Mokṣopāya · Chapter 4.17

jayanti te sadā śūrās sādhavo yair vinirjitam /
avidyāmadirollāsi svamano viṣayonmukham //

saṃsārasyāsya duḥkhasya sarvopadravadāyinaḥ /
upāya eka evāsti manasas svasya nigrahaḥ //

śrūyatāṃ dharmasarvasvaṃ śrutvā caivāvadhāryatām /
bhogecchāmātrako bandhas tattyāgo mokṣa ucyate //

kim anyaiś śāstrasandarbhaiḥ śrūyatām idam eva tat /
yad yat svādv aṅga tat sarvaṃ dṛśyatāṃ viṣavahnivat //

viṣayā viṣamābhogāḥ pravicāryāḥ punaḥ punaḥ /
te hy aniṣṭāḥ parityājyās sevyamānās sukhāvahāḥ //

doṣān prasūte sasphārān vāsanāvāsitā matiḥ /
kīrṇakaṇṭakabījā bhūḥ kaṇṭakaprasaraṃ yathā //

alagnavāsanāgarbhā matiḥ prasaravarjitā /
adṛṣṭarāgadveṣā sā śamam eti śanaiḥ param //

śubhavāsanāgarbhā dhīḥ prasūte suguṇān sadā /
phaladān aṅkurān kāle śreṣṭhabījavatīva bhūḥ //

śubhabhāvānusandhānāt prasanne manasi sthite /
śanaiś śanaiḥ praśānte ca mithyājñānaghanāmbude //

vṛddhiṃ gate ca saujanye śuklapakṣa ivoḍupe /
viveke prasṛte puṇye jagatīvārkatejasi //

dhṛtāv antar vivṛddhāyāṃ muktāyām iva kīcake /
sthitāv antaḥ kṛtāsthāyāṃ rucāv iva niśākare //

phalite śītalacchāye satsaṅgasaphaladrume /
sravaty ānandasurasaṃ samādhisaraladrume //

mano bhavati nirdvandvaṃ niṣkāmam anupadravam /
praśāntacāpalānarthalobhamohabhayāmayam //

kṣīṇaśāstrārthasandehaṃ vigatāśeṣakautukam /
nirastakalpanājālaṃ jīvanmuktam alepakam //

nirīhaṃ nirupākrośaṃ nirapekṣaṃ nirādhi ca /
saṃśāntaśokanīhāram asaktaṃ granthivarjitam //

svendriyograsutaṃ sūtaṃ satṛṣṇādārapañjaram /
nāśayitvā svam ātmānaṃ sādhayaty artham aiśvaram //

ātmapīvaratāhetūn vikalpān svayam ujjhati /
sadbhṛtyaḥ prabhukṛtyeṣu jahāti tṛṇavat tanum //

manaso 'bhyudayo nāśo manonāśo mahodayaḥ /
jñamano nāśam abhyeti mano 'jñasya vivardhate //

manomātraṃ jagaccakraṃ manaḥ parvatamaṇḍalam /
mano vyoma mano deho mano mitraṃ mano ripuḥ //

vikalpakaluṣā yā syāc cittattvasyātmavismṛtiḥ /
mana ity ucyate seyaṃ vāsanā bhavabhāginī //

cetyānupātakalitaṃ cinmātretikṣatābhidham /
manāg vikalpakaluṣaṃ cittattvaṃ jīva ucyate //

cetyaprapatitaṃ rūḍhasañjñam ajñatvam āgataṃ /
tad evādhikavistāraṃ kalpyate tanmanastayā //

nātmā saṃsārapuruṣo na śarīraṃ na śoṇitam /
jaḍaṃ sarvaṃ śarīrādi dehī khavad alepakaḥ //

śarīre kaṇaśaḥ kṛtte nāsty anyad rudhirādikāt /
nirbhinne kadalīstambhe nāsty anyat pallavād ṛte //

mano jīvaṃ naraṃ viddhi tad evākāram āgatam /
ātmanātmānam ādatte svavikalpāṃśakalpitam //

svavikalpān naras tantūn prasārya racayaty alam /
jālam ātmanibandhāya kośakāraḥ krimir yathā //

imaṃ dehabhramaṃ tyaktvā deśakālāntare punaḥ /
śarīram anyad ādatte pallavatvam ivāṅkuraḥ //

yādṛgvāsanam etat syān manas tādṛk prajāyate /
janas svapiti yaccittas tat svapne niśi paśyati //

amblam amblarasāsiktaṃ madhuraṃ madhurañjitam /
bījaṃ prativiṣākalkasiktaṃ ca kaṭu jāyate //

śubhavāsanayā ceto mahatyā jāyate mahat /
bhavatīndramanorājyād indratāsvapnabhāṅ naraḥ //

kṣudravāsanayā cetaḥ kṣudratām eti pelavām /
piśācavibhramāt svasthaḥ piśācān niśi paśyati //

manasi sphāranairmalye kāluṣyaṃ yāti na sthitim /
tathaiva sphārakāluṣye prasādo yāti na sthitim //

manasi sphārakāluṣye tadrūpaṃ jāyate phalam /
tathaiva sphāranairmalye tadrūpaṃ jāyate phalam //

tyajaty udārāṃ na gatiṃ kṣīṇo 'py atyantam uttamaḥ /
udyogavān avirataṃ pūraṇāśām ivoḍupaḥ //

neha bandho na mokṣo 'sti na badhyo na ca bandhanam /
mithyotthitaiva māyeyam indrajālalatā yathā //

gandharvanagarākāro mṛgatṛṣṇākramotthitaḥ /
dvicandravibhramābhāsas saṃsāro 'yam asanmayaḥ //

nānanto 'haṃ varāko 'ham iti durniścayoditaḥ /
ananto 'smi paro 'smīti niścayena vilīyate //

sarvage svātmani svacche yaiṣā pramitibhāvanā /
etat tad bandhanaṃ loke svavikalpopakalpitam //

bandhamokṣadaśāhīnā dvitvaikatvavivarjitā /
sarvaiva brahmasatteyam ity eṣā paramārthatā //

mano nirmalatāṃ yātam asaktaṃ sarvadṛṣṭiṣu /
amanastām ivāpannaṃ brahma paśyati nānyathā //

mano nirmalatāṃ yātaṃ śubhasantānavāribhiḥ /
brāhmīṃ dṛṣṭim upādatte raṅgaṃ śuklaḥ paṭo yathā //

sarvam eva mamātmeti satyabhāvanayānagha /
heyādeyadale kṣīṇe bandhamokṣau kim ucyatām //

śuddhasya manasaḥ kāyaś śāstravairāgyabuddhibhiḥ /
abhijātopalasyeva galaty abhyeti ca dyutiḥ //

padārthenaikatām etya manaso yaikatānatā /
asamyagjñānadṛṣṭiṃ tāṃ viddhi kṣaṇavināśinīm //

sabāhyābhyantaraṃ tyaktvā sarvā dṛśyadṛśo yadā /
manas tiṣṭhati saṃlīnaṃ samprāptaṃ tat padaṃ tadā //

dṛśyadṛṣṭis sphuṭā yeyaṃ sā hy avaśyam asanmayī /
tanmayatvaṃ ca manasas svarūpaṃ viddhi netarat //

ādyantayor vināśitvān madhye 'pi tad asanmayam /
kujñānamanasas tena duḥkhitā hastasaṃsthitā //

ātmaivedaṃ jagad iti vinā bhāvena duḥkhadā /
dṛśyaśrīr anyathā tv eṣā bhogamokṣaikadāyinī //

jalam anyat taraṅgo 'nya iti nānātayājñatā /
jalam eva taraṅgo 'yam ity ekatvāt kila jñatā //

ajñatvād duḥkham āyāti heyopādeyarūpi yat /
tadabhāvena tu jñatvād ānantyam avaśiṣyate //

saṅkalpakalpitatvāc ca manorūpam asanmayam /
asanmayavināśe tu kaḥ kleśo vada rāghava //

avatsalo yathā bandhur arāgadveṣayā dhiyā /
dṛśyate paśya tadvat tvaṃ dṛśyapañjaram ātmanaḥ //

avatsalād yathā bandhos sukhaduḥkhair na lipyate /
paratvasamparijñātāt tathā tattvacayātmanaḥ //

tad anādi śivaṃ jñānaṃ yan madhyaṃ draṣṭṛdṛśyayoḥ /
tasmin satye manaś śāntaṃ pāṃsur vāyukṣaye yathā //

upaśānte manovāyau dehapāṃsuḥ praśāmyati /
punas saṃsāranagare na nīhāraḥ pravartate //

vāsanāprāvṛṣi kṣīṇasaṃsthitau śamam āgate /
jāḍye janitahṛtkampe paṅke śoṣam upāgate //

śuṣkatṛṣṇālateṣv antar mahāhṛdayakānane /
akṣakṣīṇakadambeṣu mithyājñānaghane kṣate //

kṣīyate mohamihikā prabhāta iva śarvarī /
kvāpi gacchati taj jāḍyaṃ viṣaṃ mantrahataṃ yathā //

dehādrau na navacchidrasaritaḥ prasravanty alam /
nollasanti lasatpakṣās saṅkalpograkalāpinaḥ //

parāṃ nirmalatām eti svacidākāśakoṭaram /
rājate 'titarām accho jīvādityo mahodayaḥ //

ghanamohabharonmuktā viviktatvaṃ paraṃ gatāḥ /
śamam etyātiśobhante dhautā āśāmahādiśaḥ //

bhṛśam ābhāti vimalā muditākāśamañjarī /
śītalīkṛtadikcakrā śaradvyomnīva candrikā //

sarvasampatprakāśena paramānandaśālinī /
bhṛśaṃ saphalatām eti suviviktā vivekabhūḥ //

saparvatavanābhogaṃ paramālokasundaram /
acchācchaṃ śītalacchāyaṃ jāyate bhuvanāntaram //

vistāritāṃ suśamatāṃ sphāritāṃ sphuṭikācchatām /
upaiti hṛtsaras svacchanīrugambhojakoṭaram //

hṛtpadmakośān malinas svāhaṅkāramadhuvrataḥ /
apunardarśanāyaiva cañcalaḥ kvāpi gacchati //

bhavaty apagatāpekṣas sarvagas sarvanāyakaḥ /
nirvāsanaś śāntamanās svadehanagareśvaraḥ //

vicāraṇāsamadhigatātmadīpake manasy alaṃ vyapagalite ca dhīradhīḥ /
vilokayan kṣayabhayanīrasā gatīr gatajvaro vilasati dehapattane //