Mokṣopāya · Chapter 3.121

kenacit tv atha kālena grāmake 'smiñ janeśvara /
avṛṣṭiduḥkham abhavad bhīṣaṇaṃ bhagnamānavam //

mahatānena duḥkhena sarve te grāmakāj janāḥ /
vinirgatya gatā dūraṃ tatra pañcatvam āgatāḥ //

tenemā duḥkhabhāginyaś śūnyā vayam iha prabho /
śocyāś śocāma udbāṣpam ācāntekṣaṇavārayaḥ //

ity ākarṇyāṅganāvaktrād rājā vismayam āgataḥ /
mantriṇāṃ mukham ālokya citrārpita ivābhavat //

bhūyo vicārayām āsa tad āścaryam anuttamam /
bhūyo bhūyaś ca papraccha babhūvāścaryavān ati //

teṣāṃ samucitair mānasammānair duḥkhasaṅkṣayam /
kṛtvā karuṇayāviddho dṛṣṭalokaparāvaraḥ //

sthitvā tatra ciraṃ kālaṃ vimṛśya niyater gatīḥ /
ājagāma puraṃ paurair vanditaḥ praviveśa ca //

prātas tatra sabhāsthāne mām apṛcchad asau nṛpaḥ /
katham eṣa mune svapnaḥ pratyakṣa iti vismitaḥ //

yathāvastu mayā tasya tattadyuktyā sa tādṛśaḥ /
saṃśayo hṛdayān nunno vātenevāmbudodayaḥ //

itīyaṃ rāghavāvidyā mahatī bhramadāyinī /
asat sattāṃ nayaty āśu sac cāsattāṃ nayaty alam //

katham evaṃ vada brahman svapnas satyatvam āgataḥ /
bhramabhāra ivaiṣo 'rtho na me lagati cetasi //

sarvam etad avidyāyāṃ sambhavaty eva rāghava /
ghaṭeṣu paṭatā dṛṣṭā svapnasambhramaṇādivat //

dūraṃ nikaṭavad bhāti makure 'ntar ivācalaḥ /
ciraṃ śīghratvam āyāti yūnas seṣṭeva yāminī //

asambhavaṃ sambhavati svapne svamaraṇaṃ yathā /
asac ca sad ivodeti svapneṣv iva nabhogatiḥ //

susthiraṃ suṣṭhu calati bhrame bhūmivivartavat /
abalo balam āyāti madavikṣubdhacittavat //

vāsanāvalitaṃ ceto yad yathā bhāvayaty alam /
tat tathānubhavaty āśu na sad asti na cāpy asat //

yadaivābhyuditāvidyā tv ahantādimayī mudhā /
tadaivānādimadhyāntā bhramasyānantatoditā //

pratibhāsavaśād eva sarvaṃ viparivartate /
kṣaṇaḥ kalpatvam āyāti kalpaś ca bhavati kṣaṇaḥ //

viparyastamatir jantuḥ kām avasthāṃ na vāpatet /
bibharti siṃhatām eṇo vāsanāvaśatas svayam //

viṣabhramamadāvidyāmohāhantādayas samāḥ /
sarve cittaviparyāsāt phalasampattihetavaḥ //

kākatalīyavac cetovāsanāvaśatas svataḥ /
saṃviśanti mahārambhā vyavahārāḥ parasparam //

vṛttaṃ prāk pakkaṇe rājñaḥ kasyacil lavaṇasya yat /
pratibhātaṃ tad etasya sad vāsad vā manogatam //

vismaraty api vistīrṇāṃ kriyāṃ cetaḥkṛtāṃ yathā /
tathā kṛtām apy akṛtām iti smarati niścitam //

tathāpy abhuktavān asmi bhuktavān iti vetti hi /
svapne deśāntaragamaś cākṛto 'py avabudhyate //

vindhyapukkasaktagrāmavyavahāro 'yam īdṛśaḥ /
pratibhāsāgatas tasya svapne pūrvakathā yathā //

atha vā lavaṇenāśu dṛṣṭo yas svapnavibhramaḥ /
sa eva saṃvidaṃ prāpto vindhyapukkasacetasaḥ //

vindhyapukkasasaṃvid vārūḍhā pārthivacetasi /
yathā bahūnāṃ sadṛśaṃ vacanaṃ nāma cānanam //

tathā svapno 'pi bhavati kālo deśaḥ kriyāpi ca /
vyavahāragates tv asyās sattāsti pratibhāsataḥ //

sattā sarvapadārthānāṃ nānyā saṃvedanād ṛte /
saṃvedane 'ntar ābhāti vicitrā sargasantatiḥ //

bhūtabhavyabhaviṣyatsthā tarubīje tarur yathā /
tasyās sattvam asattvaṃ ca na san nāsad iti sthitam //

sat sad eva hi saṃvitter asaṃvitter na sanmayam /
nāvidyā vidyate kiñcit tailādi sikatāsv iva //

hemnaḥ kiṃ kaṭukatvaṃ tad anyat syād dhematāṃ vinā /
avidyayātmano 'cchasya sambandho nopapadyate //

sambandhas sadṛśānāṃ yas sa sphuṭas so 'nubhūtidaḥ /
jatukāṣṭhādisambandho yas sa no samayor ataḥ //

nānyo'nyānubhavātmāsau tad ekāspadamātrakam /
paramārthamayaṃ sarvaṃ yadā tenopalādayaḥ //

citā samabhicetyante sambandhavaśatas samāt /
yadā cinmātrasanmātramayās sarve jagadgatāḥ //

bhāvās tadā vibhānty ete mithas svānubhavasthitau /
na sambhavati sambandho viṣamāṇāṃ nirantaraḥ //

na parasparasambandhād vinānubhavanaṃ mithaḥ /
sadṛśe sadṛśaṃ vastu kṣaṇād gatvaikatām alam //

rūpam āsphārayaty ekam ekatvād eva nānyathā /
cic citā militā dṛśyarūpayodeti cetanam //

jaḍaṃ jaḍena militaṃ jaḍaṃ sampadyate ghanam /
na ca cijjaḍayor aikyaṃ vailakṣaṇyāt kvacid bhavet //

cijjaḍau cet sta ekatra na tau sammilataḥ kvacit /
cinmayatvāc cidālehe cidālehena vedanam //

dārupāṣāṇabhedānāṃ na tu hy ete cidātmakāḥ /
padārtho hi padārthena pariṇamyānubhūyate //

jihvayeva rasas sā ca sajātīyodayā calā /
aikyaṃ ca viddhi sambandhaṃ nāsty asārasasārayoḥ //

jaḍacetanayos tena nopalādi jaḍaṃ matam /
cid evopalakuḍyādirūpiṇī militā citā //

ekībhāvaṃ gatā draṣṭṛdṛśyādi kurute bhramam /
kāṣṭhopalādy aśeṣaṃ hi paramārthamayaṃ yadā //

tadātmanāntassambaddhaṃ dṛśyatvenopalabhyate /
sarvaṃ sarvaprakārāḍhyam anantam iva yat tatam //

viśvaṃ sanmātram evaitad viddhi tattvavidāṃ vara /
asatāpy aṅga viśvena viśvalakṣaśatabhramaiḥ //

pūritaś ciccamatkāro na ca kiñcana pūritam /
saṅkalpanagarā nṝṇāṃ mithaḥ paśyati no yathā //

na deśakālabodhāya tathā sargāś citi sthitāḥ /
bhedabodho hi sargatvam ahantādibhramodayaḥ //

hemasaṃvitparityāge kaṭakādibhramo yathā /
kaṭakādibhramo hemni deśādes sambhavād bhavet //

tvaddarśanaparītāt tu nāvidyāsti pṛthak parā /
kaṭakādimahābhedam ekaṃ brahma tathāmalam //

bodhaikatvād ayaṃ sargas sattaivāsad bhavaty alam /
senā mṛtsaṃvidā citrā mṛṇmātram iva mṛṇmayī //

jalam ekaṃ taraṅgādi dārv ekaṃ sālabhañjikāḥ /
mṛṇmātram ekaṃ kumbhādi brahmaikaṃ trijagadbhramaḥ //

sambandhe draṣṭṛdṛśyānāṃ madhye draṣṭur hi yad vapuḥ /
draṣṭṛdarśanadṛśyādivarjitaṃ tad idaṃ param //

deśād deśaṃ gate citte madhye yaś cetaso vapuḥ /
ajāḍyasaṃvinmananaṃ tanmayo bhava sarvadā //

ajāgratsvapnanidrasya yat te rūpaṃ sanātanam /
acetanaṃ cājaḍaṃ ca tanmayo bhava sarvadā //

jaḍatāṃ varjayitvaikāṃ śilāyā hṛdayaṃ hi yat /
akṣubdho vāthavā kṣubdhas tanmayo bhava rāghava //

kasyacit kiñcanāpīha nodeti na vilīyate /
akṣubdho vāthavā kṣubdhas svasthas tiṣṭha yathāsukham //

nābhivāñchati na dveṣṭi dehe kiñcit kvacit pumān /
svasthas tiṣṭha nirāśaṅkaṃ dehavṛttim upāgataḥ //

bhaviṣyadgrāmakagrāmyakārye tiṣṭhasi no yathā /
cittavṛttiṣu mā tiṣṭha tathā tathyātmatāṃ gataḥ //

yathā deśāntaranaro yathā kāṣṭhaṃ yathopalaḥ /
tathaiva paśya cittaṃ tvam acittaiva yathātmatā //

yathā dṛṣadi nāsty ambu yathāmbhasy analas tathā /
svātmany evāsti no cittaṃ paramātmani tat kutaḥ //

prekṣyamāṇaṃ na yat kiñcit tena yat kriyate kvacit /
kṛtaṃ bhavati tan neti matvā cittātigo bhava //

atyantānātmabhūtasya cec cittasyānuvartase /
paryantavāsinaḥ kasmān na mlecchasyānuvartase //

nirantaram anādṛtya tvam ārāc cittapukkasam /
svastham āssva nirāśaṅkaṃ paṅkeneva kṛto jaḍaḥ //

cittaṃ nāsty eva me bhūtaṃ mṛtam evādya veti ca /
bhava niścayavān bhūtvā śilāpuruṣaniścalaḥ //

prekṣāyām asti no cittaṃ tadvihīno 'si tattvataḥ /
tat kimartham anarthena tadarthena kadarthyase //

asatā cittayakṣeṇa ye 'thavātivaśīkṛtāḥ /
teṣāṃ pelavabuddhīnāṃ candrād aśanir utthitā //

cittaṃ dūre parityajya yo 'si so 'si sthiro bhava /
bhava bhāvanayā mukto yuktyā paramayānvitaḥ //

asato ye 'nuvartante cetaso 'sattvarūpiṇaḥ /
vyomakānanakarmaikanītakālān dhig astu tān //

vyapagalitamanā mahānubhāvo bhava bhavapāram upāgatāmalātmā /
suciram api vicāritaṃ na labdhamalam alam ātmani mānasātma kiñcit //