મોક્ષોપાય · અધ્યાય 4.17

જયન્તિ તે સદા શૂરાસ્ સાધવો યૈર્ વિનિર્જિતમ્ ।
અવિદ્યામદિરોલ્લાસિ સ્વમનો વિષયોન્મુખમ્ ॥

સંસારસ્યાસ્ય દુઃખસ્ય સર્વોપદ્રવદાયિનઃ ।
ઉપાય એક એવાસ્તિ મનસસ્ સ્વસ્ય નિગ્રહઃ ॥

શ્રૂયતાં ધર્મસર્વસ્વં શ્રુત્વા ચૈવાવધાર્યતામ્ ।
ભોગેચ્છામાત્રકો બન્ધસ્ તત્ત્યાગો મોક્ષ ઉચ્યતે ॥

કિમ્ અન્યૈશ્ શાસ્ત્રસન્દર્ભૈઃ શ્રૂયતામ્ ઇદમ્ એવ તત્ ।
યદ્ યત્ સ્વાદ્વ્ અઙ્ગ તત્ સર્વં દૃશ્યતાં વિષવહ્નિવત્ ॥

વિષયા વિષમાભોગાઃ પ્રવિચાર્યાઃ પુનઃ પુનઃ ।
તે હ્ય્ અનિષ્ટાઃ પરિત્યાજ્યાસ્ સેવ્યમાનાસ્ સુખાવહાઃ ॥

દોષાન્ પ્રસૂતે સસ્ફારાન્ વાસનાવાસિતા મતિઃ ।
કીર્ણકણ્ટકબીજા ભૂઃ કણ્ટકપ્રસરં યથા ॥

અલગ્નવાસનાગર્ભા મતિઃ પ્રસરવર્જિતા ।
અદૃષ્ટરાગદ્વેષા સા શમમ્ એતિ શનૈઃ પરમ્ ॥

શુભવાસનાગર્ભા ધીઃ પ્રસૂતે સુગુણાન્ સદા ।
ફલદાન્ અઙ્કુરાન્ કાલે શ્રેષ્ઠબીજવતીવ ભૂઃ ॥

શુભભાવાનુસન્ધાનાત્ પ્રસન્ને મનસિ સ્થિતે ।
શનૈશ્ શનૈઃ પ્રશાન્તે ચ મિથ્યાજ્ઞાનઘનામ્બુદે ॥

વૃદ્ધિં ગતે ચ સૌજન્યે શુક્લપક્ષ ઇવોડુપે ।
વિવેકે પ્રસૃતે પુણ્યે જગતીવાર્કતેજસિ ॥

ધૃતાવ્ અન્તર્ વિવૃદ્ધાયાં મુક્તાયામ્ ઇવ કીચકે ।
સ્થિતાવ્ અન્તઃ કૃતાસ્થાયાં રુચાવ્ ઇવ નિશાકરે ॥

ફલિતે શીતલચ્છાયે સત્સઙ્ગસફલદ્રુમે ।
સ્રવત્ય્ આનન્દસુરસં સમાધિસરલદ્રુમે ॥

મનો ભવતિ નિર્દ્વન્દ્વં નિષ્કામમ્ અનુપદ્રવમ્ ।
પ્રશાન્તચાપલાનર્થલોભમોહભયામયમ્ ॥

ક્ષીણશાસ્ત્રાર્થસન્દેહં વિગતાશેષકૌતુકમ્ ।
નિરસ્તકલ્પનાજાલં જીવન્મુક્તમ્ અલેપકમ્ ॥

નિરીહં નિરુપાક્રોશં નિરપેક્ષં નિરાધિ ચ ।
સંશાન્તશોકનીહારમ્ અસક્તં ગ્રન્થિવર્જિતમ્ ॥

સ્વેન્દ્રિયોગ્રસુતં સૂતં સતૃષ્ણાદારપઞ્જરમ્ ।
નાશયિત્વા સ્વમ્ આત્માનં સાધયત્ય્ અર્થમ્ ઐશ્વરમ્ ॥

આત્મપીવરતાહેતૂન્ વિકલ્પાન્ સ્વયમ્ ઉજ્ઝતિ ।
સદ્ભૃત્યઃ પ્રભુકૃત્યેષુ જહાતિ તૃણવત્ તનુમ્ ॥

મનસો ઽભ્યુદયો નાશો મનોનાશો મહોદયઃ ।
જ્ઞમનો નાશમ્ અભ્યેતિ મનો ઽજ્ઞસ્ય વિવર્ધતે ॥

મનોમાત્રં જગચ્ચક્રં મનઃ પર્વતમણ્ડલમ્ ।
મનો વ્યોમ મનો દેહો મનો મિત્રં મનો રિપુઃ ॥

વિકલ્પકલુષા યા સ્યાચ્ ચિત્તત્ત્વસ્યાત્મવિસ્મૃતિઃ ।
મન ઇત્ય્ ઉચ્યતે સેયં વાસના ભવભાગિની ॥

ચેત્યાનુપાતકલિતં ચિન્માત્રેતિક્ષતાભિધમ્ ।
મનાગ્ વિકલ્પકલુષં ચિત્તત્ત્વં જીવ ઉચ્યતે ॥

ચેત્યપ્રપતિતં રૂઢસઞ્જ્ઞમ્ અજ્ઞત્વમ્ આગતં ।
તદ્ એવાધિકવિસ્તારં કલ્પ્યતે તન્મનસ્તયા ॥

નાત્મા સંસારપુરુષો ન શરીરં ન શોણિતમ્ ।
જડં સર્વં શરીરાદિ દેહી ખવદ્ અલેપકઃ ॥

શરીરે કણશઃ કૃત્તે નાસ્ત્ય્ અન્યદ્ રુધિરાદિકાત્ ।
નિર્ભિન્ને કદલીસ્તમ્ભે નાસ્ત્ય્ અન્યત્ પલ્લવાદ્ ઋતે ॥

મનો જીવં નરં વિદ્ધિ તદ્ એવાકારમ્ આગતમ્ ।
આત્મનાત્માનમ્ આદત્તે સ્વવિકલ્પાંશકલ્પિતમ્ ॥

સ્વવિકલ્પાન્ નરસ્ તન્તૂન્ પ્રસાર્ય રચયત્ય્ અલમ્ ।
જાલમ્ આત્મનિબન્ધાય કોશકારઃ ક્રિમિર્ યથા ॥

ઇમં દેહભ્રમં ત્યક્ત્વા દેશકાલાન્તરે પુનઃ ।
શરીરમ્ અન્યદ્ આદત્તે પલ્લવત્વમ્ ઇવાઙ્કુરઃ ॥

યાદૃગ્વાસનમ્ એતત્ સ્યાન્ મનસ્ તાદૃક્ પ્રજાયતે ।
જનસ્ સ્વપિતિ યચ્ચિત્તસ્ તત્ સ્વપ્ને નિશિ પશ્યતિ ॥

અમ્બ્લમ્ અમ્બ્લરસાસિક્તં મધુરં મધુરઞ્જિતમ્ ।
બીજં પ્રતિવિષાકલ્કસિક્તં ચ કટુ જાયતે ॥

શુભવાસનયા ચેતો મહત્યા જાયતે મહત્ ।
ભવતીન્દ્રમનોરાજ્યાદ્ ઇન્દ્રતાસ્વપ્નભાઙ્ નરઃ ॥

ક્ષુદ્રવાસનયા ચેતઃ ક્ષુદ્રતામ્ એતિ પેલવામ્ ।
પિશાચવિભ્રમાત્ સ્વસ્થઃ પિશાચાન્ નિશિ પશ્યતિ ॥

મનસિ સ્ફારનૈર્મલ્યે કાલુષ્યં યાતિ ન સ્થિતિમ્ ।
તથૈવ સ્ફારકાલુષ્યે પ્રસાદો યાતિ ન સ્થિતિમ્ ॥

મનસિ સ્ફારકાલુષ્યે તદ્રૂપં જાયતે ફલમ્ ।
તથૈવ સ્ફારનૈર્મલ્યે તદ્રૂપં જાયતે ફલમ્ ॥

ત્યજત્ય્ ઉદારાં ન ગતિં ક્ષીણો ઽપ્ય્ અત્યન્તમ્ ઉત્તમઃ ।
ઉદ્યોગવાન્ અવિરતં પૂરણાશામ્ ઇવોડુપઃ ॥

નેહ બન્ધો ન મોક્ષો ઽસ્તિ ન બધ્યો ન ચ બન્ધનમ્ ।
મિથ્યોત્થિતૈવ માયેયમ્ ઇન્દ્રજાલલતા યથા ॥

ગન્ધર્વનગરાકારો મૃગતૃષ્ણાક્રમોત્થિતઃ ।
દ્વિચન્દ્રવિભ્રમાભાસસ્ સંસારો ઽયમ્ અસન્મયઃ ॥

નાનન્તો ઽહં વરાકો ઽહમ્ ઇતિ દુર્નિશ્ચયોદિતઃ ।
અનન્તો ઽસ્મિ પરો ઽસ્મીતિ નિશ્ચયેન વિલીયતે ॥

સર્વગે સ્વાત્મનિ સ્વચ્છે યૈષા પ્રમિતિભાવના ।
એતત્ તદ્ બન્ધનં લોકે સ્વવિકલ્પોપકલ્પિતમ્ ॥

બન્ધમોક્ષદશાહીના દ્વિત્વૈકત્વવિવર્જિતા ।
સર્વૈવ બ્રહ્મસત્તેયમ્ ઇત્ય્ એષા પરમાર્થતા ॥

મનો નિર્મલતાં યાતમ્ અસક્તં સર્વદૃષ્ટિષુ ।
અમનસ્તામ્ ઇવાપન્નં બ્રહ્મ પશ્યતિ નાન્યથા ॥

મનો નિર્મલતાં યાતં શુભસન્તાનવારિભિઃ ।
બ્રાહ્મીં દૃષ્ટિમ્ ઉપાદત્તે રઙ્ગં શુક્લઃ પટો યથા ॥

સર્વમ્ એવ મમાત્મેતિ સત્યભાવનયાનઘ ।
હેયાદેયદલે ક્ષીણે બન્ધમોક્ષૌ કિમ્ ઉચ્યતામ્ ॥

શુદ્ધસ્ય મનસઃ કાયશ્ શાસ્ત્રવૈરાગ્યબુદ્ધિભિઃ ।
અભિજાતોપલસ્યેવ ગલત્ય્ અભ્યેતિ ચ દ્યુતિઃ ॥

પદાર્થેનૈકતામ્ એત્ય મનસો યૈકતાનતા ।
અસમ્યગ્જ્ઞાનદૃષ્ટિં તાં વિદ્ધિ ક્ષણવિનાશિનીમ્ ॥

સબાહ્યાભ્યન્તરં ત્યક્ત્વા સર્વા દૃશ્યદૃશો યદા ।
મનસ્ તિષ્ઠતિ સંલીનં સમ્પ્રાપ્તં તત્ પદં તદા ॥

દૃશ્યદૃષ્ટિસ્ સ્ફુટા યેયં સા હ્ય્ અવશ્યમ્ અસન્મયી ।
તન્મયત્વં ચ મનસસ્ સ્વરૂપં વિદ્ધિ નેતરત્ ॥

આદ્યન્તયોર્ વિનાશિત્વાન્ મધ્યે ઽપિ તદ્ અસન્મયમ્ ।
કુજ્ઞાનમનસસ્ તેન દુઃખિતા હસ્તસંસ્થિતા ॥

આત્મૈવેદં જગદ્ ઇતિ વિના ભાવેન દુઃખદા ।
દૃશ્યશ્રીર્ અન્યથા ત્વ્ એષા ભોગમોક્ષૈકદાયિની ॥

જલમ્ અન્યત્ તરઙ્ગો ઽન્ય ઇતિ નાનાતયાજ્ઞતા ।
જલમ્ એવ તરઙ્ગો ઽયમ્ ઇત્ય્ એકત્વાત્ કિલ જ્ઞતા ॥

અજ્ઞત્વાદ્ દુઃખમ્ આયાતિ હેયોપાદેયરૂપિ યત્ ।
તદભાવેન તુ જ્ઞત્વાદ્ આનન્ત્યમ્ અવશિષ્યતે ॥

સઙ્કલ્પકલ્પિતત્વાચ્ ચ મનોરૂપમ્ અસન્મયમ્ ।
અસન્મયવિનાશે તુ કઃ ક્લેશો વદ રાઘવ ॥

અવત્સલો યથા બન્ધુર્ અરાગદ્વેષયા ધિયા ।
દૃશ્યતે પશ્ય તદ્વત્ ત્વં દૃશ્યપઞ્જરમ્ આત્મનઃ ॥

અવત્સલાદ્ યથા બન્ધોસ્ સુખદુઃખૈર્ ન લિપ્યતે ।
પરત્વસમ્પરિજ્ઞાતાત્ તથા તત્ત્વચયાત્મનઃ ॥

તદ્ અનાદિ શિવં જ્ઞાનં યન્ મધ્યં દ્રષ્ટૃદૃશ્યયોઃ ।
તસ્મિન્ સત્યે મનશ્ શાન્તં પાંસુર્ વાયુક્ષયે યથા ॥

ઉપશાન્તે મનોવાયૌ દેહપાંસુઃ પ્રશામ્યતિ ।
પુનસ્ સંસારનગરે ન નીહારઃ પ્રવર્તતે ॥

વાસનાપ્રાવૃષિ ક્ષીણસંસ્થિતૌ શમમ્ આગતે ।
જાડ્યે જનિતહૃત્કમ્પે પઙ્કે શોષમ્ ઉપાગતે ॥

શુષ્કતૃષ્ણાલતેષ્વ્ અન્તર્ મહાહૃદયકાનને ।
અક્ષક્ષીણકદમ્બેષુ મિથ્યાજ્ઞાનઘને ક્ષતે ॥

ક્ષીયતે મોહમિહિકા પ્રભાત ઇવ શર્વરી ।
ક્વાપિ ગચ્છતિ તજ્ જાડ્યં વિષં મન્ત્રહતં યથા ॥

દેહાદ્રૌ ન નવચ્છિદ્રસરિતઃ પ્રસ્રવન્ત્ય્ અલમ્ ।
નોલ્લસન્તિ લસત્પક્ષાસ્ સઙ્કલ્પોગ્રકલાપિનઃ ॥

પરાં નિર્મલતામ્ એતિ સ્વચિદાકાશકોટરમ્ ।
રાજતે ઽતિતરામ્ અચ્છો જીવાદિત્યો મહોદયઃ ॥

ઘનમોહભરોન્મુક્તા વિવિક્તત્વં પરં ગતાઃ ।
શમમ્ એત્યાતિશોભન્તે ધૌતા આશામહાદિશઃ ॥

ભૃશમ્ આભાતિ વિમલા મુદિતાકાશમઞ્જરી ।
શીતલીકૃતદિક્ચક્રા શરદ્વ્યોમ્નીવ ચન્દ્રિકા ॥

સર્વસમ્પત્પ્રકાશેન પરમાનન્દશાલિની ।
ભૃશં સફલતામ્ એતિ સુવિવિક્તા વિવેકભૂઃ ॥

સપર્વતવનાભોગં પરમાલોકસુન્દરમ્ ।
અચ્છાચ્છં શીતલચ્છાયં જાયતે ભુવનાન્તરમ્ ॥

વિસ્તારિતાં સુશમતાં સ્ફારિતાં સ્ફુટિકાચ્છતામ્ ।
ઉપૈતિ હૃત્સરસ્ સ્વચ્છનીરુગમ્ભોજકોટરમ્ ॥

હૃત્પદ્મકોશાન્ મલિનસ્ સ્વાહઙ્કારમધુવ્રતઃ ।
અપુનર્દર્શનાયૈવ ચઞ્ચલઃ ક્વાપિ ગચ્છતિ ॥

ભવત્ય્ અપગતાપેક્ષસ્ સર્વગસ્ સર્વનાયકઃ ।
નિર્વાસનશ્ શાન્તમનાસ્ સ્વદેહનગરેશ્વરઃ ॥

વિચારણાસમધિગતાત્મદીપકે મનસ્ય્ અલં વ્યપગલિતે ચ ધીરધીઃ ।
વિલોકયન્ ક્ષયભયનીરસા ગતીર્ ગતજ્વરો વિલસતિ દેહપત્તને ॥