Mokṣopāya · Chapter 4.29

bhagavan sarvadharmajña vedavedāntapāraga /
āśvasta iva tiṣṭhāmi śuddhābhir bhavaduktibhiḥ //

udārāṇi viraktāni peśalāny ucitāni ca /
śrotuṃ tṛptiṃ na gacchāmi vacāṃsi vadatas tava //

jātyā rājasasāttvikyāḥ kathanāvasarāntare /
utpattir bhavatā proktā bhagavan padmajanmanaḥ //

atrāyaṃ mama sandeho mahātman hṛdi vartate /
sarvasaṃśayavicchedakārinn āśu tad ucyatām //

kvacid abjāt kvacid vyomnaḥ kvacid aṇḍāt kvacij jalāt /
citrotpattiḥ kathaṃ proktā śāstre kamalajanmanaḥ //

bahūni brahmalakṣyāṇi śaṅkarendraśatāni ca /
nārāyaṇasahasrāṇi samatītāni rāghava //

adyānyeṣu vicitreṣu brahmāṇḍeṣu ca bhūriṣu /
nānācāravihārāṇi viharanti sahasraśaḥ //

tulyakālam ananteṣu kālāntarabhaveṣu ca /
jagatsu prodbhaviṣyanti bahūny anyāni bhūriśaḥ //

teṣām abjodbhavādīnāṃ teṣv aṇḍeṣu divaukasām /
utpattayo mahābāho vicitrāḥ kathitā divi //

kadācit sṛṣṭayaś śārvyaḥ kadācit padmajodbhavāḥ /
kadācid api vaiṣṇavyaḥ kadācin muninirmitāḥ //

kadācid abjajo brahmā kadācit salilodbhavaḥ /
aṇḍodbhavaḥ kadācic ca kadācij jāyate 'mbarāt //

kasmiṃścid aṇḍe tryakṣo 'rkaḥ kasmiṃścid api vāsavaḥ /
kasmiṃścit puṇḍarīkākṣaḥ kasmiṃścit tryakṣa eva hi //

kasyāñcid bhūr abhūt sṛṣṭau nīrandhratarusaṅkaṭā /
kasyāñcin naranīrandhrā kasyāñcid bhūdharāvṛtā //

bhūr abhūn mṛṇmayī kācit kācid āsīd dṛṣanmayī /
āsīd dhemamayī kācit kācin māṃsamayī tathā //

ihaiva kānicit tāni jaganty anyāny athānyathā /
anyo'nyaikaikalokāni nirvedhāṃsy api kānicit //

anantāni jaganty asmin brahmatattvamahāmbare /
ambhodhivīcivrajavan nimajjanty udbhavanti ca //

yathā taraṅgā jaladhau mṛgatṛṣṇā marau yathā /
kusumāni yathā cūte tathā viśvaśriyaḥ pare //

bhānor gaṇayituṃ śakyā raśmiṣu trasareṇavaḥ /
ālolavapuṣo brahmatattve na jagatāṃ gaṇāḥ //

yathā maṣakajālāni varṣāsv ikṣuvanāliṣu /
utpatyotpatya naśyanti tathemā lokasṛṣṭayaḥ //

na ca vijñāyate kasmāt kālāt prabhṛti cāgatāḥ /
nityāgamāpāyaparā etās sargaparamparāḥ //

anādimatyo 'virataṃ prasphuranti taraṅgavat /
pūrvāt pūrvaṃ kilābhūvaṃs tataḥ pūrvataraṃ tathā //

bhūtvā bhūtvā pralīyante surāsuranarādikāḥ /
sarittaraṅgabhaṅgyaitās samastā bhūtajātayaḥ //

yathedam aṇḍaṃ vairiñcaṃ tathā brahmāṇḍapaṅktayaḥ /
sahasraśaḥ parikṣīṇā nālikā vatsareṣv iva //

anyās samprati vidyante vartamānaśarīrakāḥ /
pāre brahmapurasyāsya vitate brahmaṇaḥ pade //

brahmaṇy anyā bhaviṣyanti bahvyo brahmapuraśriyaḥ /
purastāc ca vinaṅkṣyanti bhūtvā bhūtvā yathā giraḥ //

brahmaṇy anyā bhaviṣyantyas sthitās sargaparamparāḥ /
ghaṭā iva mṛdo rāśāv aṅkure pallavā iva //

yāvatsamudraṃ jaladhau yathā jalarayormayaḥ /
yāvadbrahma cidākāśe tathā tribhuvanaśriyaḥ //

sphārākāravikārāḍhyāḥ prekṣyamāṇā na kiñcana /
unmajjantyo nimajjantyo na satyā nāpy asacchriyaḥ //

jaḍā rasānvitās tanvyas tāś śevālalatā iva /
taraṅgasamadharmiṇyo dṛṣṭanaṣṭaśarīrikāḥ //

sarvāsāṃ sṛṣṭikoṭīnāṃ citrācāraviceṣṭitāḥ /
citrākāravikārāś ca citrarūpāś ca sṛṣṭayaḥ //

vyatiriktā na sarveśāt samagrās sṛṣṭidṛṣṭayaḥ /
tattvajñaviṣayā rāma salilād iva vṛṣṭayaḥ //

āyānti sṛṣṭayo devāj jaladād iva vṛṣṭayaḥ /
tasmād evākhilā jātā ālokād iva dṛṣṭayaḥ //

vyatiriktā na sarveśāt samastās sṛṣṭidṛṣṭayaḥ /
vyatiriktā ivābhānti svāṣṭhīlāś śalmaler iva //

iha sṛṣṭiṣu puṣṭāsu nikṛṣṭāsu ca rāghava /
paramān nabhaso jātatanmātramalamālitam //

kadācit prathamaṃ vyoma pratiṣṭhām upagacchati /
tataḥ prajāyate brahmā vyomajo 'sau prajāpatiḥ //

kadācit prathamaṃ vāyuḥ pratiṣṭhām upagacchati /
tataḥ prajāyate brahmā vāyujo 'sau prajāpatiḥ //

kadācit prathamaṃ vāri sphāratām adhigacchati /
tataḥ prajāyate brahmā jalajo 'sau prajāpatiḥ //

kadācit prathamaṃ pṛthvī sphāratām adhigacchati /
tataḥ prajāyate brahmā pārthivo 'sau prajāpatiḥ //

iti catvāri sampīḍya pañcamaṃ vardhate yadā /
tadā tajjatayaiveśaḥ kurute jāgatīṃ kriyām //

kadācid apsu vāyau vā susphāre vāpi tejasi /
svayaṃ sampadyate kaścit pumān prakṛtibhāvataḥ //

tasyātha puṃso vadanāt kadācij jāyate padāt /
kadācid aṃsāt pṛṣṭhād vā kadācil locanāt karāt //

kadācit puruṣasyāsya nābheḥ padmaḥ prajāyate /
tasmin sañcarate brahmā padmajo 'sau prakīrtitaḥ //

māyeyaṃ svapnavad bhrāntir mithyāracitacakrikā /
manorājyarucir lolā salilāvṛttisundarī //

kim ivāsyāṃ vada jñaptau kathaṃ sambhavatīha no /
na ced bālamanorājyam idaṃ paryanuyujyate //

kadācid ambare śuddhe manastattvānurañjanāt /
sauvarṇaṃ brahmagarbhaṃ ca svayam aṇḍaṃ pravartate //

kadācid eṣa puruṣo vīryaṃ sṛjati vāriṇi /
tasmāt prajāyate padmaṃ brahmāṇḍam atha vā mahat //

tasmāt prajāyate brahmā kadācid bhāskaro hy asau /
kadācid varuṇo brahmā kadācid vāyur abjajaḥ //

evam antarvihīnāsu vicitrāsv iha sṛṣṭiṣu /
vicitrotpattayo rāma brahmaṇo vividhā gatāḥ //

nidarśanārthaṃ sṛṣṭes tu mayaikasya prajāpateḥ /
bhavate kathitotpattir asyevānyasya vānagha //

manovijṛmbhaṇam ayaṃ saṃsāra iti sanmate /
sambodhanāya bhavatas sṛṣṭikrama udāhṛtaḥ //

tās sāttvikīprabhṛtayo jātayas tv ittham āgatāḥ /
iti te kathanāyaiṣa sṛṣṭikrama udāhṛtaḥ //

punas sṛṣṭiḥ punar nāśaḥ punar duḥkhaṃ punas sukham /
punar ajñāḥ punas tajjñā bandhamokṣadṛśau punaḥ //

punaḥ punas sṛṣṭikarāḥ pītasnehadaśābhṛtaḥ /
dīpā iva kṛtālokāḥ praśāmyanty udbhavanti ca //

dehotpattau vināśe ca dīpānāṃ brahmaṇām api /
kālenādhikatāṃ tyaktvā nāśe bhedo na kaścana //

punaḥ kṛtaṃ punas tretā punaś ca dvāparaḥ kaliḥ /
punar āvartate sarvaṃ cakrāvartehayā jagat //

punar manvantarārambhāḥ punaḥ kalpaparamparāḥ /
punaḥ punaḥ kāryadaśāḥ prātaḥ prātar ahar yathā //

lokālokakalākālakalanākalitāntaram /
punaḥ punar idaṃ sarvaṃ na kiñcana punaḥ punaḥ //

anāhate pratapte 'yaḥpiṇḍe 'nalakaṇā iva /
ime bhāvās sthitā nityaṃ cidākāśe svabhāvataḥ //

kadācid anabhivyaktaṃ kadācid vyaktim āgatam /
idam asti pare tattve sarvaṃ vṛkṣa ivārtavam //

citspanda eva sarvātmā sarvadaivedṛśākṛtiḥ /
yad asmāj jāyate sargo dvīndutvam iva locanāt //

citas sarvās samāyānti santatās sṛṣṭidṛṣṭayaḥ /
tatsthā evāpy atatsthābhāś candrād iva marīcayaḥ //

na kadācana saṃsāraḥ kilāyaṃ nāma sarvadā /
sarvaśaktāv asaṃsāraśaktitā vidyate yataḥ //

na caivedaṃ kadācit tu sādho jagad anīdṛśam /
sarvaśaktau hi saṃsāraśaktitā vidyate yataḥ //

mahākalpāvadhiṃ kālam asaṃsāritayeddhayā /
na bhaviṣyati saṃsāra idānīm iti yujyate //

jñadṛṣṭyā sarvam evedaṃ brahmaiveti mahāmate /
nāsti saṃsāra ity etad upapadyata eva naḥ //

ajñadṛṣṭyā tv avicchinnasaṃsāritvād anāratam /
nityā saṃsāramāyeyam ity asyaivopapadyate //

punaḥ punaś ca bhāvitvān na kadācid anīdṛśam /
jagad ity etad apy uktaṃ na mṛṣā raghunandana //

anārataṃ patadbhūtā diśo dṛṣṭvā vinaśvarīḥ /
vināśīdaṃ jagat sarvam iti kiṃ nopapadyate //

sarvadoditacandrārkā diśo dṛṣṭvā sthirācalāḥ /
avināśi jagat sarvam ity apy avitathopamam //

na tad asti na yat tasminn ekasmin vitatātmani /
saṅkalpakalanājālam anākhye nopapadyate //

punaḥ punar idaṃ sarvaṃ punar maraṇajanmanī /
punas sukhaṃ punar duḥkhaṃ punaḥ karaṇakarmaṇī //

punar āśāḥ punar vyoma punas sāmbudhayo 'drayaḥ /
abhyudeti punas sṛṣṭiś śaśvad arkaprabhā yathā //

punar daityāḥ punar devāḥ punar lokāntarakramaḥ /
punas svargāpavargehā punar indraḥ punaś śaśī //

punar nārāyaṇo devaḥ punar manusutādayaḥ /
punar āśāś calaccārucandrārkavaruṇānilāḥ //

sumerukarṇikā kāntaṛkṣakesaraśālinī /
phullasphītodarodeti rodasīnalinī punaḥ //

vyomakānanam ākramya valgaty aṃśunakhotkaraiḥ /
tamaḥkarighaṭā bhettuṃ punar bhāskarakesarī //

punar induś calaccūtamañjarīsundaraiḥ karaiḥ /
karoty amṛtam āhlādaṃ digvadhūmukhamaṇḍanam //

punas svargataroḥ puṇyakṣayavātasamīritāḥ /
patantīha vinunnāṅgāḥ puṇyakṛtphalapālayaḥ //

punaḥ kāryakriyāpakṣais saṃsārārambhanāmakam /
kiñcit paṭapaṭaṃ kṛtvā yāti kālakapiñjalaḥ //

punar indrālike yāte rājyam āsvādya kesaram /
āyāty aparadevendraṣaṭpadas svargapaṅkajam //

punaḥ kālaṃ kṛtāpūtaṃ kaluṣīkurute kaliḥ /
sacakriṇam ivāmbhodhiṃ pravṛddho 'vakarānilaḥ //

punaḥ kālakulālena kṛtabhūtaśarāvakam /
cakram āvartate vegād ajasraṃ kālanāmakam //

punar nīrasatām eti jagad dhvastaśubhasthiti /
abhyāśībhūtakalpāntaṃ saṃśuṣkam iva kānanam //

punar arkagaṇāṃśvagnidagdhānantakalevaram /
sarvabhūtāsthisampūrṇaṃ jagad eti śmaśānatām //

punaḥ kulācalākārapuṣkarāvartavarṣaṇaiḥ /
nṛtyadbhasmabṛhatphenāṃ yāty ekārṇavatāṃ jagat //

punas saṃśāntavāyvambu riktaṃ sakalavastubhiḥ /
tadapūrvam ivākāśaṃ jagad āyāti śūnyatām //

punaḥ katipayā bhuktvā samās samarasāśayaḥ /
jīvitaṃ jīrṇayā tanvā brahmādhyātmani līyate //

punar anyena kālena tathaiva jagatāṃ gaṇam /
manas tanoti vai śūnye gandharvo nagaraṃ yathā //

punas sargasamārambhaḥ punaḥ pralayasambhavaḥ /
sarvaṃ punar idaṃ rāma cakravat parivartate //

kim etasmin mahāmāyāḍambare dīrghaśambare /
rāma satyam asatyaṃ vā nirṇīya yad ihocyate //

dāśūrākhyāyikeveyaṃ rāma saṃsāracakrikā /
kalpanāracitākārā vastuśūnyā tu vastutaḥ //

aviralam idam ātataṃ vikalpair asaduditākṛtibhir dvicandrakalpaiḥ /
viracitam asatā tu yan na sat taj jagad iha tena vimūḍhatā kimutthā //