મોક્ષોપાય · અધ્યાય 3.96

મનો હિ ભાવનામાત્રં ભાવના સ્પન્દરૂપિણી ।
ક્રિયા તદ્ભાવિતં રૂપં ફલં સર્વો ઽનુધાવતિ ॥

વિસ્તરેણ મમ બ્રહ્મઞ્ જડસ્યાપ્ય્ અજડાકૃતેઃ ।
રૂપમ્ આરૂઢસઙ્કલ્પં મનસો વક્તુમ્ અર્હસિ ॥

અનન્તસ્યાત્મતત્ત્વસ્ય સર્વશક્તેર્ મહાત્મનઃ ।
સઙ્કલ્પશક્તિસહિતં યદ્ રૂપં તન્ મનો વિદુઃ ॥

જડાજડદૃશોર્ મધ્યે દોલાયિતવપુસ્ સ્થિતમ્ ।
યત્ તત્ત્વં દ્વિપરામૃષ્ટં તદ્ રૂપં મનસો વિદુઃ ॥

નાહં ચિદવભાસાત્મા કૃપણો ઽસ્મીતિ નિશ્ચયઃ ।
યસ્ સદાક્રાન્તકલનસ્ તદ્ રૂપં મનસો વિદુઃ ॥

ભાવસ્ સદસતોર્ મધ્યે નૄણાં સ્ફુરતિ નિશ્ચલઃ ।
કલનોન્મુખતાં યાતસ્ તદ્ રૂપં મનસો વિદુઃ ॥

કલનાત્મિકયા કર્મશક્ત્યા વિરહિતં મનઃ ।
ન સમ્ભવતિ લોકે ઽસ્મિન્ ગુણહીનો ગુણી યથા ॥

યથાનલૌષ્ણ્યયોસ્ સત્તા ન સમ્ભવતિ ભિન્નયોઃ ।
તથૈવ કર્મમનસોસ્ તથાત્મમનસોર્ અપિ ॥

સ્વેનૈવ ચિત્તરૂપેણ કર્મણા ફલધર્મણા ।
સઙ્કલ્પૈકશરીરેણ નાનાવિસ્તરશાલિના ॥

યા યેન વાસના યત્ર લતેવારોપિતા યથા ।
સા તેન ફલભૂસ્ તત્ર તદ્ એવ પ્રાપ્યતે તથા ॥

કર્મબીજં મનસ્ સ્પન્દઃ કથ્યતે ઽથાનુભૂયતે ।
ક્રિયાસ્ તુ વિવિધાસ્ તસ્ય શાખાશ્ ચિત્રફલાસ્ તરોઃ ॥

મનો યદ્ અનુસન્ધત્તે તત્ કર્મેન્દ્રિયવૃત્તયઃ ।
સર્વાસ્ સમ્પાદયન્ત્ય્ એતાસ્ તસ્માત્ કર્મ મનસ્ સ્મૃતમ્ ॥

મનો બુદ્ધિર્ અહઙ્કારશ્ ચેતઃ કર્માથ કલ્પના ।
સંસૃતિર્ વાસનાવિદ્યા પ્રયત્નસ્ સ્મૃતિર્ એવ ચ ॥

ઇન્દ્રિયં પ્રકૃતિર્ માયા ક્રિયા ચેતીતરા અપિ ।
ચિત્રાશ્ શબ્દશ્રિયો બહ્વ્યસ્ સંસારભ્રમહેતવઃ ॥

કાકતાલીયયોગેન ત્યક્તસ્ફારચમત્કૃતેઃ ।
ચિતેશ્ ચેત્યાનુપાતિન્યઃ કૃતાઃ પર્યાયવૃત્તયઃ ॥

પરાયાસ્ સંવિદો બ્રહ્મન્ન્ એતાઃ પર્યાયવૃત્તયઃ ।
કલ્પ્યમાનવિચિત્રાર્થાઃ કથં રૂઢિમ્ ઉપાગતાઃ ॥

ગતેવ સકલઙ્કત્વં યદા ચિત્ કલનાત્મકમ્ ।
ઉન્મેષરૂપિણી જાતા તદૈવ હિ મનસ્સ્થિતિઃ ॥

ભાવાનામ્ અનુસન્ધાનં યદા નિશ્ચિત્ય સંસ્થિતા ।
તદૈષા પ્રોચ્યતે બુદ્ધિર્ નિયતા ગ્રહણક્ષમા ॥

યદા મિથ્યાભિમાનેન સત્તાં કલયતિ સ્વયમ્ ।
અહઙ્કારાભિધા તેન પ્રોચ્યતે ભવબન્ધની ॥

ઇદં ત્યક્ત્વેદમ્ આયાતિ બાલવત્ પેલવા યદા ।
વિચારં સમ્પરિત્યજ્ય તદા સા ચિત્તમ્ ઉચ્યતે ॥

યદા સ્પન્દૈકધર્મત્વાત્ કર્મપૈશુન્યશંસિની ।
આધાવતિ સ્પન્દફલં તદા કર્મેત્ય્ ઉદાહૃતા ॥

કાકતાલીયયોગેન ત્યક્ત્વૈકદ્રવ્યનિશ્ચયમ્ ।
યદેહિતં કલ્પયતિ ભાવં તેનેહ કલ્પના ॥

પૂર્વં દૃષ્ટમ્ અદૃષ્ટં વા પ્રાગ્ સૃષ્ટમ્ ઇતિ નિશ્ચયમ્ ।
યદૈષેહાં વિધત્તે ઽન્તસ્ તદા સ્મૃતિર્ ઉદાહૃતા ॥

યદા પદાર્થશક્તીનાં સમ્ભુક્તાનામ્ ઇવાન્તરે ।
વસત્ય્ અસ્તમિતાન્યેહં વાસનેતિ તદોચ્યતે ॥

અસ્ત્ય્ આત્મતત્ત્વં વિમલં દ્વિતીયા દૃષ્ટિર્ અઙ્કિતા ।
ઽજાતા હ્ય્ અવિદ્યમાનૈવ તદાવિદ્યેતિ કથ્યતે ॥

સ્ફુરત્ય્ આત્મવિનાશાય વિસ્મારયતિ તત્ પદમ્ ।
મિથ્યાવિકલ્પજાલેન તન્ મલં પરિકલ્પ્યતે ॥

શ્રુત્વા સૃષ્ટ્વા ચ દૃષ્ટ્વા ચ ભુક્ત્વા ઘ્રાત્વા વિમૃશ્ય ચ ।
ઇન્દ્રમ્ આમોદયત્ય્ એષા તેનેન્દ્રિયમ્ ઇતિ સ્મૃતા ॥

સર્વસ્ય દૃશ્યજાલસ્ય પરમાત્મન્ય્ અલક્ષિતે ।
પ્રકૃતત્વેન ભાવાનાં લોકે પ્રકૃતિર્ ઉચ્યતે ॥

સદસત્તાં નયત્ય્ આશુ સત્તાં વાસત્ત્વમ્ અઞ્જસા ।
સદ્ વાસદ્ વા વિકલ્પૌઘં તેન માયેતિ કથ્યતે ॥

દર્શનશ્રવણસ્પર્શરસનઘ્રાણકર્મભિઃ ।
ક્રિયેતિ કથ્યતે લોકે કાર્યકારણતાં ગતા ॥

ચિતશ્ ચેત્યાનુપાતિન્યા ગતાયાસ્ સકલઙ્કતામ્ ।
પ્રસ્ફુરદ્રૂપધર્મિણ્યા એતાઃ પર્યાયવૃત્તયઃ ॥

ચિત્તતામ્ ઉપયાતાયા ગતાયાઃ પ્રાકૃતં પદમ્ ।
સ્વૈર્ એવ સઙ્કલ્પશતૈર્ ભૃશં રૂઢિમ્ ઉપાગતાઃ ॥

ચેતનીયકલઙ્કાઙ્કા જાડ્યજાલાનુપાતિની ।
સઙ્ખ્યાવિભાગકલિતા સ્વવિકલ્પાકુલૈવ ચિત્ ॥

જીવ ઇત્ય્ ઉચ્યતે લોકે મન ઇત્ય્ અપિ કથ્યતે ।
ચિત્તમ્ ઇત્ય્ ઉચ્યતે ચૈવ બુદ્ધિર્ ઇત્ય્ ઉચ્યતે તથા ॥

નાનાસઙ્કલ્પકલિલં પર્યાયનિચયં બુધાઃ ।
વદન્ત્ય્ અસ્યાઃ કલઙ્કિન્યાશ્ ચ્યુતાયાઃ પરમાર્થતઃ ॥

મનઃ કિં સ્યાજ્ જડં બ્રહ્મન્ન્ અથ વાપિ ચ ચેતનમ્ ।
ઇત્ય્ એકો મમ તત્ત્વજ્ઞ નિશ્ચયો ઽન્તર્ ન જાયતે ॥

મનો હિ ન જડં રામ નાપિ ચેતનતાં ગતમ્ ।
મ્લાના જડાજડા દૃષ્ટિર્ મન ઇત્ય્ એવ કથ્યતે ॥

મધ્યે સદસતો રૂપં પ્રતિભાતં યદ્ આબિલમ્ ।
જગતઃ કારણં રામ તદ્ એતચ્ ચિત્તમ્ ઉચ્યતે ॥

શાશ્વતેનૈકરૂપેણ નિશ્ચયેન વિના સ્થિતિઃ ।
યેહ સા ચિત્તમ્ ઇત્ય્ ઉક્તા તસ્માજ્ જાતમ્ ઇદં જગત્ ॥

જડાજડદૃશોર્ મધ્યે દોલારૂઢં સ્વકલ્પનમ્ ।
યચ્ ચિતો મ્લાનરૂપિણ્યસ્ તદ્ એતન્ મન ઉચ્યતે ॥

ચિન્નિષ્યન્દો હિ મલિનઃ કલઙ્કવિકલાન્તરઃ ।
મન ઇત્ય્ ઉચ્યતે રામ ન જડં ન ચ ચિન્મયમ્ ॥

તસ્યેમાનિ વિચિત્રાણિ નામાનિ કલિતાન્ય્ અલમ્ ।
અહઙ્કારમનોબુદ્ધિજીવાદ્યાનીતરાણ્ય્ અપિ ॥

યથા ગચ્છતિ શૈલૂષો રૂપાણ્યત્વં તથૈવ હિ ।
મનો નામાન્યતામ્ એતિ રામ કર્માન્તરં વ્રજન્ ॥

ચિત્રાધિકારવશતો વિચિત્રાધિકૃતાભિધામ્ ।
યથા યાતિ નરઃ કર્મવશાદ્ યાતિ તથા મનઃ ॥

યા એતાઃ કથિતાસ્ સઞ્જ્ઞા મયા રાઘવ ચેતસઃ ।
એતા એવાન્યથા પ્રોક્તા વાદિભિઃ કલ્પનાશતૈઃ ॥

સ્વભાવાભિમતાં યુક્તિમ્ આરોપ્ય મનસા કૃતાઃ ।
મનોબુદ્ધીન્દ્રિયાદીનાં વિચિત્રા નામગીતયઃ ॥

મનો હિ જડમ્ અન્યસ્ય ભિન્નમ્ અન્યસ્ય જીવતઃ ।
તથાહઙ્કૃતિર્ અન્યસ્ય બુદ્ધિર્ અન્યસ્ય વાદિનઃ ॥

અહઙ્કારમનોબુદ્ધિદૃષ્ટયસ્ સૃષ્ટકલ્પનાઃ ।
એકરૂપતયા પ્રોક્તા યા મયા રઘુનન્દન ॥

નૈયાયિકૈર્ ઇતરથા તાદૃશાઃ પરિકલ્પિતાઃ ।
અન્યથા કલ્પિતાસ્ સાઙ્ખ્યૈશ્ ચાર્વાકૈર્ અપિ ચાન્યથા ॥

જૈમિનીયૈર્ આર્હતૈશ્ ચ બૌદ્ધૈર્ વૈશેષિકૈસ્ તથા ।
અન્યૈર્ અપિ વિચિત્રેહૈઃ પાઞ્ચરાત્રાદિભિસ્ તથા ॥

સર્વૈર્ એવ હિ ગન્તવ્યં તત્ પદં પારમાત્મિકમ્ ।
વિચિત્રદેશકાલોત્થૈઃ પુરમ્ એકમ્ ઇવાધ્વગૈઃ ॥

અજ્ઞાનાત્ પરમાર્થસ્ય વિપરીતાવબોધતઃ ।
કેવલં વિવદન્તે તે વિકલ્પૈર્ આરુરુક્ષવઃ ॥

સ્વં માર્ગમ્ અભિશંસન્તિ વાદિનશ્ ચિત્રયા દૃશા ।
વિચિત્રદેશકાલોત્થા માર્ગં સ્વં પથિકા ઇવ ॥

તૈર્ મિથ્યા રાઘવ પ્રોક્તાઃ કર્મમાનસચેતસામ્ ।
સ્વવિકલ્પાર્પિતૈર્ અર્થૈસ્ સ્વાસ્ સ્વા વૈચિત્ર્યયુક્તયઃ ॥

યથૈકઃ પુરુષસ્ સ્નાનદાનાદાનાશનક્રિયાઃ ।
કુર્વાણઃ કર્તૃવૈચિત્ર્યમ્ એતિ તદ્વદ્ ઇદં મનઃ ॥

વિચિત્રકાર્યવશતો નામભેદેન કર્તૃતા ।
મનસઃ પ્રોચ્યતે જીવવાસનાકર્મનામભિઃ ॥

ચિત્તમ્ એવેદમ્ અખિલં સર્વેણૈવાનુભૂયતે ।
અચિત્તો હિ નરો લોકે પશ્યન્ન્ અપિ ન પશ્યતિ ॥

શ્રુત્વા સ્પૃષ્ટ્વા ચ દૃષ્ટ્વા ચ ઘ્રાત્વા ભુક્ત્વા શુભાશુભમ્ ।
અન્તર્ હર્ષં વિષાદં ચ સમનસ્કો હિ વિન્દતે ॥

આલોક ઇવ રૂપાણામ્ અર્થાનાં કારણં મનઃ ।
બધ્યતે બદ્ધચિત્તો હિ મુક્તચિત્તો હિ મુચ્યતે ॥

તં જડાનાં વરં વિદ્ધિ જડં યેનોચ્યતે મનઃ ।
તં ચાવગચ્છત જડં મનો યસ્ય હિ ચેતનમ્ ॥

ન ચેતનં ન ચ જડં યદ્ ઇદં પ્રોત્થિતં મનઃ ।
વિચિત્રસુખદુઃખેહં જગદ્ અભ્યુત્થિતં તતઃ ॥

એકરૂપે હિ મનસિ સંસારઃ પ્રવિલીયતે ।
આબિલં કારણં ભ્રાન્તેર્ ભ્રાન્ત્યા જગદ્ ઉપસ્થિતમ્ ॥

અજડં હિ મનો નામ સંસારસ્ય ન કારણમ્ ।
જડં ચોપલધર્માપિ સંસારસ્ય ન કારણમ્ ॥

મનઃ કારણમ્ અર્થાનાં રૂપાણામ્ ઇવ ભાસનમ્ ।
ચિત્તાદ્ ઋતે ઽન્યદ્ યદ્ અસ્તિ તદ્ અચિત્તસ્ય કિં જગત્ ॥

ન ચેતનં ન ચ જડં તસ્માજ્ જગતિ રાઘવ ।
સર્વસ્ય ભૂતજાતસ્ય સમગ્રં પ્રવિલીયતે ॥

નાનાકર્મદશાવેશાન્ મનો નાનાભિધેયતામ્ ।
એકં વિચિત્રતામ્ એત્ય યાતિ કાલો યથાર્તુભિઃ ॥

યદિ નામામનસ્કાનામ્ અહઙ્કારેન્દ્રિયક્રિયાઃ ।
ક્ષોભયન્તિ શરીરં તત્ સન્તુ જીવાદયઃ પરે ॥

દર્શનેષુ તુ યે પ્રોક્તા ભેદા મનસિ તર્કતઃ ।
ક્વચિત્ ક્વચિદ્ વાદકરૈર્ અપવાદકરૈઃ કિલ ॥

તે રામ ન વિરુધ્યન્તે વિશિષ્યન્તે ન ચ ક્વચિત્ ।
સર્વા હિ શક્તયો દેવે વિદ્યન્તે સર્વગે યતઃ ॥

યદૈવં ખલુ શુદ્ધાયા મનાગ્ અપિ હિ સંવિદઃ ।
જડેવ શક્તિર્ ઉદિતા તદા વૈચિત્ર્યમ્ આગતમ્ ॥

ઊર્ણનાભાદ્ યથા તન્તુર્ જાયતે ચેતનાજ્ જડઃ ।
નિત્યં પ્રબુદ્ધાત્ પરમાદ્ બ્રહ્મણઃ પ્રકૃતિસ્ તથા ॥

અવિદ્યાવશતશ્ ચિત્રા ભાવનાસ્ સ્થિતિમ્ આગતાઃ ।
ચિત્તપર્યાયશબ્દાર્થા ભિન્નાસ્ તેનેહ વાદિનામ્ ॥

જીવો મનશ્ ચ નનુ બુદ્ધિર્ અહઙ્કૃતિશ્ ચેત્ય્ એવં પ્રથામ્ ઉપગતેયમ્ અનિર્મલા ચિત્ ।
સૈવોચ્યતે જગતિ ચેતનચિત્તજીવસઞ્જ્ઞાગણેન કિલ નાસ્તિ વિવાદ એષઃ ॥