મોક્ષોપાય · અધ્યાય 4.24

કુપિતસ્યાસતો ઽપ્ય્ અસ્ય પ્રેક્ષામાત્રવિનાશિનઃ ।
અવિદ્યાવિતતવ્યાધેર્ ઔષધં શૃણુ રાઘવ ॥

યાં તાં કથયિતું જાતિં રામ રાજસસાત્ત્વિકીમ્ ।
મનોવીર્યવિચારાર્થં પ્રસ્તુતો ઽસ્મીતિ તાં શૃણુ ॥

યત્ તદ્ અસ્ત્ય્ અમૃતં બ્રહ્મ સર્વવ્યાપિ નિરામયમ્ ।
ચિદાભાસમ્ અનન્તાખ્યમ્ અનાદિ વિગતભ્રમમ્ ॥

ચિત્સ્પન્દવપુષસ્ તસ્ય સ્પન્દઃ કસ્માચ્ચિદ્ એવ હિ ।
પ્રદેશાદ્ ઘનતામ્ એતિ સોમ્યાબ્ધેશ્ ચલનાદ્ ઇવ ॥

અન્તર્ અબ્ધેર્ જલં યદ્વત્ સ્પન્દાત્ સ્તમ્ભવદ્ ઈહતે ।
સર્વશક્તિ તથૈકત્ર ગચ્છતિ સ્પન્દશક્તિતામ્ ॥

આત્મન્ય્ એવાત્મના વ્યોમ્નિ યથા સરતિ મારુતઃ ।
તથેહાત્માત્મશક્ત્યૈવ સ્વાત્મન્ય્ એવૈતિ લોલતામ્ ॥

સ્વશિખાસ્પન્દશક્ત્યૈવ દીપસ્ સોમ્યો યથોચ્ચતામ્ ।
એતિ તદ્વદ્ અસાવ્ આત્મા તત્ સ્વે વપુષિ વલ્ગતિ ॥

જલાન્તરે ઽમ્બુધેર્ યદ્વલ્ લસદ્ વારિ ક્વચિચ્ ચલમ્ ।
સર્વશક્તિવપુષ્ય્ એવ તથા સ્પન્દો વિલાસવાન્ ॥

યથોલ્લસતિ ભાચક્રૈર્ દ્રવત્કાઞ્ચનસાગરઃ ।
તથાત્મનિ પરિસ્પન્દૈસ્ સ્ફુરત્ય્ અચ્છૈશ્ ચિદર્ણવઃ ॥

લક્ષ્યતે મૌક્તિકસ્પન્દો યથા વ્યોમ્નિ દૃશા દૃશઃ ।
તથોદેતિ લસદ્રૂપા સ્વશક્તિર્ બ્રહ્મણશ્ ચિતઃ ॥

કિઞ્ચિત્ક્ષુભિતરૂપા સા ચિચ્છક્તિશ્ ચિન્મહાર્ણવે ।
તન્મય્ય્ એવ સ્ફુરત્ય્ અચ્છા તત્રૈવોર્મિર્ ઇવાર્ણવે ॥

આત્મનો ઽવ્યતિરિક્તૈવ વ્યતિરિક્તેવ તિષ્ઠતિ ।
આલોકશ્રીર્ ઇવાલોકકોટરે ઘનતાં ગતા ॥

ક્ષણં સ્ફુરન્તી સા દેવી સર્વશક્તિતયા તયા ।
ચિનોતિ સ્વાં સ્વયં શક્તિં કલેન્દોશ્ શીતતામ્ ઇવ ॥

ઉદિતૈષા પ્રકાશાખ્યા ચિચ્છક્તિઃ પરમાત્મનઃ ।
દેશકાલક્રિયાશક્તીર્ વયસ્યાસ્ સમ્પ્રકર્ષતિ ॥

અવિદિત્વા સ્વભાવં સ્વં વ્યાપ્યાનન્તપદં સ્થિતા ।
રૂપં પરિમિતેવાસૌ ભાવયત્ય્ અવિભાવિતા ॥

યદૈવ ભાવિતં રૂપં તયા પરમકાન્તયા ।
તદૈવૈનામ્ અનુગતા નામસઙ્ખ્યાદિકા દૃશઃ ॥

ચિદ્ અથૈતદવસ્થૈવ વ્યતિરિક્તા સ્થિતાત્મનઃ ।
અનન્તા તદ્ગતૈવાશુ લહરીવ મહાર્ણવાત્ ॥

યથા કટકકેયૂરૈર્ ભેદો હેમ્નો વિલક્ષણઃ ।
તથાત્મનશ્ ચિતા રૂપં ભાવયન્ત્યા સ્વમ્ આંશિકમ્ ॥

યથા દીપેન દીપાનાં જાતાનામ્ આત્મના તથા ।
દેશકાલકલામાત્રભેદસ્ સ્વો ભાવિતશ્ ચિતા ॥

દેશકાલપરિસ્પન્દશક્તિસન્દીપિતાથ ચિત્ ।
સઙ્કલ્પમ્ અનુધાવન્તી પ્રયાતિ કલનાપદમ્ ॥

વિકલ્પકલ્પિતાકારં દેશકાલક્રિયાસ્પદમ્ ।
ચિતો રૂપં મહાબાહો ક્ષેત્રજ્ઞ ઇતિ કથ્યતે ॥

ક્ષેત્રં શરીરમ્ ઇત્ય્ આહુસ્ તદ્ અસૌ વેત્ત્ય્ અખણ્ડિતમ્ ।
સબાહ્યાભ્યન્તરં તેન ક્ષેત્રજ્ઞ ઇતિ કથ્યતે ॥

વાસનાઃ કલ્પયન્ સો ઽપિ યાત્ય્ અહઙ્કારતાં પુનઃ ।
અહઙ્કારો વિનિર્ણીતા કાલિકી બુદ્ધિર્ ઉચ્યતે ॥

બુદ્ધિસ્ સઙ્કલ્પકલિતા પ્રયાતા મનનાસ્પદમ્ ।
મનો ઘનવિકલ્પં તુ ગચ્છતીન્દ્રિયતાં શનૈઃ ॥

પાણિપાદમયં દેહમ્ ઇન્દ્રિયાણિ વિદુર્ બુધાઃ ।
દેહો ઽસૌ જાયતે લોકે મ્રિયતે ઽપિ ચ જીવતિ ॥

એવં જીવો હિ સઙ્કલ્પો વાસનારજ્જુવેષ્ટિતઃ ।
દુઃખજાલપરીતાત્મા ક્રમાદ્ આયાતિ ચિત્તતામ્ ॥

ક્રમેણ પાકવશતઃ ફલમ્ એતિ યથાન્યતામ્ ।
અવસ્થયૈવ નાકૃત્યા જીવો મલવશાત્ તથા ॥

જીવો ઽહઙ્કારતાં પ્રાપ્તસ્ ત્વ્ અહઙ્કારશ્ ચ બુદ્ધિતામ્ ।
સઙ્કલ્પજાલવલિતા મનસ્તાં બુદ્ધિર્ આગતા ॥

મનો હિ સઙ્કલ્પમયં સંસ્થાગ્રહણતત્પરમ્ ।
પ્રતિયોગિવ્યવચ્છિન્નં પ્રાપ્તમ્ અન્યૈર્ અપીહિતૈઃ ॥

ઇચ્છાદ્યાશ્ શક્તયો મત્તાં ગાવો વૃષમ્ ઇવોન્મદમ્ ।
અનુધાવન્તિ દોષાય સરિતસ્ સાગરં યથા ॥

ઇતિશક્તિમયં ચેતો ઘનાહઙ્કારતાં ગતમ્ ।
કોશકારક્રિમિકવદ્ ઇચ્છયા યાતિ બન્ધનમ્ ॥

સ્વસઙ્કલ્પાનુસન્ધાનાત્ પાશૈર્ આવલયદ્ વપુઃ ।
કષ્ટમ્ અસ્મિ સ્વયં બદ્ધમ્ ઇત્ય્ આર્ત્યા પરિતપ્યતે ॥

બદ્ધમ્ અસ્મીતિ કલયદ્ વિદ્યાતત્ત્વં જહચ્ છનૈઃ ।
અવિદ્યાં જનયત્ય્ અન્તર્ જગજ્જઙ્ગલરાક્ષસીમ્ ॥

સ્વસઙ્કલ્પિતતન્માત્રજાલાભ્યન્તરવર્તિ ચ ।
પરાં વિવશતામ્ એતિ શૃઙ્ખલાબદ્ધસિંહવત્ ॥

વિચિત્રકાર્યકર્તૃત્વમ્ આહરદ્ વાસનાવશાત્ ।
સ્વેચ્છામાત્રાનુરચિતા દશાશ્ ચાનુપતન્ નવાઃ ॥

ક્વચિન્ મનઃ ક્વચિદ્ બુદ્ધિઃ ક્વચિજ્ જ્ઞાનં ક્વચિત્ ક્રિયા ।
ક્વચિદ્ એતદ્ અહઙ્કારઃ ક્વચિત્ પુર્યષ્ટકં સ્મૃતમ્ ॥

ક્વચિત્ પ્રકૃતિર્ ઇત્ય્ ઉક્તં ક્વચિન્ માયેતિ કલ્પિતમ્ ।
ક્વચિન્ મન ઇતિ પ્રોક્તં ક્વચિત્ કર્મેતિ સંસ્થિતમ્ ॥

ક્વચિદ્ બન્ધ ઇતિ ખ્યાતં ક્વચિચ્ ચિત્તમ્ ઇતિ સ્ફુટમ્ ।
પ્રોક્તં ક્વચિદ્ અવિદ્યેતિ ક્વચિદ્ ઇચ્છેતિ સઙ્ગતમ્ ॥

તદ્ એતદ્ આબદ્ધમ્ ઇહ ચિત્તં રાઘવ દુઃખિતમ્ ।
તૃષ્ણાશોકસમાવિષ્ટં રોગાયતનમ્ આતુરમ્ ॥

જરામરણમોહાર્તં ભવભાવનયા હતમ્ ।
ઈહિતાનીહિતૈર્ ગ્રસ્તમ્ અવિદ્યારાગરઞ્જિતમ્ ॥

ઇચ્છાસઙ્કુચિતાકારં કર્મવૃક્ષનવાઙ્કુરમ્ ।
સુવિસ્મૃતોત્પત્તિપદં કલ્પિતાનર્થકલ્પનમ્ ॥

કોશકારવદ્ આબદ્ધં કોશકારપદં ગતમ્ ।
તન્માત્રવૃન્દાવયવમ્ અનન્તનરકાતપમ્ ॥

અદૃશ્યમ્ અપિ શૈલેન્દ્રસમભારભરાવહમ્ ।
જરામરણશાખાઢ્યં સંસારવિષદુર્દ્રુમમ્ ॥

ઇમં સંસારમ્ અખિલમ્ આશાપાશવિધાયકમ્ ।
દધદ્ અન્તઃ ફલૈર્ હીનં વટધાના વટં યથા ॥

ચિન્તાનલશિખાદગ્ધં કોપાજગરચર્વિતમ્ ।
કામાબ્ધિકલ્લોલહતં વિસ્મૃતાત્મપિતામહમ્ ॥

મૃગં યૂથાદ્ ઇવ ભ્રષ્ટં શોકોપહતચેતનમ્ ।
પતઙ્ગકમ્ ઇવોજ્જ્વાલે દગ્ધં વિષયપાવકે ॥

છિન્નમૂલમ્ ઇવામ્ભોજં પરમાં મ્લાનિમ્ આગતમ્ ।
છિન્નાશમ્ આત્મનસ્ સ્થાનાદ્ વિદેશાસઙ્ગદુસ્સ્થિતમ્ ॥

વિષયાહિષુ મધ્યસ્થં મિત્રરૂપેષુ શત્રુષુ ।
દશાખદાસ્વ્ અનન્તાસુ લુઠિતં સઙ્કટાસ્વ્ અતિ ॥

દુઃખે નિપતિતં ઘોરે વિહગં વાગુરે યથા ।
આબદ્ધાસ્થં જગજ્જાલે શૂન્યે ગન્ધર્વપત્તને ॥

ઉહ્યમાનમ્ અનર્થાબ્ધૌ મનો વિષયવિદ્રુતમ્ ।
ઉદ્ધરામરસઙ્કાશ માતઙ્ગમ્ ઇવ કર્દમાત્ ॥

બલીવર્દવદ્ આમગ્નં મનો મનનપલ્વલે ।
આલૂનશીર્ણાવયવં બલાદ્ રામ સમુદ્ધર ॥

શુભાશુભપ્રસરપરાહતાકૃતૌ જ્વલજ્જરામરણવિષાદમૂર્છિતે ।
દયેહ ન સ્વમનસિ યસ્ય જાયતે નરાકૃતિસ્ સ જગતિ રામ રાક્ષસઃ ॥