Mokṣopāya · Chapter 3.96

mano hi bhāvanāmātraṃ bhāvanā spandarūpiṇī /
kriyā tadbhāvitaṃ rūpaṃ phalaṃ sarvo 'nudhāvati //

vistareṇa mama brahmañ jaḍasyāpy ajaḍākṛteḥ /
rūpam ārūḍhasaṅkalpaṃ manaso vaktum arhasi //

anantasyātmatattvasya sarvaśakter mahātmanaḥ /
saṅkalpaśaktisahitaṃ yad rūpaṃ tan mano viduḥ //

jaḍājaḍadṛśor madhye dolāyitavapus sthitam /
yat tattvaṃ dviparāmṛṣṭaṃ tad rūpaṃ manaso viduḥ //

nāhaṃ cidavabhāsātmā kṛpaṇo 'smīti niścayaḥ /
yas sadākrāntakalanas tad rūpaṃ manaso viduḥ //

bhāvas sadasator madhye nṝṇāṃ sphurati niścalaḥ /
kalanonmukhatāṃ yātas tad rūpaṃ manaso viduḥ //

kalanātmikayā karmaśaktyā virahitaṃ manaḥ /
na sambhavati loke 'smin guṇahīno guṇī yathā //

yathānalauṣṇyayos sattā na sambhavati bhinnayoḥ /
tathaiva karmamanasos tathātmamanasor api //

svenaiva cittarūpeṇa karmaṇā phaladharmaṇā /
saṅkalpaikaśarīreṇa nānāvistaraśālinā //

yā yena vāsanā yatra latevāropitā yathā /
sā tena phalabhūs tatra tad eva prāpyate tathā //

karmabījaṃ manas spandaḥ kathyate 'thānubhūyate /
kriyās tu vividhās tasya śākhāś citraphalās taroḥ //

mano yad anusandhatte tat karmendriyavṛttayaḥ /
sarvās sampādayanty etās tasmāt karma manas smṛtam //

mano buddhir ahaṅkāraś cetaḥ karmātha kalpanā /
saṃsṛtir vāsanāvidyā prayatnas smṛtir eva ca //

indriyaṃ prakṛtir māyā kriyā cetītarā api /
citrāś śabdaśriyo bahvyas saṃsārabhramahetavaḥ //

kākatālīyayogena tyaktasphāracamatkṛteḥ /
citeś cetyānupātinyaḥ kṛtāḥ paryāyavṛttayaḥ //

parāyās saṃvido brahmann etāḥ paryāyavṛttayaḥ /
kalpyamānavicitrārthāḥ kathaṃ rūḍhim upāgatāḥ //

gateva sakalaṅkatvaṃ yadā cit kalanātmakam /
unmeṣarūpiṇī jātā tadaiva hi manassthitiḥ //

bhāvānām anusandhānaṃ yadā niścitya saṃsthitā /
tadaiṣā procyate buddhir niyatā grahaṇakṣamā //

yadā mithyābhimānena sattāṃ kalayati svayam /
ahaṅkārābhidhā tena procyate bhavabandhanī //

idaṃ tyaktvedam āyāti bālavat pelavā yadā /
vicāraṃ samparityajya tadā sā cittam ucyate //

yadā spandaikadharmatvāt karmapaiśunyaśaṃsinī /
ādhāvati spandaphalaṃ tadā karmety udāhṛtā //

kākatālīyayogena tyaktvaikadravyaniścayam /
yadehitaṃ kalpayati bhāvaṃ teneha kalpanā //

pūrvaṃ dṛṣṭam adṛṣṭaṃ vā prāg sṛṣṭam iti niścayam /
yadaiṣehāṃ vidhatte 'ntas tadā smṛtir udāhṛtā //

yadā padārthaśaktīnāṃ sambhuktānām ivāntare /
vasaty astamitānyehaṃ vāsaneti tadocyate //

asty ātmatattvaṃ vimalaṃ dvitīyā dṛṣṭir aṅkitā /
'jātā hy avidyamānaiva tadāvidyeti kathyate //

sphuraty ātmavināśāya vismārayati tat padam /
mithyāvikalpajālena tan malaṃ parikalpyate //

śrutvā sṛṣṭvā ca dṛṣṭvā ca bhuktvā ghrātvā vimṛśya ca /
indram āmodayaty eṣā tenendriyam iti smṛtā //

sarvasya dṛśyajālasya paramātmany alakṣite /
prakṛtatvena bhāvānāṃ loke prakṛtir ucyate //

sadasattāṃ nayaty āśu sattāṃ vāsattvam añjasā /
sad vāsad vā vikalpaughaṃ tena māyeti kathyate //

darśanaśravaṇasparśarasanaghrāṇakarmabhiḥ /
kriyeti kathyate loke kāryakāraṇatāṃ gatā //

citaś cetyānupātinyā gatāyās sakalaṅkatām /
prasphuradrūpadharmiṇyā etāḥ paryāyavṛttayaḥ //

cittatām upayātāyā gatāyāḥ prākṛtaṃ padam /
svair eva saṅkalpaśatair bhṛśaṃ rūḍhim upāgatāḥ //

cetanīyakalaṅkāṅkā jāḍyajālānupātinī /
saṅkhyāvibhāgakalitā svavikalpākulaiva cit //

jīva ity ucyate loke mana ity api kathyate /
cittam ity ucyate caiva buddhir ity ucyate tathā //

nānāsaṅkalpakalilaṃ paryāyanicayaṃ budhāḥ /
vadanty asyāḥ kalaṅkinyāś cyutāyāḥ paramārthataḥ //

manaḥ kiṃ syāj jaḍaṃ brahmann atha vāpi ca cetanam /
ity eko mama tattvajña niścayo 'ntar na jāyate //

mano hi na jaḍaṃ rāma nāpi cetanatāṃ gatam /
mlānā jaḍājaḍā dṛṣṭir mana ity eva kathyate //

madhye sadasato rūpaṃ pratibhātaṃ yad ābilam /
jagataḥ kāraṇaṃ rāma tad etac cittam ucyate //

śāśvatenaikarūpeṇa niścayena vinā sthitiḥ /
yeha sā cittam ity uktā tasmāj jātam idaṃ jagat //

jaḍājaḍadṛśor madhye dolārūḍhaṃ svakalpanam /
yac cito mlānarūpiṇyas tad etan mana ucyate //

cinniṣyando hi malinaḥ kalaṅkavikalāntaraḥ /
mana ity ucyate rāma na jaḍaṃ na ca cinmayam //

tasyemāni vicitrāṇi nāmāni kalitāny alam /
ahaṅkāramanobuddhijīvādyānītarāṇy api //

yathā gacchati śailūṣo rūpāṇyatvaṃ tathaiva hi /
mano nāmānyatām eti rāma karmāntaraṃ vrajan //

citrādhikāravaśato vicitrādhikṛtābhidhām /
yathā yāti naraḥ karmavaśād yāti tathā manaḥ //

yā etāḥ kathitās sañjñā mayā rāghava cetasaḥ /
etā evānyathā proktā vādibhiḥ kalpanāśataiḥ //

svabhāvābhimatāṃ yuktim āropya manasā kṛtāḥ /
manobuddhīndriyādīnāṃ vicitrā nāmagītayaḥ //

mano hi jaḍam anyasya bhinnam anyasya jīvataḥ /
tathāhaṅkṛtir anyasya buddhir anyasya vādinaḥ //

ahaṅkāramanobuddhidṛṣṭayas sṛṣṭakalpanāḥ /
ekarūpatayā proktā yā mayā raghunandana //

naiyāyikair itarathā tādṛśāḥ parikalpitāḥ /
anyathā kalpitās sāṅkhyaiś cārvākair api cānyathā //

jaiminīyair ārhataiś ca bauddhair vaiśeṣikais tathā /
anyair api vicitrehaiḥ pāñcarātrādibhis tathā //

sarvair eva hi gantavyaṃ tat padaṃ pāramātmikam /
vicitradeśakālotthaiḥ puram ekam ivādhvagaiḥ //

ajñānāt paramārthasya viparītāvabodhataḥ /
kevalaṃ vivadante te vikalpair ārurukṣavaḥ //

svaṃ mārgam abhiśaṃsanti vādinaś citrayā dṛśā /
vicitradeśakālotthā mārgaṃ svaṃ pathikā iva //

tair mithyā rāghava proktāḥ karmamānasacetasām /
svavikalpārpitair arthais svās svā vaicitryayuktayaḥ //

yathaikaḥ puruṣas snānadānādānāśanakriyāḥ /
kurvāṇaḥ kartṛvaicitryam eti tadvad idaṃ manaḥ //

vicitrakāryavaśato nāmabhedena kartṛtā /
manasaḥ procyate jīvavāsanākarmanāmabhiḥ //

cittam evedam akhilaṃ sarveṇaivānubhūyate /
acitto hi naro loke paśyann api na paśyati //

śrutvā spṛṣṭvā ca dṛṣṭvā ca ghrātvā bhuktvā śubhāśubham /
antar harṣaṃ viṣādaṃ ca samanasko hi vindate //

āloka iva rūpāṇām arthānāṃ kāraṇaṃ manaḥ /
badhyate baddhacitto hi muktacitto hi mucyate //

taṃ jaḍānāṃ varaṃ viddhi jaḍaṃ yenocyate manaḥ /
taṃ cāvagacchata jaḍaṃ mano yasya hi cetanam //

na cetanaṃ na ca jaḍaṃ yad idaṃ protthitaṃ manaḥ /
vicitrasukhaduḥkhehaṃ jagad abhyutthitaṃ tataḥ //

ekarūpe hi manasi saṃsāraḥ pravilīyate /
ābilaṃ kāraṇaṃ bhrānter bhrāntyā jagad upasthitam //

ajaḍaṃ hi mano nāma saṃsārasya na kāraṇam /
jaḍaṃ copaladharmāpi saṃsārasya na kāraṇam //

manaḥ kāraṇam arthānāṃ rūpāṇām iva bhāsanam /
cittād ṛte 'nyad yad asti tad acittasya kiṃ jagat //

na cetanaṃ na ca jaḍaṃ tasmāj jagati rāghava /
sarvasya bhūtajātasya samagraṃ pravilīyate //

nānākarmadaśāveśān mano nānābhidheyatām /
ekaṃ vicitratām etya yāti kālo yathārtubhiḥ //

yadi nāmāmanaskānām ahaṅkārendriyakriyāḥ /
kṣobhayanti śarīraṃ tat santu jīvādayaḥ pare //

darśaneṣu tu ye proktā bhedā manasi tarkataḥ /
kvacit kvacid vādakarair apavādakaraiḥ kila //

te rāma na virudhyante viśiṣyante na ca kvacit /
sarvā hi śaktayo deve vidyante sarvage yataḥ //

yadaivaṃ khalu śuddhāyā manāg api hi saṃvidaḥ /
jaḍeva śaktir uditā tadā vaicitryam āgatam //

ūrṇanābhād yathā tantur jāyate cetanāj jaḍaḥ /
nityaṃ prabuddhāt paramād brahmaṇaḥ prakṛtis tathā //

avidyāvaśataś citrā bhāvanās sthitim āgatāḥ /
cittaparyāyaśabdārthā bhinnās teneha vādinām //

jīvo manaś ca nanu buddhir ahaṅkṛtiś cety evaṃ prathām upagateyam anirmalā cit /
saivocyate jagati cetanacittajīvasañjñāgaṇena kila nāsti vivāda eṣaḥ //