Mokṣopāya · Chapter 3.55

yathaiṣa jantur mriyate jāyate ca yathā punaḥ /
tan me kathaya deveśi punar bodhavivṛddhaye //

nāḍīpravāhe vidhure yadā vātavisaṃsthatām /
jantuḥ prāpnoti hi tadā śāmyatīvāsya cetanam //

śuddhaṃ hi cetanaṃ nityaṃ nodeti na ca śāmyati /
sthāvare jaṅgame vyomni śaile 'gnau pavane sthitam //

kevalaṃ vātasaṃrodhād yadā spandaḥ praśāmyati /
mṛta ity ucyate dehas tadā sa jaḍanāmakaḥ //

tasmin dehe śavībhūte vāte khānilatāṃ gate /
cetanaṃ vāsanāyuktaṃ khātma tatraiva tiṣṭhati //

jīva ity ucyate tasya nāmāṇor vāsanāvataḥ /
tatraivāste sa ca śavāgāre gaganake tathā //

tato 'sau pretaśabdena procyate vyavahāribhiḥ /
cetano vāsanāmiśras sāmodānilavat sthitaḥ //

idaṃ sarvaṃ parityajya yadāste darśanāntare /
sa svapna iva saṅkalpa iva nānākṛtis tadā //

tasminn eva pradeśe 'ntaḥ pūrvavat smṛtibhāg bhavet /
tadaiva mṛtimūrchānte paśyaty anyac charīrakam //

ātmany asthighaṭāpuṣṭam anyasya vyoma kevalam /
ādhāre bhūtale sārkam ākāśajanavāsanam //

bhavanti yadvidhāḥ pretās teṣāṃ bhedam imaṃ śṛṇu /
sāmānyapāpino madhyapāpinas sthūlapāpinaḥ //

sāmānyadharmā madhyasthadharmā cottamadharmavān /
eteṣāṃ kasyacid bhedo dvau trayo 'py atha kasyacit //

kaścin mahāpātakavān vatsarān mṛtimūrchanām /
vimūḍho 'nubhavaty antaḥ pāṣāṇahṛdayopamām //

tataḥ kālena sambuddho vāsanājaṭharoditam /
anubhūya ciraṃ kālaṃ vāsanāduḥkham akṣatam //

bhuktvā yoniśatāny uccair duḥkhād duḥkhāntaraṃ gataḥ /
kadācid imam āyāti saṃsārasvapnavibhramam //

atha vā mṛtimohānte jaḍāṃ duḥkhaśatākulāṃ /
kṣaṇād vṛkṣāditām eva hṛtsthām anubhavanti te //

svavāsanānurūpāṇi duḥkhāni narake punaḥ /
anubhūyātha yonīṣu jāyante bhūtale cirāt //

atha madhyamapāpo yo mṛtimohād anantaram /
sa śilājaṭharaṃ jāḍyaṃ kañcit kālaṃ prapaśyati //

tataḥ prabudhya kālena kenacid vā tathaiva vā /
tiryagādikramair bhuktvā yonīs saṃsāram eṣyati //

mṛta evānubhavati kaścit sāmānyapātakī /
svavāsanānusāreṇa dehaṃ sampannam akṣatam //

saṅkalpa iva saṅkalpa iva vetti sa tādṛśam /
tasminn eva kṣaṇe tasya smṛtir ittham udety api //

ye tūttamamahāpuṇyamṛtimohād anantaram /
svargaṃ vidyādharapuraṃ smṛtyāsv anubhavanti te //

tato 'nyakarmasadṛśaṃ bhuktvānyatra nijaṃ phalam /
jāyante mānuṣe loke saśrīke sajjanāspade //

ye 'tha madhyamadharmāṇo mṛtimohād anantaram /
ta ihottāraṃ kurvantas sthitaṃ paśyanti dehakam //

ye 'tha sāmānyadharmāṇo mṛtimohād anantaram /
te vyomavāyuvalitāḥ prayānty oṣadhipallavān //

tatra cāruphalaṃ bhūtvā praviśya hṛdayaṃ nṛṇām /
tatas tām adhitiṣṭhanti garbhe jātikramodite //

svavāsanānusāreṇa pretā etāṃ vyavasthitiṃ /
mūrchānte 'nubhavanty antaḥ krameṇaivākrameṇa ca //

ādau mṛtā vayam iti budhyante tadanukramāt /
bandhupiṇḍādidānena protpannā iti vedinaḥ //

tato yamabhaṭā ete kālapāśānvitās tathā /
nīyamāno vrajāmy ebhiḥ kṣaṇād yamapuraṃ tv iti //

udyānāni vimānāni śobhanāni punaḥ punaḥ /
svakarmabhir upāttāni puṇyānīty eva puṇyavān //

imāni kaṇṭakaśvabhraśastrapattravanāni ca /
svakarmaduṣkṛtotthāni saṃprāptānīti pāpavān //

iyaṃ me saumyasaṃpātā dharaṇiś śītaśādvalā /
snigdhacchāyāsavāpīkā purassaṃstheti madhyamaḥ //

ayaṃ prāpto yamapuram ayam eṣa sa bhūtapaḥ /
ayaṃ karmavicāro me kṛta ity anubhūtimān //

iti pratyekam abhyeti pṛthus saṃsāraṣaṇḍakaḥ /
yathāsaṃsthitaniśśeṣapadārthācārabhāsuraḥ //

ākāśa eva niśśūnye śūnyātmaivaṃ vibhodhavān /
deśakālakriyādairghyabhāsuro 'pi na kiñcana //

ito 'yam aham ādiṣṭas svakarmaphalabhojane /
gacchāmy āśu śubhaṃ svargam ito narakam eva vā //

ayaṃ svargo mayā bhukto bhukto 'yaṃ narako 'thavā /
imās tā yonayo tyaktā jāye 'haṃ saṃsṛtau punaḥ //

ayaṃ śālir ahaṃ jātaḥ kramāt phalam iha sthitam /
ity udarkaprabodhena buddhyamāno bhaviṣyati //

saṃsuptavāsanas tv evaṃ bījatāṃ yāty asau nare /
tadbījaṃ yonigalitaṃ garbho bhavati mātari //

sa garbho jāyate loke pūrvakarmānusārataḥ /
bhavyo bhavaty abhavyo vā bālako lalitākṛtiḥ //

tato 'nubhavatīdaṃ hi yauvanaṃ madanonmukham /
tato jarāṃ padmamukhe himāśanim iva cyutām //

tato 'pi vyādhimaraṇaṃ punar maraṇamūrchanam /
punas svapnavad āyātaṃ piṇḍair dehaparigraham //

yāmyaṃ yāti punar lokaṃ punar enaṃ bhramakramam /
bhūyo bhūyo 'nubhavati vyomny eva vyomarūpavān //

ādisarge yathā devi bhrama eva pravartate /
tathā kathaya me bhūyaḥ prasādād bodhavṛddhaye //

paramārthaghanaṃ śailāḥ paramārthaghanaṃ drumāḥ /
paramārthaghanaṃ pṛthvī paramārthaghanaṃ nabhaḥ //

sarvātmakatvāt sa yato yathodeti cidīśvaraḥ /
paramākāśaśuddhātmā tathā tatra bhavaty alam //

sargādau svapnapuruṣanyāyenādiprajāpatiḥ /
yathā sphuratprakacitas tathādyāpi sthitā sthitiḥ //

prathamo 'sau praticchandaḥ padārthānāṃ hi bimbakam /
pratibimbitam etasmād yat tad adyāpi saṃsthitam //

yan nāma suśiraṃ sthānaṃ dehānāṃ tadgato 'nilaḥ /
karoty aṅgaparispandaṃ jīvatīty ucyate tataḥ //

sargādāv eva me vaiṣā jaṅgame 'dhiṣṭhitā sthitiḥ /
cetanā api nisspandās tena te pādapādayaḥ //

cidākāśo 'yam evāṃśaṃ kurute cetanoditam /
sa eva saṃvid bhavati śeṣaṃ tad api naiva tat //

naro yadi khuraprāntaṃ cetaty akṣipaṭaṃ na tu /
tat tasya nākṣiṇirjīvaṃ nājīvaty eva sarvataḥ //

tathā khaṃ khatayā bhūmir bhūmitvenāptayā jalam /
yad yathā cetati svairaṃ tad vetty eva tathāvapuḥ //

iti sarvaśarīreṇa jaṅgamatvena jaṅgamam /
sthāvaraṃ sthāvaratvena sarvātmā bhāvayan sthitaḥ //

tasmād yaj jaṅgamaṃ nāma tat sacopanarūpadhṛt /
tena buddhaṃ tatas tadvat tad evādyāpi saṃsthitam //

yaj jaḍābhidham ābuddhaṃ sthāvaraṃ tena vai punaḥ /
jaḍam adyāpi saṃviddhi śilātarutṛṇādi tat //

na tu jāḍyaṃ pṛthak kiñcid asti nāpi ca cetanam /
nāsti bhedo 'tra sargādau sattāsāmānyakena tu //

vṛkṣāṇām upalānāṃ yā nāmāntassthās svasaṃvidaḥ /
buddhyādīnīhitāny eva tāni teṣām iha sthitiḥ //

vido 'ntas sthāvarāder yās tasyā buddhyādayo hi te /
anyābhidhānās tv anyārthās saṅketair aparais sthitāḥ //

krimikīṭapataṅgānāṃ yeṣām antas svasaṃvidaḥ /
tāny eva teṣāṃ buddhyādīny anyābhikhyārthakāni tu //

yathottarābdhijanatā dakṣiṇābdhijanasthitim /
na kiñcid api jānāti nijasaṃvedanād ṛte //

svasaṃjñānubhave līnās tathā sthāvarajaṅgamāḥ /
parasparajaḍās sarve svasaṅketaparāyaṇāḥ //

yathā śilāntassaṃsthānāṃ bahissthānāṃ ca vedanam /
asaj jaḍaṃ ca bhekānāṃ mitho'ntas tasthuṣāṃ tathā //

tatra sarvagataṃ cittvāc cidvyomnā yat pracetitam /
sargādau copanaṃ vāyus sa ihādyāpi saṃsthitaḥ //

viditaṃ yat tu sauśiryaṃ tan nabhas tatra mārutaḥ /
spandātmetyādi sa mahān padārtheṣv iti copanam //

cittvaṃ tu paramārthena sthāvare jaṅgame sthitam /
copanāny anilair eva bhavanti na bhavanti ca //

evaṃ bhrāntimayaṃ viśvaṃ padārthās saṃvidaṃśavaḥ /
sargādiṣu yathaivāsaṃs tathaivādyāpi saṃsthitāḥ //

yathā viśvapadārthānāṃ svabhāvasya vijṛmbhaṇam /
asatyam eva satyābhaṃ tad etat kathitaṃ tava //

ayam astaṅgataprāyaḥ paśya rājā vidūrathaḥ /
mālāśavasya padmasya patyus te yāti hṛdguhām //

kena mārgeṇa deveśi yāntyau vai śavamaṇḍapam /
enam evāśu paśantyāv āvāṃ gacchāva uttame //

manuṣyavāsanāntassthaṃ mārgam āśritya gacchati /
eṣo 'ham aparaṃ lokaṃ dūraṃ yāmīti cinmayam //

mārgeṇāvāsanenaiva yā vas tenaiva sammatam /
parasparecchā saṃvittir na hi sauhārdabandhinī //

iti vihitakathāśamakramāyāṃ paramadṛśi prasṛte prabodhabhānau /
nṛpativarasutāmanasy udāre vigalitavij jaraḍho vidūratho 'bhūt //