Mokṣopāya · Chapter 3.99

kāsau mahāṭavī brahman kadā dṛṣṭā kathaṃ mayā /
ke ca te puruṣās tatra kiṃ tat kartuṃ kṛtodyamāḥ //

raghunātha mahābāho śṛṇu vakṣyāmi te 'khilam /
na sā mahāṭavī nāma dūre naiva ca te narāḥ //

yeyaṃ saṃsārapadavī gambhīrāsārakoṭarā /
tāṃ tvaṃ śūnyāṃ vikārāḍhyāṃ viddhi rāma mahāṭavīm //

vicārālokalabhyena yadaikenaiva vastunā /
pūrṇā nānyena saṃyuktā kevalaiva tadaiva sā //

tatra ye te mahākārāḥ puruṣāḥ prasaranti hi /
manāṃsi tāni viddhi tvaṃ duḥkhe nipatitāny alam //

draṣṭā yo 'yam ahaṃ teṣāṃ saviveko mahāmate /
vivekena mayā tāni dṛṣṭāny anyāni rāghava //

mayā tāny eva budhyante vivekena manāṃsi hi /
satataṃ svaprakāśena kamalānīva bhānunā //

matprabodhaṃ samāsādya matprasādān mahāmate /
manāṃsi kānicit tāni gatāny upaśamāt param //

kānicin nābhinandanti māṃ vivekaṃ vimohataḥ /
mattiraskāravaśataḥ kūpeṣv eva patanty uta //

ye te 'ndhakūpā gahanā narakās te raghūdvaha /
manāṃsi tāni teṣv antar nipatanty utpatanti ca //

yat tat karañjagahanaṃ tat kalatrarasaṃ viduḥ /
duḥkhakaṇṭakasambādhaṃ mānuṣyaṃ trividhaiṣaṇam //

karañjagahanaṃ yāni praviṣṭāni manāṃsi tu /
mānuṣye tāni jātāni tatraikarasikāni ca //

kadalīkānanaṃ yat tac chaśāṅkakaraśītalam /
tan manohlādanakaraṃ svargaṃ viddhi raghūdvaha //

kadalīkānanaṃ yāni sampraviṣṭāni tāni tu /
svargaikarasikāni tvaṃ manāṃsi jñātum arhasi //

praviṣṭāny andhakūpāntar nirgatāni na yāni tu /
mahāpātakayuktāni tāni cittāni rāghava //

karañjavanayātāni nirgatāni na yāni tu /
tāni mānuṣyajātāni cittāni raghunandana //

kānicit samprabuddhāni tatra muktāni bandhanāt /
kānicid bahurūpāṇi yoner yoniṃ viśanti hi //

kānicit puṇyapūtena tapasā dāruṇātmanā /
dhārayanti śarīrāṇi saṃsthitāny ucitāny ca //

yair ahaṃ pumbhir abudhair durdvijeti tiraskṛtaḥ /
tair manobhir anātmajñais svavivekatiraskṛtaḥ //

tvayā dṛṣṭo vinaṣṭo 'smi śatrur me tvam iti drutam /
yad uktaṃ tad dhi cittena galatā paridevitam //

ruditaṃ yan mahākrandaṃ puṃsā bahvasru rāghava /
tad bhogajālaṃ tyajatā manasā rodanaṃ kṛtam //

ardhaprāptavivekasya na prāptasyāmalaṃ padam /
cetasas tyajato bhogān paritāpo bhṛśaṃ bhavet //

rudatāṅgāni dṛṣṭāni kāruṇyenāvabodhinā /
kaṣṭam etāni santyajya kiṃ prayāmīti cetasā //

ardhaprāptavivekasya na prāptasyāmalaṃ padam /
cetasas tyajato 'ṅgāni paritāpo hi vardhate //

hasitaṃ yat tad ānandi puṃsā madavabodhataḥ /
pariprāptavivekena tat tuṣṭaṃ rāma cetasā //

pariprāptavivekasya tyaktasaṃsārasaṃsṛteḥ /
cetasas tyajato rūpam ānando hi vivardhate //

hasatāṅgāni dṛṣṭāni puṃsā yāny upahāsataḥ /
tāni dṛṣṭāni manasā vipralambhapradāni hi //

mithyāvikalparacitair vipralabdham ahaṃ ciram /
ity aṅgāny upahāsena dṛṣṭāni svāni cetasā //

manaḥ prāptavivekaṃ hi viśrāntaṃ vitate pade /
prāktanīṃ dīnatāṃ dhīraṃ hasat paśyati dūrataḥ //

yadāsau samavaṣṭabhya mayā pṛṣṭaḥ prayatnataḥ /
tad viveko balāc cittam ādatta iti darśitam //

yad aṅgāni viśīrṇāni gatāny antardhim agrataḥ /
tac cittena vinārthecchāś śāmyantīti pradarśitam //

sahasranetrahastatvaṃ yat puṃsaḥ parivarṇitam /
tad anantākṛtitvaṃ hi cetasaḥ paridarśitam //

yad ātmani prahāraughaiḥ pumān praharati svayam /
tat tatkukalpanāghātaiḥ praharaty ātmano manaḥ //

palāyate yat puruṣas svātmanaḥ praharan svayam /
svavāsanāprahārebhyas tan manaḥ prapalāyate //

svayaṃ praharati svāntaṃ svayam eva svayecchayā /
palāyate svayaṃ caiva paśyājñānavijṛmbhitam //

svavāsanopataptāni sarvāṇy eva manāṃsi hi /
svayam eva palāyante gantum utkāni tat padam //

yad idaṃ vitataṃ duḥkhaṃ tat tanoti svayaṃ manaḥ /
svayam evātikhinnātma punas tasmāt palāyate //

saṅkalpavāsanājāle svayam āyāti bandhanam /
mano lālāmayair vālaiḥ kośakārakrimir yathā //

yathānartham avāpnoti tathā krīḍati cañcalam /
bhāvi duḥkham apaśyan svaṃ durlīlābhir ivārbhakaḥ //

apaśyan kāṣṭharandhrasthavṛṣaṇākramaṇaṃ yathā /
kīlotpāṭī kapir duḥkham etīdaṃ hi manas tathā //

cirapālanayā cetaś cirabhāvanayā tathā /
abhyāsāt svasthatām etya na bhūyaḥ pariśocati //

manaḥpramādād vardhante duḥkhāni girikūṭavat /
tadvaśād eva naśyanti sūryasyāgre himaṃ yathā //

yāvajjīvam anindyayā varamate śāstrārthasañjātayā pālyaṃ vāsanayā mano hi munivan maunena rāgādiṣu /
paścāt pāvanapāvanaṃ padam ajaṃ tat prāpyate śītalam yatsaṃsthena na śocyate punar alaṃ puṃsā mahāpatsv api //