મોક્ષોપાય · અધ્યાય 4.29

ભગવન્ સર્વધર્મજ્ઞ વેદવેદાન્તપારગ ।
આશ્વસ્ત ઇવ તિષ્ઠામિ શુદ્ધાભિર્ ભવદુક્તિભિઃ ॥

ઉદારાણિ વિરક્તાનિ પેશલાન્ય્ ઉચિતાનિ ચ ।
શ્રોતું તૃપ્તિં ન ગચ્છામિ વચાંસિ વદતસ્ તવ ॥

જાત્યા રાજસસાત્ત્વિક્યાઃ કથનાવસરાન્તરે ।
ઉત્પત્તિર્ ભવતા પ્રોક્તા ભગવન્ પદ્મજન્મનઃ ॥

અત્રાયં મમ સન્દેહો મહાત્મન્ હૃદિ વર્તતે ।
સર્વસંશયવિચ્છેદકારિન્ન્ આશુ તદ્ ઉચ્યતામ્ ॥

ક્વચિદ્ અબ્જાત્ ક્વચિદ્ વ્યોમ્નઃ ક્વચિદ્ અણ્ડાત્ ક્વચિજ્ જલાત્ ।
ચિત્રોત્પત્તિઃ કથં પ્રોક્તા શાસ્ત્રે કમલજન્મનઃ ॥

બહૂનિ બ્રહ્મલક્ષ્યાણિ શઙ્કરેન્દ્રશતાનિ ચ ।
નારાયણસહસ્રાણિ સમતીતાનિ રાઘવ ॥

અદ્યાન્યેષુ વિચિત્રેષુ બ્રહ્માણ્ડેષુ ચ ભૂરિષુ ।
નાનાચારવિહારાણિ વિહરન્તિ સહસ્રશઃ ॥

તુલ્યકાલમ્ અનન્તેષુ કાલાન્તરભવેષુ ચ ।
જગત્સુ પ્રોદ્ભવિષ્યન્તિ બહૂન્ય્ અન્યાનિ ભૂરિશઃ ॥

તેષામ્ અબ્જોદ્ભવાદીનાં તેષ્વ્ અણ્ડેષુ દિવૌકસામ્ ।
ઉત્પત્તયો મહાબાહો વિચિત્રાઃ કથિતા દિવિ ॥

કદાચિત્ સૃષ્ટયશ્ શાર્વ્યઃ કદાચિત્ પદ્મજોદ્ભવાઃ ।
કદાચિદ્ અપિ વૈષ્ણવ્યઃ કદાચિન્ મુનિનિર્મિતાઃ ॥

કદાચિદ્ અબ્જજો બ્રહ્મા કદાચિત્ સલિલોદ્ભવઃ ।
અણ્ડોદ્ભવઃ કદાચિચ્ ચ કદાચિજ્ જાયતે ઽમ્બરાત્ ॥

કસ્મિંશ્ચિદ્ અણ્ડે ત્ર્યક્ષો ઽર્કઃ કસ્મિંશ્ચિદ્ અપિ વાસવઃ ।
કસ્મિંશ્ચિત્ પુણ્ડરીકાક્ષઃ કસ્મિંશ્ચિત્ ત્ર્યક્ષ એવ હિ ॥

કસ્યાઞ્ચિદ્ ભૂર્ અભૂત્ સૃષ્ટૌ નીરન્ધ્રતરુસઙ્કટા ।
કસ્યાઞ્ચિન્ નરનીરન્ધ્રા કસ્યાઞ્ચિદ્ ભૂધરાવૃતા ॥

ભૂર્ અભૂન્ મૃણ્મયી કાચિત્ કાચિદ્ આસીદ્ દૃષન્મયી ।
આસીદ્ ધેમમયી કાચિત્ કાચિન્ માંસમયી તથા ॥

ઇહૈવ કાનિચિત્ તાનિ જગન્ત્ય્ અન્યાન્ય્ અથાન્યથા ।
અન્યોઽન્યૈકૈકલોકાનિ નિર્વેધાંસ્ય્ અપિ કાનિચિત્ ॥

અનન્તાનિ જગન્ત્ય્ અસ્મિન્ બ્રહ્મતત્ત્વમહામ્બરે ।
અમ્ભોધિવીચિવ્રજવન્ નિમજ્જન્ત્ય્ ઉદ્ભવન્તિ ચ ॥

યથા તરઙ્ગા જલધૌ મૃગતૃષ્ણા મરૌ યથા ।
કુસુમાનિ યથા ચૂતે તથા વિશ્વશ્રિયઃ પરે ॥

ભાનોર્ ગણયિતું શક્યા રશ્મિષુ ત્રસરેણવઃ ।
આલોલવપુષો બ્રહ્મતત્ત્વે ન જગતાં ગણાઃ ॥

યથા મષકજાલાનિ વર્ષાસ્વ્ ઇક્ષુવનાલિષુ ।
ઉત્પત્યોત્પત્ય નશ્યન્તિ તથેમા લોકસૃષ્ટયઃ ॥

ન ચ વિજ્ઞાયતે કસ્માત્ કાલાત્ પ્રભૃતિ ચાગતાઃ ।
નિત્યાગમાપાયપરા એતાસ્ સર્ગપરમ્પરાઃ ॥

અનાદિમત્યો ઽવિરતં પ્રસ્ફુરન્તિ તરઙ્ગવત્ ।
પૂર્વાત્ પૂર્વં કિલાભૂવંસ્ તતઃ પૂર્વતરં તથા ॥

ભૂત્વા ભૂત્વા પ્રલીયન્તે સુરાસુરનરાદિકાઃ ।
સરિત્તરઙ્ગભઙ્ગ્યૈતાસ્ સમસ્તા ભૂતજાતયઃ ॥

યથેદમ્ અણ્ડં વૈરિઞ્ચં તથા બ્રહ્માણ્ડપઙ્ક્તયઃ ।
સહસ્રશઃ પરિક્ષીણા નાલિકા વત્સરેષ્વ્ ઇવ ॥

અન્યાસ્ સમ્પ્રતિ વિદ્યન્તે વર્તમાનશરીરકાઃ ।
પારે બ્રહ્મપુરસ્યાસ્ય વિતતે બ્રહ્મણઃ પદે ॥

બ્રહ્મણ્ય્ અન્યા ભવિષ્યન્તિ બહ્વ્યો બ્રહ્મપુરશ્રિયઃ ।
પુરસ્તાચ્ ચ વિનઙ્ક્ષ્યન્તિ ભૂત્વા ભૂત્વા યથા ગિરઃ ॥

બ્રહ્મણ્ય્ અન્યા ભવિષ્યન્ત્યસ્ સ્થિતાસ્ સર્ગપરમ્પરાઃ ।
ઘટા ઇવ મૃદો રાશાવ્ અઙ્કુરે પલ્લવા ઇવ ॥

યાવત્સમુદ્રં જલધૌ યથા જલરયોર્મયઃ ।
યાવદ્બ્રહ્મ ચિદાકાશે તથા ત્રિભુવનશ્રિયઃ ॥

સ્ફારાકારવિકારાઢ્યાઃ પ્રેક્ષ્યમાણા ન કિઞ્ચન ।
ઉન્મજ્જન્ત્યો નિમજ્જન્ત્યો ન સત્યા નાપ્ય્ અસચ્છ્રિયઃ ॥

જડા રસાન્વિતાસ્ તન્વ્યસ્ તાશ્ શેવાલલતા ઇવ ।
તરઙ્ગસમધર્મિણ્યો દૃષ્ટનષ્ટશરીરિકાઃ ॥

સર્વાસાં સૃષ્ટિકોટીનાં ચિત્રાચારવિચેષ્ટિતાઃ ।
ચિત્રાકારવિકારાશ્ ચ ચિત્રરૂપાશ્ ચ સૃષ્ટયઃ ॥

વ્યતિરિક્તા ન સર્વેશાત્ સમગ્રાસ્ સૃષ્ટિદૃષ્ટયઃ ।
તત્ત્વજ્ઞવિષયા રામ સલિલાદ્ ઇવ વૃષ્ટયઃ ॥

આયાન્તિ સૃષ્ટયો દેવાજ્ જલદાદ્ ઇવ વૃષ્ટયઃ ।
તસ્માદ્ એવાખિલા જાતા આલોકાદ્ ઇવ દૃષ્ટયઃ ॥

વ્યતિરિક્તા ન સર્વેશાત્ સમસ્તાસ્ સૃષ્ટિદૃષ્ટયઃ ।
વ્યતિરિક્તા ઇવાભાન્તિ સ્વાષ્ઠીલાશ્ શલ્મલેર્ ઇવ ॥

ઇહ સૃષ્ટિષુ પુષ્ટાસુ નિકૃષ્ટાસુ ચ રાઘવ ।
પરમાન્ નભસો જાતતન્માત્રમલમાલિતમ્ ॥

કદાચિત્ પ્રથમં વ્યોમ પ્રતિષ્ઠામ્ ઉપગચ્છતિ ।
તતઃ પ્રજાયતે બ્રહ્મા વ્યોમજો ઽસૌ પ્રજાપતિઃ ॥

કદાચિત્ પ્રથમં વાયુઃ પ્રતિષ્ઠામ્ ઉપગચ્છતિ ।
તતઃ પ્રજાયતે બ્રહ્મા વાયુજો ઽસૌ પ્રજાપતિઃ ॥

કદાચિત્ પ્રથમં વારિ સ્ફારતામ્ અધિગચ્છતિ ।
તતઃ પ્રજાયતે બ્રહ્મા જલજો ઽસૌ પ્રજાપતિઃ ॥

કદાચિત્ પ્રથમં પૃથ્વી સ્ફારતામ્ અધિગચ્છતિ ।
તતઃ પ્રજાયતે બ્રહ્મા પાર્થિવો ઽસૌ પ્રજાપતિઃ ॥

ઇતિ ચત્વારિ સમ્પીડ્ય પઞ્ચમં વર્ધતે યદા ।
તદા તજ્જતયૈવેશઃ કુરુતે જાગતીં ક્રિયામ્ ॥

કદાચિદ્ અપ્સુ વાયૌ વા સુસ્ફારે વાપિ તેજસિ ।
સ્વયં સમ્પદ્યતે કશ્ચિત્ પુમાન્ પ્રકૃતિભાવતઃ ॥

તસ્યાથ પુંસો વદનાત્ કદાચિજ્ જાયતે પદાત્ ।
કદાચિદ્ અંસાત્ પૃષ્ઠાદ્ વા કદાચિલ્ લોચનાત્ કરાત્ ॥

કદાચિત્ પુરુષસ્યાસ્ય નાભેઃ પદ્મઃ પ્રજાયતે ।
તસ્મિન્ સઞ્ચરતે બ્રહ્મા પદ્મજો ઽસૌ પ્રકીર્તિતઃ ॥

માયેયં સ્વપ્નવદ્ ભ્રાન્તિર્ મિથ્યારચિતચક્રિકા ।
મનોરાજ્યરુચિર્ લોલા સલિલાવૃત્તિસુન્દરી ॥

કિમ્ ઇવાસ્યાં વદ જ્ઞપ્તૌ કથં સમ્ભવતીહ નો ।
ન ચેદ્ બાલમનોરાજ્યમ્ ઇદં પર્યનુયુજ્યતે ॥

કદાચિદ્ અમ્બરે શુદ્ધે મનસ્તત્ત્વાનુરઞ્જનાત્ ।
સૌવર્ણં બ્રહ્મગર્ભં ચ સ્વયમ્ અણ્ડં પ્રવર્તતે ॥

કદાચિદ્ એષ પુરુષો વીર્યં સૃજતિ વારિણિ ।
તસ્માત્ પ્રજાયતે પદ્મં બ્રહ્માણ્ડમ્ અથ વા મહત્ ॥

તસ્માત્ પ્રજાયતે બ્રહ્મા કદાચિદ્ ભાસ્કરો હ્ય્ અસૌ ।
કદાચિદ્ વરુણો બ્રહ્મા કદાચિદ્ વાયુર્ અબ્જજઃ ॥

એવમ્ અન્તર્વિહીનાસુ વિચિત્રાસ્વ્ ઇહ સૃષ્ટિષુ ।
વિચિત્રોત્પત્તયો રામ બ્રહ્મણો વિવિધા ગતાઃ ॥

નિદર્શનાર્થં સૃષ્ટેસ્ તુ મયૈકસ્ય પ્રજાપતેઃ ।
ભવતે કથિતોત્પત્તિર્ અસ્યેવાન્યસ્ય વાનઘ ॥

મનોવિજૃમ્ભણમ્ અયં સંસાર ઇતિ સન્મતે ।
સમ્બોધનાય ભવતસ્ સૃષ્ટિક્રમ ઉદાહૃતઃ ॥

તાસ્ સાત્ત્વિકીપ્રભૃતયો જાતયસ્ ત્વ્ ઇત્થમ્ આગતાઃ ।
ઇતિ તે કથનાયૈષ સૃષ્ટિક્રમ ઉદાહૃતઃ ॥

પુનસ્ સૃષ્ટિઃ પુનર્ નાશઃ પુનર્ દુઃખં પુનસ્ સુખમ્ ।
પુનર્ અજ્ઞાઃ પુનસ્ તજ્જ્ઞા બન્ધમોક્ષદૃશૌ પુનઃ ॥

પુનઃ પુનસ્ સૃષ્ટિકરાઃ પીતસ્નેહદશાભૃતઃ ।
દીપા ઇવ કૃતાલોકાઃ પ્રશામ્યન્ત્ય્ ઉદ્ભવન્તિ ચ ॥

દેહોત્પત્તૌ વિનાશે ચ દીપાનાં બ્રહ્મણામ્ અપિ ।
કાલેનાધિકતાં ત્યક્ત્વા નાશે ભેદો ન કશ્ચન ॥

પુનઃ કૃતં પુનસ્ ત્રેતા પુનશ્ ચ દ્વાપરઃ કલિઃ ।
પુનર્ આવર્તતે સર્વં ચક્રાવર્તેહયા જગત્ ॥

પુનર્ મન્વન્તરારમ્ભાઃ પુનઃ કલ્પપરમ્પરાઃ ।
પુનઃ પુનઃ કાર્યદશાઃ પ્રાતઃ પ્રાતર્ અહર્ યથા ॥

લોકાલોકકલાકાલકલનાકલિતાન્તરમ્ ।
પુનઃ પુનર્ ઇદં સર્વં ન કિઞ્ચન પુનઃ પુનઃ ॥

અનાહતે પ્રતપ્તે ઽયઃપિણ્ડે ઽનલકણા ઇવ ।
ઇમે ભાવાસ્ સ્થિતા નિત્યં ચિદાકાશે સ્વભાવતઃ ॥

કદાચિદ્ અનભિવ્યક્તં કદાચિદ્ વ્યક્તિમ્ આગતમ્ ।
ઇદમ્ અસ્તિ પરે તત્ત્વે સર્વં વૃક્ષ ઇવાર્તવમ્ ॥

ચિત્સ્પન્દ એવ સર્વાત્મા સર્વદૈવેદૃશાકૃતિઃ ।
યદ્ અસ્માજ્ જાયતે સર્ગો દ્વીન્દુત્વમ્ ઇવ લોચનાત્ ॥

ચિતસ્ સર્વાસ્ સમાયાન્તિ સન્તતાસ્ સૃષ્ટિદૃષ્ટયઃ ।
તત્સ્થા એવાપ્ય્ અતત્સ્થાભાશ્ ચન્દ્રાદ્ ઇવ મરીચયઃ ॥

ન કદાચન સંસારઃ કિલાયં નામ સર્વદા ।
સર્વશક્તાવ્ અસંસારશક્તિતા વિદ્યતે યતઃ ॥

ન ચૈવેદં કદાચિત્ તુ સાધો જગદ્ અનીદૃશમ્ ।
સર્વશક્તૌ હિ સંસારશક્તિતા વિદ્યતે યતઃ ॥

મહાકલ્પાવધિં કાલમ્ અસંસારિતયેદ્ધયા ।
ન ભવિષ્યતિ સંસાર ઇદાનીમ્ ઇતિ યુજ્યતે ॥

જ્ઞદૃષ્ટ્યા સર્વમ્ એવેદં બ્રહ્મૈવેતિ મહામતે ।
નાસ્તિ સંસાર ઇત્ય્ એતદ્ ઉપપદ્યત એવ નઃ ॥

અજ્ઞદૃષ્ટ્યા ત્વ્ અવિચ્છિન્નસંસારિત્વાદ્ અનારતમ્ ।
નિત્યા સંસારમાયેયમ્ ઇત્ય્ અસ્યૈવોપપદ્યતે ॥

પુનઃ પુનશ્ ચ ભાવિત્વાન્ ન કદાચિદ્ અનીદૃશમ્ ।
જગદ્ ઇત્ય્ એતદ્ અપ્ય્ ઉક્તં ન મૃષા રઘુનન્દન ॥

અનારતં પતદ્ભૂતા દિશો દૃષ્ટ્વા વિનશ્વરીઃ ।
વિનાશીદં જગત્ સર્વમ્ ઇતિ કિં નોપપદ્યતે ॥

સર્વદોદિતચન્દ્રાર્કા દિશો દૃષ્ટ્વા સ્થિરાચલાઃ ।
અવિનાશિ જગત્ સર્વમ્ ઇત્ય્ અપ્ય્ અવિતથોપમમ્ ॥

ન તદ્ અસ્તિ ન યત્ તસ્મિન્ન્ એકસ્મિન્ વિતતાત્મનિ ।
સઙ્કલ્પકલનાજાલમ્ અનાખ્યે નોપપદ્યતે ॥

પુનઃ પુનર્ ઇદં સર્વં પુનર્ મરણજન્મની ।
પુનસ્ સુખં પુનર્ દુઃખં પુનઃ કરણકર્મણી ॥

પુનર્ આશાઃ પુનર્ વ્યોમ પુનસ્ સામ્બુધયો ઽદ્રયઃ ।
અભ્યુદેતિ પુનસ્ સૃષ્ટિશ્ શશ્વદ્ અર્કપ્રભા યથા ॥

પુનર્ દૈત્યાઃ પુનર્ દેવાઃ પુનર્ લોકાન્તરક્રમઃ ।
પુનસ્ સ્વર્ગાપવર્ગેહા પુનર્ ઇન્દ્રઃ પુનશ્ શશી ॥

પુનર્ નારાયણો દેવઃ પુનર્ મનુસુતાદયઃ ।
પુનર્ આશાશ્ ચલચ્ચારુચન્દ્રાર્કવરુણાનિલાઃ ॥

સુમેરુકર્ણિકા કાન્તઋક્ષકેસરશાલિની ।
ફુલ્લસ્ફીતોદરોદેતિ રોદસીનલિની પુનઃ ॥

વ્યોમકાનનમ્ આક્રમ્ય વલ્ગત્ય્ અંશુનખોત્કરૈઃ ।
તમઃકરિઘટા ભેત્તું પુનર્ ભાસ્કરકેસરી ॥

પુનર્ ઇન્દુશ્ ચલચ્ચૂતમઞ્જરીસુન્દરૈઃ કરૈઃ ।
કરોત્ય્ અમૃતમ્ આહ્લાદં દિગ્વધૂમુખમણ્ડનમ્ ॥

પુનસ્ સ્વર્ગતરોઃ પુણ્યક્ષયવાતસમીરિતાઃ ।
પતન્તીહ વિનુન્નાઙ્ગાઃ પુણ્યકૃત્ફલપાલયઃ ॥

પુનઃ કાર્યક્રિયાપક્ષૈસ્ સંસારારમ્ભનામકમ્ ।
કિઞ્ચિત્ પટપટં કૃત્વા યાતિ કાલકપિઞ્જલઃ ॥

પુનર્ ઇન્દ્રાલિકે યાતે રાજ્યમ્ આસ્વાદ્ય કેસરમ્ ।
આયાત્ય્ અપરદેવેન્દ્રષટ્પદસ્ સ્વર્ગપઙ્કજમ્ ॥

પુનઃ કાલં કૃતાપૂતં કલુષીકુરુતે કલિઃ ।
સચક્રિણમ્ ઇવામ્ભોધિં પ્રવૃદ્ધો ઽવકરાનિલઃ ॥

પુનઃ કાલકુલાલેન કૃતભૂતશરાવકમ્ ।
ચક્રમ્ આવર્તતે વેગાદ્ અજસ્રં કાલનામકમ્ ॥

પુનર્ નીરસતામ્ એતિ જગદ્ ધ્વસ્તશુભસ્થિતિ ।
અભ્યાશીભૂતકલ્પાન્તં સંશુષ્કમ્ ઇવ કાનનમ્ ॥

પુનર્ અર્કગણાંશ્વગ્નિદગ્ધાનન્તકલેવરમ્ ।
સર્વભૂતાસ્થિસમ્પૂર્ણં જગદ્ એતિ શ્મશાનતામ્ ॥

પુનઃ કુલાચલાકારપુષ્કરાવર્તવર્ષણૈઃ ।
નૃત્યદ્ભસ્મબૃહત્ફેનાં યાત્ય્ એકાર્ણવતાં જગત્ ॥

પુનસ્ સંશાન્તવાય્વમ્બુ રિક્તં સકલવસ્તુભિઃ ।
તદપૂર્વમ્ ઇવાકાશં જગદ્ આયાતિ શૂન્યતામ્ ॥

પુનઃ કતિપયા ભુક્ત્વા સમાસ્ સમરસાશયઃ ।
જીવિતં જીર્ણયા તન્વા બ્રહ્માધ્યાત્મનિ લીયતે ॥

પુનર્ અન્યેન કાલેન તથૈવ જગતાં ગણમ્ ।
મનસ્ તનોતિ વૈ શૂન્યે ગન્ધર્વો નગરં યથા ॥

પુનસ્ સર્ગસમારમ્ભઃ પુનઃ પ્રલયસમ્ભવઃ ।
સર્વં પુનર્ ઇદં રામ ચક્રવત્ પરિવર્તતે ॥

કિમ્ એતસ્મિન્ મહામાયાડમ્બરે દીર્ઘશમ્બરે ।
રામ સત્યમ્ અસત્યં વા નિર્ણીય યદ્ ઇહોચ્યતે ॥

દાશૂરાખ્યાયિકેવેયં રામ સંસારચક્રિકા ।
કલ્પનારચિતાકારા વસ્તુશૂન્યા તુ વસ્તુતઃ ॥

અવિરલમ્ ઇદમ્ આતતં વિકલ્પૈર્ અસદુદિતાકૃતિભિર્ દ્વિચન્દ્રકલ્પૈઃ ।
વિરચિતમ્ અસતા તુ યન્ ન સત્ તજ્ જગદ્ ઇહ તેન વિમૂઢતા કિમુત્થા ॥