મોક્ષોપાય · અધ્યાય 3.99

કાસૌ મહાટવી બ્રહ્મન્ કદા દૃષ્ટા કથં મયા ।
કે ચ તે પુરુષાસ્ તત્ર કિં તત્ કર્તું કૃતોદ્યમાઃ ॥

રઘુનાથ મહાબાહો શૃણુ વક્ષ્યામિ તે ઽખિલમ્ ।
ન સા મહાટવી નામ દૂરે નૈવ ચ તે નરાઃ ॥

યેયં સંસારપદવી ગમ્ભીરાસારકોટરા ।
તાં ત્વં શૂન્યાં વિકારાઢ્યાં વિદ્ધિ રામ મહાટવીમ્ ॥

વિચારાલોકલભ્યેન યદૈકેનૈવ વસ્તુના ।
પૂર્ણા નાન્યેન સંયુક્તા કેવલૈવ તદૈવ સા ॥

તત્ર યે તે મહાકારાઃ પુરુષાઃ પ્રસરન્તિ હિ ।
મનાંસિ તાનિ વિદ્ધિ ત્વં દુઃખે નિપતિતાન્ય્ અલમ્ ॥

દ્રષ્ટા યો ઽયમ્ અહં તેષાં સવિવેકો મહામતે ।
વિવેકેન મયા તાનિ દૃષ્ટાન્ય્ અન્યાનિ રાઘવ ॥

મયા તાન્ય્ એવ બુધ્યન્તે વિવેકેન મનાંસિ હિ ।
સતતં સ્વપ્રકાશેન કમલાનીવ ભાનુના ॥

મત્પ્રબોધં સમાસાદ્ય મત્પ્રસાદાન્ મહામતે ।
મનાંસિ કાનિચિત્ તાનિ ગતાન્ય્ ઉપશમાત્ પરમ્ ॥

કાનિચિન્ નાભિનન્દન્તિ માં વિવેકં વિમોહતઃ ।
મત્તિરસ્કારવશતઃ કૂપેષ્વ્ એવ પતન્ત્ય્ ઉત ॥

યે તે ઽન્ધકૂપા ગહના નરકાસ્ તે રઘૂદ્વહ ।
મનાંસિ તાનિ તેષ્વ્ અન્તર્ નિપતન્ત્ય્ ઉત્પતન્તિ ચ ॥

યત્ તત્ કરઞ્જગહનં તત્ કલત્રરસં વિદુઃ ।
દુઃખકણ્ટકસમ્બાધં માનુષ્યં ત્રિવિધૈષણમ્ ॥

કરઞ્જગહનં યાનિ પ્રવિષ્ટાનિ મનાંસિ તુ ।
માનુષ્યે તાનિ જાતાનિ તત્રૈકરસિકાનિ ચ ॥

કદલીકાનનં યત્ તચ્ છશાઙ્કકરશીતલમ્ ।
તન્ મનોહ્લાદનકરં સ્વર્ગં વિદ્ધિ રઘૂદ્વહ ॥

કદલીકાનનં યાનિ સમ્પ્રવિષ્ટાનિ તાનિ તુ ।
સ્વર્ગૈકરસિકાનિ ત્વં મનાંસિ જ્ઞાતુમ્ અર્હસિ ॥

પ્રવિષ્ટાન્ય્ અન્ધકૂપાન્તર્ નિર્ગતાનિ ન યાનિ તુ ।
મહાપાતકયુક્તાનિ તાનિ ચિત્તાનિ રાઘવ ॥

કરઞ્જવનયાતાનિ નિર્ગતાનિ ન યાનિ તુ ।
તાનિ માનુષ્યજાતાનિ ચિત્તાનિ રઘુનન્દન ॥

કાનિચિત્ સમ્પ્રબુદ્ધાનિ તત્ર મુક્તાનિ બન્ધનાત્ ।
કાનિચિદ્ બહુરૂપાણિ યોનેર્ યોનિં વિશન્તિ હિ ॥

કાનિચિત્ પુણ્યપૂતેન તપસા દારુણાત્મના ।
ધારયન્તિ શરીરાણિ સંસ્થિતાન્ય્ ઉચિતાન્ય્ ચ ॥

યૈર્ અહં પુમ્ભિર્ અબુધૈર્ દુર્દ્વિજેતિ તિરસ્કૃતઃ ।
તૈર્ મનોભિર્ અનાત્મજ્ઞૈસ્ સ્વવિવેકતિરસ્કૃતઃ ॥

ત્વયા દૃષ્ટો વિનષ્ટો ઽસ્મિ શત્રુર્ મે ત્વમ્ ઇતિ દ્રુતમ્ ।
યદ્ ઉક્તં તદ્ ધિ ચિત્તેન ગલતા પરિદેવિતમ્ ॥

રુદિતં યન્ મહાક્રન્દં પુંસા બહ્વસ્રુ રાઘવ ।
તદ્ ભોગજાલં ત્યજતા મનસા રોદનં કૃતમ્ ॥

અર્ધપ્રાપ્તવિવેકસ્ય ન પ્રાપ્તસ્યામલં પદમ્ ।
ચેતસસ્ ત્યજતો ભોગાન્ પરિતાપો ભૃશં ભવેત્ ॥

રુદતાઙ્ગાનિ દૃષ્ટાનિ કારુણ્યેનાવબોધિના ।
કષ્ટમ્ એતાનિ સન્ત્યજ્ય કિં પ્રયામીતિ ચેતસા ॥

અર્ધપ્રાપ્તવિવેકસ્ય ન પ્રાપ્તસ્યામલં પદમ્ ।
ચેતસસ્ ત્યજતો ઽઙ્ગાનિ પરિતાપો હિ વર્ધતે ॥

હસિતં યત્ તદ્ આનન્દિ પુંસા મદવબોધતઃ ।
પરિપ્રાપ્તવિવેકેન તત્ તુષ્ટં રામ ચેતસા ॥

પરિપ્રાપ્તવિવેકસ્ય ત્યક્તસંસારસંસૃતેઃ ।
ચેતસસ્ ત્યજતો રૂપમ્ આનન્દો હિ વિવર્ધતે ॥

હસતાઙ્ગાનિ દૃષ્ટાનિ પુંસા યાન્ય્ ઉપહાસતઃ ।
તાનિ દૃષ્ટાનિ મનસા વિપ્રલમ્ભપ્રદાનિ હિ ॥

મિથ્યાવિકલ્પરચિતૈર્ વિપ્રલબ્ધમ્ અહં ચિરમ્ ।
ઇત્ય્ અઙ્ગાન્ય્ ઉપહાસેન દૃષ્ટાનિ સ્વાનિ ચેતસા ॥

મનઃ પ્રાપ્તવિવેકં હિ વિશ્રાન્તં વિતતે પદે ।
પ્રાક્તનીં દીનતાં ધીરં હસત્ પશ્યતિ દૂરતઃ ॥

યદાસૌ સમવષ્ટભ્ય મયા પૃષ્ટઃ પ્રયત્નતઃ ।
તદ્ વિવેકો બલાચ્ ચિત્તમ્ આદત્ત ઇતિ દર્શિતમ્ ॥

યદ્ અઙ્ગાનિ વિશીર્ણાનિ ગતાન્ય્ અન્તર્ધિમ્ અગ્રતઃ ।
તચ્ ચિત્તેન વિનાર્થેચ્છાશ્ શામ્યન્તીતિ પ્રદર્શિતમ્ ॥

સહસ્રનેત્રહસ્તત્વં યત્ પુંસઃ પરિવર્ણિતમ્ ।
તદ્ અનન્તાકૃતિત્વં હિ ચેતસઃ પરિદર્શિતમ્ ॥

યદ્ આત્મનિ પ્રહારૌઘૈઃ પુમાન્ પ્રહરતિ સ્વયમ્ ।
તત્ તત્કુકલ્પનાઘાતૈઃ પ્રહરત્ય્ આત્મનો મનઃ ॥

પલાયતે યત્ પુરુષસ્ સ્વાત્મનઃ પ્રહરન્ સ્વયમ્ ।
સ્વવાસનાપ્રહારેભ્યસ્ તન્ મનઃ પ્રપલાયતે ॥

સ્વયં પ્રહરતિ સ્વાન્તં સ્વયમ્ એવ સ્વયેચ્છયા ।
પલાયતે સ્વયં ચૈવ પશ્યાજ્ઞાનવિજૃમ્ભિતમ્ ॥

સ્વવાસનોપતપ્તાનિ સર્વાણ્ય્ એવ મનાંસિ હિ ।
સ્વયમ્ એવ પલાયન્તે ગન્તુમ્ ઉત્કાનિ તત્ પદમ્ ॥

યદ્ ઇદં વિતતં દુઃખં તત્ તનોતિ સ્વયં મનઃ ।
સ્વયમ્ એવાતિખિન્નાત્મ પુનસ્ તસ્માત્ પલાયતે ॥

સઙ્કલ્પવાસનાજાલે સ્વયમ્ આયાતિ બન્ધનમ્ ।
મનો લાલામયૈર્ વાલૈઃ કોશકારક્રિમિર્ યથા ॥

યથાનર્થમ્ અવાપ્નોતિ તથા ક્રીડતિ ચઞ્ચલમ્ ।
ભાવિ દુઃખમ્ અપશ્યન્ સ્વં દુર્લીલાભિર્ ઇવાર્ભકઃ ॥

અપશ્યન્ કાષ્ઠરન્ધ્રસ્થવૃષણાક્રમણં યથા ।
કીલોત્પાટી કપિર્ દુઃખમ્ એતીદં હિ મનસ્ તથા ॥

ચિરપાલનયા ચેતશ્ ચિરભાવનયા તથા ।
અભ્યાસાત્ સ્વસ્થતામ્ એત્ય ન ભૂયઃ પરિશોચતિ ॥

મનઃપ્રમાદાદ્ વર્ધન્તે દુઃખાનિ ગિરિકૂટવત્ ।
તદ્વશાદ્ એવ નશ્યન્તિ સૂર્યસ્યાગ્રે હિમં યથા ॥

યાવજ્જીવમ્ અનિન્દ્યયા વરમતે શાસ્ત્રાર્થસઞ્જાતયા પાલ્યં વાસનયા મનો હિ મુનિવન્ મૌનેન રાગાદિષુ ।
પશ્ચાત્ પાવનપાવનં પદમ્ અજં તત્ પ્રાપ્યતે શીતલમ્ યત્સંસ્થેન ન શોચ્યતે પુનર્ અલં પુંસા મહાપત્સ્વ્ અપિ ॥