ય્ અજ્ઞા કિલૈષા વિવશીકૃતા ॥

સુખલવવિવશા દ્વિષેવ તપ્તા હૃદયગતેન નિજેન ચેતસૈવ ।
વિધુરિતધિષણા ન વેત્તિ સત્યં તદ્ અવિતથં પરિમોહિતા મુધૈવ ॥