મોક્ષોપાય · અધ્યાય 3.55

યથૈષ જન્તુર્ મ્રિયતે જાયતે ચ યથા પુનઃ ।
તન્ મે કથય દેવેશિ પુનર્ બોધવિવૃદ્ધયે ॥

નાડીપ્રવાહે વિધુરે યદા વાતવિસંસ્થતામ્ ।
જન્તુઃ પ્રાપ્નોતિ હિ તદા શામ્યતીવાસ્ય ચેતનમ્ ॥

શુદ્ધં હિ ચેતનં નિત્યં નોદેતિ ન ચ શામ્યતિ ।
સ્થાવરે જઙ્ગમે વ્યોમ્નિ શૈલે ઽગ્નૌ પવને સ્થિતમ્ ॥

કેવલં વાતસંરોધાદ્ યદા સ્પન્દઃ પ્રશામ્યતિ ।
મૃત ઇત્ય્ ઉચ્યતે દેહસ્ તદા સ જડનામકઃ ॥

તસ્મિન્ દેહે શવીભૂતે વાતે ખાનિલતાં ગતે ।
ચેતનં વાસનાયુક્તં ખાત્મ તત્રૈવ તિષ્ઠતિ ॥

જીવ ઇત્ય્ ઉચ્યતે તસ્ય નામાણોર્ વાસનાવતઃ ।
તત્રૈવાસ્તે સ ચ શવાગારે ગગનકે તથા ॥

તતો ઽસૌ પ્રેતશબ્દેન પ્રોચ્યતે વ્યવહારિભિઃ ।
ચેતનો વાસનામિશ્રસ્ સામોદાનિલવત્ સ્થિતઃ ॥

ઇદં સર્વં પરિત્યજ્ય યદાસ્તે દર્શનાન્તરે ।
સ સ્વપ્ન ઇવ સઙ્કલ્પ ઇવ નાનાકૃતિસ્ તદા ॥

તસ્મિન્ન્ એવ પ્રદેશે ઽન્તઃ પૂર્વવત્ સ્મૃતિભાગ્ ભવેત્ ।
તદૈવ મૃતિમૂર્છાન્તે પશ્યત્ય્ અન્યચ્ છરીરકમ્ ॥

આત્મન્ય્ અસ્થિઘટાપુષ્ટમ્ અન્યસ્ય વ્યોમ કેવલમ્ ।
આધારે ભૂતલે સાર્કમ્ આકાશજનવાસનમ્ ॥

ભવન્તિ યદ્વિધાઃ પ્રેતાસ્ તેષાં ભેદમ્ ઇમં શૃણુ ।
સામાન્યપાપિનો મધ્યપાપિનસ્ સ્થૂલપાપિનઃ ॥

સામાન્યધર્મા મધ્યસ્થધર્મા ચોત્તમધર્મવાન્ ।
એતેષાં કસ્યચિદ્ ભેદો દ્વૌ ત્રયો ઽપ્ય્ અથ કસ્યચિત્ ॥

કશ્ચિન્ મહાપાતકવાન્ વત્સરાન્ મૃતિમૂર્છનામ્ ।
વિમૂઢો ઽનુભવત્ય્ અન્તઃ પાષાણહૃદયોપમામ્ ॥

તતઃ કાલેન સમ્બુદ્ધો વાસનાજઠરોદિતમ્ ।
અનુભૂય ચિરં કાલં વાસનાદુઃખમ્ અક્ષતમ્ ॥

ભુક્ત્વા યોનિશતાન્ય્ ઉચ્ચૈર્ દુઃખાદ્ દુઃખાન્તરં ગતઃ ।
કદાચિદ્ ઇમમ્ આયાતિ સંસારસ્વપ્નવિભ્રમમ્ ॥

અથ વા મૃતિમોહાન્તે જડાં દુઃખશતાકુલાં ।
ક્ષણાદ્ વૃક્ષાદિતામ્ એવ હૃત્સ્થામ્ અનુભવન્તિ તે ॥

સ્વવાસનાનુરૂપાણિ દુઃખાનિ નરકે પુનઃ ।
અનુભૂયાથ યોનીષુ જાયન્તે ભૂતલે ચિરાત્ ॥

અથ મધ્યમપાપો યો મૃતિમોહાદ્ અનન્તરમ્ ।
સ શિલાજઠરં જાડ્યં કઞ્ચિત્ કાલં પ્રપશ્યતિ ॥

તતઃ પ્રબુધ્ય કાલેન કેનચિદ્ વા તથૈવ વા ।
તિર્યગાદિક્રમૈર્ ભુક્ત્વા યોનીસ્ સંસારમ્ એષ્યતિ ॥

મૃત એવાનુભવતિ કશ્ચિત્ સામાન્યપાતકી ।
સ્વવાસનાનુસારેણ દેહં સમ્પન્નમ્ અક્ષતમ્ ॥

સઙ્કલ્પ ઇવ સઙ્કલ્પ ઇવ વેત્તિ સ તાદૃશમ્ ।
તસ્મિન્ન્ એવ ક્ષણે તસ્ય સ્મૃતિર્ ઇત્થમ્ ઉદેત્ય્ અપિ ॥

યે તૂત્તમમહાપુણ્યમૃતિમોહાદ્ અનન્તરમ્ ।
સ્વર્ગં વિદ્યાધરપુરં સ્મૃત્યાસ્વ્ અનુભવન્તિ તે ॥

તતો ઽન્યકર્મસદૃશં ભુક્ત્વાન્યત્ર નિજં ફલમ્ ।
જાયન્તે માનુષે લોકે સશ્રીકે સજ્જનાસ્પદે ॥

યે ઽથ મધ્યમધર્માણો મૃતિમોહાદ્ અનન્તરમ્ ।
ત ઇહોત્તારં કુર્વન્તસ્ સ્થિતં પશ્યન્તિ દેહકમ્ ॥

યે ઽથ સામાન્યધર્માણો મૃતિમોહાદ્ અનન્તરમ્ ।
તે વ્યોમવાયુવલિતાઃ પ્રયાન્ત્ય્ ઓષધિપલ્લવાન્ ॥

તત્ર ચારુફલં ભૂત્વા પ્રવિશ્ય હૃદયં નૃણામ્ ।
તતસ્ તામ્ અધિતિષ્ઠન્તિ ગર્ભે જાતિક્રમોદિતે ॥

સ્વવાસનાનુસારેણ પ્રેતા એતાં વ્યવસ્થિતિં ।
મૂર્છાન્તે ઽનુભવન્ત્ય્ અન્તઃ ક્રમેણૈવાક્રમેણ ચ ॥

આદૌ મૃતા વયમ્ ઇતિ બુધ્યન્તે તદનુક્રમાત્ ।
બન્ધુપિણ્ડાદિદાનેન પ્રોત્પન્ના ઇતિ વેદિનઃ ॥

તતો યમભટા એતે કાલપાશાન્વિતાસ્ તથા ।
નીયમાનો વ્રજામ્ય્ એભિઃ ક્ષણાદ્ યમપુરં ત્વ્ ઇતિ ॥

ઉદ્યાનાનિ વિમાનાનિ શોભનાનિ પુનઃ પુનઃ ।
સ્વકર્મભિર્ ઉપાત્તાનિ પુણ્યાનીત્ય્ એવ પુણ્યવાન્ ॥

ઇમાનિ કણ્ટકશ્વભ્રશસ્ત્રપત્ત્રવનાનિ ચ ।
સ્વકર્મદુષ્કૃતોત્થાનિ સંપ્રાપ્તાનીતિ પાપવાન્ ॥

ઇયં મે સૌમ્યસંપાતા ધરણિશ્ શીતશાદ્વલા ।
સ્નિગ્ધચ્છાયાસવાપીકા પુરસ્સંસ્થેતિ મધ્યમઃ ॥

અયં પ્રાપ્તો યમપુરમ્ અયમ્ એષ સ ભૂતપઃ ।
અયં કર્મવિચારો મે કૃત ઇત્ય્ અનુભૂતિમાન્ ॥

ઇતિ પ્રત્યેકમ્ અભ્યેતિ પૃથુસ્ સંસારષણ્ડકઃ ।
યથાસંસ્થિતનિશ્શેષપદાર્થાચારભાસુરઃ ॥

આકાશ એવ નિશ્શૂન્યે શૂન્યાત્મૈવં વિભોધવાન્ ।
દેશકાલક્રિયાદૈર્ઘ્યભાસુરો ઽપિ ન કિઞ્ચન ॥

ઇતો ઽયમ્ અહમ્ આદિષ્ટસ્ સ્વકર્મફલભોજને ।
ગચ્છામ્ય્ આશુ શુભં સ્વર્ગમ્ ઇતો નરકમ્ એવ વા ॥

અયં સ્વર્ગો મયા ભુક્તો ભુક્તો ઽયં નરકો ઽથવા ।
ઇમાસ્ તા યોનયો ત્યક્તા જાયે ઽહં સંસૃતૌ પુનઃ ॥

અયં શાલિર્ અહં જાતઃ ક્રમાત્ ફલમ્ ઇહ સ્થિતમ્ ।
ઇત્ય્ ઉદર્કપ્રબોધેન બુદ્ધ્યમાનો ભવિષ્યતિ ॥

સંસુપ્તવાસનસ્ ત્વ્ એવં બીજતાં યાત્ય્ અસૌ નરે ।
તદ્બીજં યોનિગલિતં ગર્ભો ભવતિ માતરિ ॥

સ ગર્ભો જાયતે લોકે પૂર્વકર્માનુસારતઃ ।
ભવ્યો ભવત્ય્ અભવ્યો વા બાલકો લલિતાકૃતિઃ ॥

તતો ઽનુભવતીદં હિ યૌવનં મદનોન્મુખમ્ ।
તતો જરાં પદ્મમુખે હિમાશનિમ્ ઇવ ચ્યુતામ્ ॥

તતો ઽપિ વ્યાધિમરણં પુનર્ મરણમૂર્છનમ્ ।
પુનસ્ સ્વપ્નવદ્ આયાતં પિણ્ડૈર્ દેહપરિગ્રહમ્ ॥

યામ્યં યાતિ પુનર્ લોકં પુનર્ એનં ભ્રમક્રમમ્ ।
ભૂયો ભૂયો ઽનુભવતિ વ્યોમ્ન્ય્ એવ વ્યોમરૂપવાન્ ॥

આદિસર્ગે યથા દેવિ ભ્રમ એવ પ્રવર્તતે ।
તથા કથય મે ભૂયઃ પ્રસાદાદ્ બોધવૃદ્ધયે ॥

પરમાર્થઘનં શૈલાઃ પરમાર્થઘનં દ્રુમાઃ ।
પરમાર્થઘનં પૃથ્વી પરમાર્થઘનં નભઃ ॥

સર્વાત્મકત્વાત્ સ યતો યથોદેતિ ચિદીશ્વરઃ ।
પરમાકાશશુદ્ધાત્મા તથા તત્ર ભવત્ય્ અલમ્ ॥

સર્ગાદૌ સ્વપ્નપુરુષન્યાયેનાદિપ્રજાપતિઃ ।
યથા સ્ફુરત્પ્રકચિતસ્ તથાદ્યાપિ સ્થિતા સ્થિતિઃ ॥

પ્રથમો ઽસૌ પ્રતિચ્છન્દઃ પદાર્થાનાં હિ બિમ્બકમ્ ।
પ્રતિબિમ્બિતમ્ એતસ્માદ્ યત્ તદ્ અદ્યાપિ સંસ્થિતમ્ ॥

યન્ નામ સુશિરં સ્થાનં દેહાનાં તદ્ગતો ઽનિલઃ ।
કરોત્ય્ અઙ્ગપરિસ્પન્દં જીવતીત્ય્ ઉચ્યતે તતઃ ॥

સર્ગાદાવ્ એવ મે વૈષા જઙ્ગમે ઽધિષ્ઠિતા સ્થિતિઃ ।
ચેતના અપિ નિસ્સ્પન્દાસ્ તેન તે પાદપાદયઃ ॥

ચિદાકાશો ઽયમ્ એવાંશં કુરુતે ચેતનોદિતમ્ ।
સ એવ સંવિદ્ ભવતિ શેષં તદ્ અપિ નૈવ તત્ ॥

નરો યદિ ખુરપ્રાન્તં ચેતત્ય્ અક્ષિપટં ન તુ ।
તત્ તસ્ય નાક્ષિણિર્જીવં નાજીવત્ય્ એવ સર્વતઃ ॥

તથા ખં ખતયા ભૂમિર્ ભૂમિત્વેનાપ્તયા જલમ્ ।
યદ્ યથા ચેતતિ સ્વૈરં તદ્ વેત્ત્ય્ એવ તથાવપુઃ ॥

ઇતિ સર્વશરીરેણ જઙ્ગમત્વેન જઙ્ગમમ્ ।
સ્થાવરં સ્થાવરત્વેન સર્વાત્મા ભાવયન્ સ્થિતઃ ॥

તસ્માદ્ યજ્ જઙ્ગમં નામ તત્ સચોપનરૂપધૃત્ ।
તેન બુદ્ધં તતસ્ તદ્વત્ તદ્ એવાદ્યાપિ સંસ્થિતમ્ ॥

યજ્ જડાભિધમ્ આબુદ્ધં સ્થાવરં તેન વૈ પુનઃ ।
જડમ્ અદ્યાપિ સંવિદ્ધિ શિલાતરુતૃણાદિ તત્ ॥

ન તુ જાડ્યં પૃથક્ કિઞ્ચિદ્ અસ્તિ નાપિ ચ ચેતનમ્ ।
નાસ્તિ ભેદો ઽત્ર સર્ગાદૌ સત્તાસામાન્યકેન તુ ॥

વૃક્ષાણામ્ ઉપલાનાં યા નામાન્તસ્સ્થાસ્ સ્વસંવિદઃ ।
બુદ્ધ્યાદીનીહિતાન્ય્ એવ તાનિ તેષામ્ ઇહ સ્થિતિઃ ॥

વિદો ઽન્તસ્ સ્થાવરાદેર્ યાસ્ તસ્યા બુદ્ધ્યાદયો હિ તે ।
અન્યાભિધાનાસ્ ત્વ્ અન્યાર્થાસ્ સઙ્કેતૈર્ અપરૈસ્ સ્થિતાઃ ॥

ક્રિમિકીટપતઙ્ગાનાં યેષામ્ અન્તસ્ સ્વસંવિદઃ ।
તાન્ય્ એવ તેષાં બુદ્ધ્યાદીન્ય્ અન્યાભિખ્યાર્થકાનિ તુ ॥

યથોત્તરાબ્ધિજનતા દક્ષિણાબ્ધિજનસ્થિતિમ્ ।
ન કિઞ્ચિદ્ અપિ જાનાતિ નિજસંવેદનાદ્ ઋતે ॥

સ્વસંજ્ઞાનુભવે લીનાસ્ તથા સ્થાવરજઙ્ગમાઃ ।
પરસ્પરજડાસ્ સર્વે સ્વસઙ્કેતપરાયણાઃ ॥

યથા શિલાન્તસ્સંસ્થાનાં બહિસ્સ્થાનાં ચ વેદનમ્ ।
અસજ્ જડં ચ ભેકાનાં મિથોઽન્તસ્ તસ્થુષાં તથા ॥

તત્ર સર્વગતં ચિત્ત્વાચ્ ચિદ્વ્યોમ્ના યત્ પ્રચેતિતમ્ ।
સર્ગાદૌ ચોપનં વાયુસ્ સ ઇહાદ્યાપિ સંસ્થિતઃ ॥

વિદિતં યત્ તુ સૌશિર્યં તન્ નભસ્ તત્ર મારુતઃ ।
સ્પન્દાત્મેત્યાદિ સ મહાન્ પદાર્થેષ્વ્ ઇતિ ચોપનમ્ ॥

ચિત્ત્વં તુ પરમાર્થેન સ્થાવરે જઙ્ગમે સ્થિતમ્ ।
ચોપનાન્ય્ અનિલૈર્ એવ ભવન્તિ ન ભવન્તિ ચ ॥

એવં ભ્રાન્તિમયં વિશ્વં પદાર્થાસ્ સંવિદંશવઃ ।
સર્ગાદિષુ યથૈવાસંસ્ તથૈવાદ્યાપિ સંસ્થિતાઃ ॥

યથા વિશ્વપદાર્થાનાં સ્વભાવસ્ય વિજૃમ્ભણમ્ ।
અસત્યમ્ એવ સત્યાભં તદ્ એતત્ કથિતં તવ ॥

અયમ્ અસ્તઙ્ગતપ્રાયઃ પશ્ય રાજા વિદૂરથઃ ।
માલાશવસ્ય પદ્મસ્ય પત્યુસ્ તે યાતિ હૃદ્ગુહામ્ ॥

કેન માર્ગેણ દેવેશિ યાન્ત્યૌ વૈ શવમણ્ડપમ્ ।
એનમ્ એવાશુ પશન્ત્યાવ્ આવાં ગચ્છાવ ઉત્તમે ॥

મનુષ્યવાસનાન્તસ્સ્થં માર્ગમ્ આશ્રિત્ય ગચ્છતિ ।
એષો ઽહમ્ અપરં લોકં દૂરં યામીતિ ચિન્મયમ્ ॥

માર્ગેણાવાસનેનૈવ યા વસ્ તેનૈવ સમ્મતમ્ ।
પરસ્પરેચ્છા સંવિત્તિર્ ન હિ સૌહાર્દબન્ધિની ॥

ઇતિ વિહિતકથાશમક્રમાયાં પરમદૃશિ પ્રસૃતે પ્રબોધભાનૌ ।
નૃપતિવરસુતામનસ્ય્ ઉદારે વિગલિતવિજ્ જરઢો વિદૂરથો ઽભૂત્ ॥