Mokṣopāya · Chapter 4.24

kupitasyāsato 'py asya prekṣāmātravināśinaḥ /
avidyāvitatavyādher auṣadhaṃ śṛṇu rāghava //

yāṃ tāṃ kathayituṃ jātiṃ rāma rājasasāttvikīm /
manovīryavicārārthaṃ prastuto 'smīti tāṃ śṛṇu //

yat tad asty amṛtaṃ brahma sarvavyāpi nirāmayam /
cidābhāsam anantākhyam anādi vigatabhramam //

citspandavapuṣas tasya spandaḥ kasmāccid eva hi /
pradeśād ghanatām eti somyābdheś calanād iva //

antar abdher jalaṃ yadvat spandāt stambhavad īhate /
sarvaśakti tathaikatra gacchati spandaśaktitām //

ātmany evātmanā vyomni yathā sarati mārutaḥ /
tathehātmātmaśaktyaiva svātmany evaiti lolatām //

svaśikhāspandaśaktyaiva dīpas somyo yathoccatām /
eti tadvad asāv ātmā tat sve vapuṣi valgati //

jalāntare 'mbudher yadval lasad vāri kvacic calam /
sarvaśaktivapuṣy eva tathā spando vilāsavān //

yathollasati bhācakrair dravatkāñcanasāgaraḥ /
tathātmani parispandais sphuraty acchaiś cidarṇavaḥ //

lakṣyate mauktikaspando yathā vyomni dṛśā dṛśaḥ /
tathodeti lasadrūpā svaśaktir brahmaṇaś citaḥ //

kiñcitkṣubhitarūpā sā cicchaktiś cinmahārṇave /
tanmayy eva sphuraty acchā tatraivormir ivārṇave //

ātmano 'vyatiriktaiva vyatirikteva tiṣṭhati /
ālokaśrīr ivālokakoṭare ghanatāṃ gatā //

kṣaṇaṃ sphurantī sā devī sarvaśaktitayā tayā /
cinoti svāṃ svayaṃ śaktiṃ kalendoś śītatām iva //

uditaiṣā prakāśākhyā cicchaktiḥ paramātmanaḥ /
deśakālakriyāśaktīr vayasyās samprakarṣati //

aviditvā svabhāvaṃ svaṃ vyāpyānantapadaṃ sthitā /
rūpaṃ parimitevāsau bhāvayaty avibhāvitā //

yadaiva bhāvitaṃ rūpaṃ tayā paramakāntayā /
tadaivainām anugatā nāmasaṅkhyādikā dṛśaḥ //

cid athaitadavasthaiva vyatiriktā sthitātmanaḥ /
anantā tadgataivāśu laharīva mahārṇavāt //

yathā kaṭakakeyūrair bhedo hemno vilakṣaṇaḥ /
tathātmanaś citā rūpaṃ bhāvayantyā svam āṃśikam //

yathā dīpena dīpānāṃ jātānām ātmanā tathā /
deśakālakalāmātrabhedas svo bhāvitaś citā //

deśakālaparispandaśaktisandīpitātha cit /
saṅkalpam anudhāvantī prayāti kalanāpadam //

vikalpakalpitākāraṃ deśakālakriyāspadam /
cito rūpaṃ mahābāho kṣetrajña iti kathyate //

kṣetraṃ śarīram ity āhus tad asau vetty akhaṇḍitam /
sabāhyābhyantaraṃ tena kṣetrajña iti kathyate //

vāsanāḥ kalpayan so 'pi yāty ahaṅkāratāṃ punaḥ /
ahaṅkāro vinirṇītā kālikī buddhir ucyate //

buddhis saṅkalpakalitā prayātā mananāspadam /
mano ghanavikalpaṃ tu gacchatīndriyatāṃ śanaiḥ //

pāṇipādamayaṃ deham indriyāṇi vidur budhāḥ /
deho 'sau jāyate loke mriyate 'pi ca jīvati //

evaṃ jīvo hi saṅkalpo vāsanārajjuveṣṭitaḥ /
duḥkhajālaparītātmā kramād āyāti cittatām //

krameṇa pākavaśataḥ phalam eti yathānyatām /
avasthayaiva nākṛtyā jīvo malavaśāt tathā //

jīvo 'haṅkāratāṃ prāptas tv ahaṅkāraś ca buddhitām /
saṅkalpajālavalitā manastāṃ buddhir āgatā //

mano hi saṅkalpamayaṃ saṃsthāgrahaṇatatparam /
pratiyogivyavacchinnaṃ prāptam anyair apīhitaiḥ //

icchādyāś śaktayo mattāṃ gāvo vṛṣam ivonmadam /
anudhāvanti doṣāya saritas sāgaraṃ yathā //

itiśaktimayaṃ ceto ghanāhaṅkāratāṃ gatam /
kośakārakrimikavad icchayā yāti bandhanam //

svasaṅkalpānusandhānāt pāśair āvalayad vapuḥ /
kaṣṭam asmi svayaṃ baddham ity ārtyā paritapyate //

baddham asmīti kalayad vidyātattvaṃ jahac chanaiḥ /
avidyāṃ janayaty antar jagajjaṅgalarākṣasīm //

svasaṅkalpitatanmātrajālābhyantaravarti ca /
parāṃ vivaśatām eti śṛṅkhalābaddhasiṃhavat //

vicitrakāryakartṛtvam āharad vāsanāvaśāt /
svecchāmātrānuracitā daśāś cānupatan navāḥ //

kvacin manaḥ kvacid buddhiḥ kvacij jñānaṃ kvacit kriyā /
kvacid etad ahaṅkāraḥ kvacit puryaṣṭakaṃ smṛtam //

kvacit prakṛtir ity uktaṃ kvacin māyeti kalpitam /
kvacin mana iti proktaṃ kvacit karmeti saṃsthitam //

kvacid bandha iti khyātaṃ kvacic cittam iti sphuṭam /
proktaṃ kvacid avidyeti kvacid iccheti saṅgatam //

tad etad ābaddham iha cittaṃ rāghava duḥkhitam /
tṛṣṇāśokasamāviṣṭaṃ rogāyatanam āturam //

jarāmaraṇamohārtaṃ bhavabhāvanayā hatam /
īhitānīhitair grastam avidyārāgarañjitam //

icchāsaṅkucitākāraṃ karmavṛkṣanavāṅkuram /
suvismṛtotpattipadaṃ kalpitānarthakalpanam //

kośakāravad ābaddhaṃ kośakārapadaṃ gatam /
tanmātravṛndāvayavam anantanarakātapam //

adṛśyam api śailendrasamabhārabharāvaham /
jarāmaraṇaśākhāḍhyaṃ saṃsāraviṣadurdrumam //

imaṃ saṃsāram akhilam āśāpāśavidhāyakam /
dadhad antaḥ phalair hīnaṃ vaṭadhānā vaṭaṃ yathā //

cintānalaśikhādagdhaṃ kopājagaracarvitam /
kāmābdhikallolahataṃ vismṛtātmapitāmaham //

mṛgaṃ yūthād iva bhraṣṭaṃ śokopahatacetanam /
pataṅgakam ivojjvāle dagdhaṃ viṣayapāvake //

chinnamūlam ivāmbhojaṃ paramāṃ mlānim āgatam /
chinnāśam ātmanas sthānād videśāsaṅgadussthitam //

viṣayāhiṣu madhyasthaṃ mitrarūpeṣu śatruṣu /
daśākhadāsv anantāsu luṭhitaṃ saṅkaṭāsv ati //

duḥkhe nipatitaṃ ghore vihagaṃ vāgure yathā /
ābaddhāsthaṃ jagajjāle śūnye gandharvapattane //

uhyamānam anarthābdhau mano viṣayavidrutam /
uddharāmarasaṅkāśa mātaṅgam iva kardamāt //

balīvardavad āmagnaṃ mano mananapalvale /
ālūnaśīrṇāvayavaṃ balād rāma samuddhara //

śubhāśubhaprasaraparāhatākṛtau jvalajjarāmaraṇaviṣādamūrchite /
dayeha na svamanasi yasya jāyate narākṛtis sa jagati rāma rākṣasaḥ //