Mokṣopāya · Chapter 3.54

tasmād ye vedyavettāro ye vā dharmaṃ paraṃ śritāḥ /
ātivāhikadehatvaṃ prāpnuvanty eva netare //

ādhibhautikadehatvaṃ mithyā bhramamayātmakam /
katham anye sthitiṃ yātu cchāyās te katham ātape //

līlā viditavedyā no paramaṃ dharmam āśritā /
kevalaṃ tena sā bhartṛkalpitaṃ nagaraṃ gatā //

evam eṣā prayātā tu bhartā paśya mamāmbike /
pravṛttaḥ prāṇasantyāge kartavyam kim ihādhunā //

bhāvābhāveṣu bhāvānāṃ kathaṃ niyatir āgatā /
kathaṃ bhūyo 'py aniyatir mṛtijanmādiṣūcitā //

kathaṃ svabhāvasaṃsiddhiḥ kathaṃ sattā padārthagā /
katham agnyādiṣūṣṇatvaṃ pṛthvyādau sthiratā katham //

himādiṣu kathaṃ śaityaṃ kā sattā kālakhādiṣu /
bhāvābhāvagrahotsargas sthūlasūkṣmadṛśaḥ katham //

katham atyantam ucchrāyaṃ tṛṇagulmāṅkurādikam /
vastunāyāty anaṣṭe 'pi sthite svocchrāyakāraṇe //

mahāpralayasaṃpattau sargāsthāstamaye sati /
anantākāśam āśāntaṃ sad brahmaivāvatiṣṭhate //

taccidrūpatayā tejaḥkaṇo 'ham iti cetati /
svapne saṃvid yathā hi tvam ākāśagamanādi vā //

tejaḥkaṇo sausthūlatvam ātmanātmani vindati /
asatyam eva satyābhaṃ brahmāṇḍaṃ tad idaṃ smṛtam //

tatrāntar brahma tad vetti brahmāham ayam ity atha /
manorājyaṃ sa kurute khātmaiva tad idaṃ jagat //

tasmin prathamatas sarge yā yathā yatra saṃvidaḥ /
kathitās tās tathā tatra sthitā adyāpi niścalāḥ //

yad yathā sphuritaṃ cittvaṃ tat tathānyatma cid bhavet /
svayam evāniyamitas tatas syān neha kiñcana //

na ca nāma nakiñcittvaṃ yujyate citsvarūpiṇaḥ /
tyaktvā samastasaṃsthānaṃ hi saṃtiṣṭhatu vai katham //

sargādau svayam evāntaś cid yathā kacitātmani /
himāgnyāditayādyāpi sā tathāste svasattayā //

tasmāt svasattāsantyāgas sataḥ kartuṃ na yujyate /
yadā cidādes teneyaṃ niyatir na vinaśyati //

yad yathā kacitaṃ yatra vyomarūpy api pārthivam /
sargādau tasya calitum adya yāvan na yujyate //

yā yathā cit prakacitā pratipakṣavidaṃ vinā /
na sā tataḥ pracalati vedanābhyāsatas svayam //

jagadādāv anutpannaṃ yac cedam anubhūyate /
tat saṃvidvyomakacanaṃ svapnastrīsurataṃ yathā //

asatyam eva satyābhaṃ pratibhānam iti sthitam /
iti svabhāvasaṃvittir itthaṃ bhūtānubhūtayaḥ //

sargādau yā yathā rūḍhā saṃvitkacanasantatiḥ /
sādyāpi cālitānyena sthitā niyatir dṛśyate //

gṛhītavyomatāsaṃvic cidvyoma vyomatāṃ gatam /
gṛhītakālatāsaṃvic cinnabhaḥ kālatāṃ gatam //

gṛhītajalasaṃvid cidvyoma vāri vyavasthitam /
svapne tathā hi puruṣaḥ paśyaty ātmani vāritām //

svamarutsaṃvidā bhāti bhavaty eṣā yathāsthitā /
ciccamatkāracāturyam asad etat samūhate //

khatvaṃ maruttvam urvītvam aptvam agnitvam apy asat /
vetty antas svapnasaṅkalpadhyāneṣv iva citis svayam //

maraṇānantaraṃ karmaphalānubhavanakramam /
sarvakarmehaśāntyarthaṃ śrutaṃ śreyaskaraṃ śṛṇu //

rūḍhādisarge niyatir yaikadvitricaturmitā /
puṣṭyādiṣv āyuṣaḥ puṃsāṃ tasyātha niyatiṃ śṛṇu //

deśakālakriyādravyaśuddhyaśuddhī svakarmaṇām /
ūnatve cādhikatve ca nṛṇāṃ kāraṇam āyuṣaḥ //

svakarmadharme hrasati hrasaty āyur nṛṇām iha /
vṛddhe vṛddhim upāyāti samam eva bhavet same //

bālamṛtyupradair bālo yuvā yauvanamṛtyudaiḥ /
vṛddhamṛtyupradair vṛddhaḥ karmabhir mṛtim ṛcchati //

yo yathā śāstram ārabdhaṃ svadharmam anutiṣṭhati /
bhājanaṃ bhavati śrīmān sa yathāśāstram āyuṣaḥ //

evaṃ karmānusāreṇa jantur antyāṃ daśām itaḥ /
bhavaty astaṅgatavaco dṛṅmarmacchedivedanaḥ //

maraṇaṃ me samāsena kathayendusamānane /
kiṃ sukhaṃ maraṇaṃ kiṃ vā duḥkhaṃ mṛtvā ca kiṃ bhavet //

trividhāḥ puruṣās santi dehasyānte mumūrṣavaḥ /
mūrkho 'tha dhāraṇābhyāsī yuktimān puruṣas tathā //

abhyasya dhāraṇāś ceṣṭā dehaṃ tyaktvā yathāsukham /
prayāti dhāraṇābhyāsī yuktiyuktas tathaiva ca //

dhāraṇā yasya nābhyāsaṃ prāptā naiva sa muktibhāk /
mūrkhas svamṛtikāle 'sau duḥkham ety avaśāśayaḥ //

vāsanāveśavaivaśyaṃ bhāvayan viṣayāśayaḥ /
dīnatāṃ paramām eti parilūnam ivāmbujam //

aśāstrasaṃskṛtamatir asajjanaparāyaṇaḥ /
mṛtāv anubhavaty antar dāham agnāv iva cyutaḥ //

yadā ghargharakaṇṭhatvaṃ vairūpyaṃ dṛṣṭivarṇajam /
gacchaty eṣa vināśātmā tadā bhavati dīnadhīḥ //

paramaśyāmalāloko divābhyuditarātrikaḥ /
bhramaddiṅmaṇḍalābhogo ghanamecakitāmbaraḥ //

marmavyathāvidhuritaḥ prabhramadvṛkṣamaṇḍalaḥ /
ākāśībhūtavasudho vasudhībhūtakhāntaraḥ //

parivṛttakakupcakra uhyamāna ivārṇave /
nīyamāna ivākāśe ghananidronmukhāśayaḥ //

andhakūpam ivāpannaś śilāntar iva yojitaḥ /
svayaṃ jaḍībhavajjihvo vikartita ivāśaye //

patatīva nabhomārgād ghuṇāvarta ivārpitaḥ /
rathadruta ivārūḍho himavadgalanonmukhaḥ //

jyotkurvann iva saṃsāraṃ vahnimadhyaṃ spṛśann iva /
bhramitaḥ kṣepaṇeṇeva vātayantra iva sthitaḥ //

bhramito vā bhrama iva kṛṣṭo raśanayeva vā /
bhramann iva jalāvarte śastrayantra ivārpitaḥ //

prohyamānas tṛṇam iva mahaty arṇavamārute /
dūroḍho vāripūreṇa nipatann iva vāḍave //

anantagagane śvabhre cakrāvarte patann iva /
adridyūrvīviparyāsadaśām anubhavan sthitaḥ //

patann ivānavarataṃ protpatann iva vābhitaḥ /
ghūtkārākarṇanodbhrāntaḥ pūrṇasarvendriyavrajaḥ //

kramāc chyāmalatāṃ yānti tasya sarvārthasaṃvidaḥ /
yathāstaṅgacchanti ravau mandālokatayā diśaḥ //

pūrvāparaṃ na jānāti smṛtis tānavam āgatā /
yathā pāścātyasandhyānte naṣṭā dṛṣṭir digaṣṭake //

manaḥkalpanasāmarthyaṃ jahāty asya vimohitaḥ /
avivekena tenāsau mahāmohe nimajjati //

yadeṣanmoham ādatte nādatte pavanas tadā /
na tv ādatte yathā prāṇān moham āyāty alaṃ tadā //

anyo'nyaṃ puṣṭatāṃ yātair mohāt saṃvedanabhramaiḥ /
jantuḥ pāṣāṇatām eti sthitam ity ādisargataḥ //

vyathāṃ vimohaṃ mūrchāṃ ca bhramaṃ vyādhim acetanam /
kim artham ayam āyāti deho khaṇḍāṅgavān api //

evaṃ saṃviditaṃ karma sargādau spandanaṃ vidaḥ /
yady asmin samaye duḥkhaṃ kālenaitāvatedṛśam //

syāt kacaty eva viṭapagucchavat tat svabhāvajam /
vetti cittvavijṛmbhotthaṃ nānyad atrāsti kāraṇam //

yadā vyathāvaśān nāḍyas svasaṅkocavikāsane /
tyajanti maruto dehāt pariyānti nijāṃ sthitim //

praviṣṭā na viniryānti niryātāḥ praviśanti no /
yadā vātā vināḍitvāt tadāspandān mṛtir bhavet //

na viśaty eva vā naiva niryāti pavano yadā /
śarīrān nāḍivaidhurye mṛta ity ucyate tadā //

āgantavyaṃ mayā nāśaṃ kālenaitāvateti yā /
pūrvaṃ saṃviditā saṃvid yāti taccoditā mṛtim //

īdṛśena mayehetthaṃ bhāvyam ity ādisargajā /
saṃvid bījakalānāśaṃ na kadācana gacchati //

saṃvido vedanaṃ nāma svabhāvo 'vyatirekavān /
tasmāt svabhāvasaṃvitter nānyan maraṇajanmanī //

kvacid āvartavad daussthyaṃ kvacin nadyāṃ jalaṃ yathā /
kvacit saumyaṃ kvacij jīvadharmīdaṃ cetanaṃ tathā //

yathā latāyāḥ parvāṇi dīrghāyā madhyamadhyataḥ /
tathā cetanasattāyā janmāni maraṇāni ca //

na jāyate na mriyate cetanaṃ puruṣaḥ kvacit /
svapnasambhramavad bhrāntam etat paśyati kevalam //

puruṣaś cetanāmātraṃ sa kadā kveva naśyati /
cetanavyatiriktaṃ ca vadānyat kiṃ pumān bhavet //

kvādya yāvan mṛtaṃ brūhi cetanaṃ kasya kiṃ katham /
mriyante dehalakṣāṇi cetanaṃ sthitam akṣayam //

amariṣyat tu cec cittvam ekasminn eva tanmṛte /
abhaviṣyan sarva eva mṛtā ekamṛtāv iha //

vāsanāmātravaicitryaṃ yaj jīvo 'nubhavet svayam /
tasyaiva janmamaraṇe nāmanī parikalpite //

evaṃ na kiñcin mriyate jāyate na ca kaścana /
vāsanāvartagarteṣu jīvo luṭhati kevalam //

atyantāsambhavād eva dṛśyasyāsau ca vāsanā /
nāsty eveti vicāreṇa dṛḍhajñāne vinaśyati //

anuditam uditaṃ jagatprabandhaṃ bhavabhayato vyasanair vilokya samyak /
alam anuditavāsano hi jīvo bhavati vimukta itīha satyam astu //