મોક્ષોપાય · અધ્યાય 3.121

કેનચિત્ ત્વ્ અથ કાલેન ગ્રામકે ઽસ્મિઞ્ જનેશ્વર ।
અવૃષ્ટિદુઃખમ્ અભવદ્ ભીષણં ભગ્નમાનવમ્ ॥

મહતાનેન દુઃખેન સર્વે તે ગ્રામકાજ્ જનાઃ ।
વિનિર્ગત્ય ગતા દૂરં તત્ર પઞ્ચત્વમ્ આગતાઃ ॥

તેનેમા દુઃખભાગિન્યશ્ શૂન્યા વયમ્ ઇહ પ્રભો ।
શોચ્યાશ્ શોચામ ઉદ્બાષ્પમ્ આચાન્તેક્ષણવારયઃ ॥

ઇત્ય્ આકર્ણ્યાઙ્ગનાવક્ત્રાદ્ રાજા વિસ્મયમ્ આગતઃ ।
મન્ત્રિણાં મુખમ્ આલોક્ય ચિત્રાર્પિત ઇવાભવત્ ॥

ભૂયો વિચારયામ્ આસ તદ્ આશ્ચર્યમ્ અનુત્તમમ્ ।
ભૂયો ભૂયશ્ ચ પપ્રચ્છ બભૂવાશ્ચર્યવાન્ અતિ ॥

તેષાં સમુચિતૈર્ માનસમ્માનૈર્ દુઃખસઙ્ક્ષયમ્ ।
કૃત્વા કરુણયાવિદ્ધો દૃષ્ટલોકપરાવરઃ ॥

સ્થિત્વા તત્ર ચિરં કાલં વિમૃશ્ય નિયતેર્ ગતીઃ ।
આજગામ પુરં પૌરૈર્ વન્દિતઃ પ્રવિવેશ ચ ॥

પ્રાતસ્ તત્ર સભાસ્થાને મામ્ અપૃચ્છદ્ અસૌ નૃપઃ ।
કથમ્ એષ મુને સ્વપ્નઃ પ્રત્યક્ષ ઇતિ વિસ્મિતઃ ॥

યથાવસ્તુ મયા તસ્ય તત્તદ્યુક્ત્યા સ તાદૃશઃ ।
સંશયો હૃદયાન્ નુન્નો વાતેનેવામ્બુદોદયઃ ॥

ઇતીયં રાઘવાવિદ્યા મહતી ભ્રમદાયિની ।
અસત્ સત્તાં નયત્ય્ આશુ સચ્ ચાસત્તાં નયત્ય્ અલમ્ ॥

કથમ્ એવં વદ બ્રહ્મન્ સ્વપ્નસ્ સત્યત્વમ્ આગતઃ ।
ભ્રમભાર ઇવૈષો ઽર્થો ન મે લગતિ ચેતસિ ॥

સર્વમ્ એતદ્ અવિદ્યાયાં સમ્ભવત્ય્ એવ રાઘવ ।
ઘટેષુ પટતા દૃષ્ટા સ્વપ્નસમ્ભ્રમણાદિવત્ ॥

દૂરં નિકટવદ્ ભાતિ મકુરે ઽન્તર્ ઇવાચલઃ ।
ચિરં શીઘ્રત્વમ્ આયાતિ યૂનસ્ સેષ્ટેવ યામિની ॥

અસમ્ભવં સમ્ભવતિ સ્વપ્ને સ્વમરણં યથા ।
અસચ્ ચ સદ્ ઇવોદેતિ સ્વપ્નેષ્વ્ ઇવ નભોગતિઃ ॥

સુસ્થિરં સુષ્ઠુ ચલતિ ભ્રમે ભૂમિવિવર્તવત્ ।
અબલો બલમ્ આયાતિ મદવિક્ષુબ્ધચિત્તવત્ ॥

વાસનાવલિતં ચેતો યદ્ યથા ભાવયત્ય્ અલમ્ ।
તત્ તથાનુભવત્ય્ આશુ ન સદ્ અસ્તિ ન ચાપ્ય્ અસત્ ॥

યદૈવાભ્યુદિતાવિદ્યા ત્વ્ અહન્તાદિમયી મુધા ।
તદૈવાનાદિમધ્યાન્તા ભ્રમસ્યાનન્તતોદિતા ॥

પ્રતિભાસવશાદ્ એવ સર્વં વિપરિવર્તતે ।
ક્ષણઃ કલ્પત્વમ્ આયાતિ કલ્પશ્ ચ ભવતિ ક્ષણઃ ॥

વિપર્યસ્તમતિર્ જન્તુઃ કામ્ અવસ્થાં ન વાપતેત્ ।
બિભર્તિ સિંહતામ્ એણો વાસનાવશતસ્ સ્વયમ્ ॥

વિષભ્રમમદાવિદ્યામોહાહન્તાદયસ્ સમાઃ ।
સર્વે ચિત્તવિપર્યાસાત્ ફલસમ્પત્તિહેતવઃ ॥

કાકતલીયવચ્ ચેતોવાસનાવશતસ્ સ્વતઃ ।
સંવિશન્તિ મહારમ્ભા વ્યવહારાઃ પરસ્પરમ્ ॥

વૃત્તં પ્રાક્ પક્કણે રાજ્ઞઃ કસ્યચિલ્ લવણસ્ય યત્ ।
પ્રતિભાતં તદ્ એતસ્ય સદ્ વાસદ્ વા મનોગતમ્ ॥

વિસ્મરત્ય્ અપિ વિસ્તીર્ણાં ક્રિયાં ચેતઃકૃતાં યથા ।
તથા કૃતામ્ અપ્ય્ અકૃતામ્ ઇતિ સ્મરતિ નિશ્ચિતમ્ ॥

તથાપ્ય્ અભુક્તવાન્ અસ્મિ ભુક્તવાન્ ઇતિ વેત્તિ હિ ।
સ્વપ્ને દેશાન્તરગમશ્ ચાકૃતો ઽપ્ય્ અવબુધ્યતે ॥

વિન્ધ્યપુક્કસક્તગ્રામવ્યવહારો ઽયમ્ ઈદૃશઃ ।
પ્રતિભાસાગતસ્ તસ્ય સ્વપ્ને પૂર્વકથા યથા ॥

અથ વા લવણેનાશુ દૃષ્ટો યસ્ સ્વપ્નવિભ્રમઃ ।
સ એવ સંવિદં પ્રાપ્તો વિન્ધ્યપુક્કસચેતસઃ ॥

વિન્ધ્યપુક્કસસંવિદ્ વારૂઢા પાર્થિવચેતસિ ।
યથા બહૂનાં સદૃશં વચનં નામ ચાનનમ્ ॥

તથા સ્વપ્નો ઽપિ ભવતિ કાલો દેશઃ ક્રિયાપિ ચ ।
વ્યવહારગતેસ્ ત્વ્ અસ્યાસ્ સત્તાસ્તિ પ્રતિભાસતઃ ॥

સત્તા સર્વપદાર્થાનાં નાન્યા સંવેદનાદ્ ઋતે ।
સંવેદને ઽન્તર્ આભાતિ વિચિત્રા સર્ગસન્તતિઃ ॥

ભૂતભવ્યભવિષ્યત્સ્થા તરુબીજે તરુર્ યથા ।
તસ્યાસ્ સત્ત્વમ્ અસત્ત્વં ચ ન સન્ નાસદ્ ઇતિ સ્થિતમ્ ॥

સત્ સદ્ એવ હિ સંવિત્તેર્ અસંવિત્તેર્ ન સન્મયમ્ ।
નાવિદ્યા વિદ્યતે કિઞ્ચિત્ તૈલાદિ સિકતાસ્વ્ ઇવ ॥

હેમ્નઃ કિં કટુકત્વં તદ્ અન્યત્ સ્યાદ્ ધેમતાં વિના ।
અવિદ્યયાત્મનો ઽચ્છસ્ય સમ્બન્ધો નોપપદ્યતે ॥

સમ્બન્ધસ્ સદૃશાનાં યસ્ સ સ્ફુટસ્ સો ઽનુભૂતિદઃ ।
જતુકાષ્ઠાદિસમ્બન્ધો યસ્ સ નો સમયોર્ અતઃ ॥

નાન્યોઽન્યાનુભવાત્માસૌ તદ્ એકાસ્પદમાત્રકમ્ ।
પરમાર્થમયં સર્વં યદા તેનોપલાદયઃ ॥

ચિતા સમભિચેત્યન્તે સમ્બન્ધવશતસ્ સમાત્ ।
યદા ચિન્માત્રસન્માત્રમયાસ્ સર્વે જગદ્ગતાઃ ॥

ભાવાસ્ તદા વિભાન્ત્ય્ એતે મિથસ્ સ્વાનુભવસ્થિતૌ ।
ન સમ્ભવતિ સમ્બન્ધો વિષમાણાં નિરન્તરઃ ॥

ન પરસ્પરસમ્બન્ધાદ્ વિનાનુભવનં મિથઃ ।
સદૃશે સદૃશં વસ્તુ ક્ષણાદ્ ગત્વૈકતામ્ અલમ્ ॥

રૂપમ્ આસ્ફારયત્ય્ એકમ્ એકત્વાદ્ એવ નાન્યથા ।
ચિચ્ ચિતા મિલિતા દૃશ્યરૂપયોદેતિ ચેતનમ્ ॥

જડં જડેન મિલિતં જડં સમ્પદ્યતે ઘનમ્ ।
ન ચ ચિજ્જડયોર્ ઐક્યં વૈલક્ષણ્યાત્ ક્વચિદ્ ભવેત્ ॥

ચિજ્જડૌ ચેત્ સ્ત એકત્ર ન તૌ સમ્મિલતઃ ક્વચિત્ ।
ચિન્મયત્વાચ્ ચિદાલેહે ચિદાલેહેન વેદનમ્ ॥

દારુપાષાણભેદાનાં ન તુ હ્ય્ એતે ચિદાત્મકાઃ ।
પદાર્થો હિ પદાર્થેન પરિણમ્યાનુભૂયતે ॥

જિહ્વયેવ રસસ્ સા ચ સજાતીયોદયા ચલા ।
ઐક્યં ચ વિદ્ધિ સમ્બન્ધં નાસ્ત્ય્ અસારસસારયોઃ ॥

જડચેતનયોસ્ તેન નોપલાદિ જડં મતમ્ ।
ચિદ્ એવોપલકુડ્યાદિરૂપિણી મિલિતા ચિતા ॥

એકીભાવં ગતા દ્રષ્ટૃદૃશ્યાદિ કુરુતે ભ્રમમ્ ।
કાષ્ઠોપલાદ્ય્ અશેષં હિ પરમાર્થમયં યદા ॥

તદાત્મનાન્તસ્સમ્બદ્ધં દૃશ્યત્વેનોપલભ્યતે ।
સર્વં સર્વપ્રકારાઢ્યમ્ અનન્તમ્ ઇવ યત્ તતમ્ ॥

વિશ્વં સન્માત્રમ્ એવૈતદ્ વિદ્ધિ તત્ત્વવિદાં વર ।
અસતાપ્ય્ અઙ્ગ વિશ્વેન વિશ્વલક્ષશતભ્રમૈઃ ॥

પૂરિતશ્ ચિચ્ચમત્કારો ન ચ કિઞ્ચન પૂરિતમ્ ।
સઙ્કલ્પનગરા નૄણાં મિથઃ પશ્યતિ નો યથા ॥

ન દેશકાલબોધાય તથા સર્ગાશ્ ચિતિ સ્થિતાઃ ।
ભેદબોધો હિ સર્ગત્વમ્ અહન્તાદિભ્રમોદયઃ ॥

હેમસંવિત્પરિત્યાગે કટકાદિભ્રમો યથા ।
કટકાદિભ્રમો હેમ્નિ દેશાદેસ્ સમ્ભવાદ્ ભવેત્ ॥

ત્વદ્દર્શનપરીતાત્ તુ નાવિદ્યાસ્તિ પૃથક્ પરા ।
કટકાદિમહાભેદમ્ એકં બ્રહ્મ તથામલમ્ ॥

બોધૈકત્વાદ્ અયં સર્ગસ્ સત્તૈવાસદ્ ભવત્ય્ અલમ્ ।
સેના મૃત્સંવિદા ચિત્રા મૃણ્માત્રમ્ ઇવ મૃણ્મયી ॥

જલમ્ એકં તરઙ્ગાદિ દાર્વ્ એકં સાલભઞ્જિકાઃ ।
મૃણ્માત્રમ્ એકં કુમ્ભાદિ બ્રહ્મૈકં ત્રિજગદ્ભ્રમઃ ॥

સમ્બન્ધે દ્રષ્ટૃદૃશ્યાનાં મધ્યે દ્રષ્ટુર્ હિ યદ્ વપુઃ ।
દ્રષ્ટૃદર્શનદૃશ્યાદિવર્જિતં તદ્ ઇદં પરમ્ ॥

દેશાદ્ દેશં ગતે ચિત્તે મધ્યે યશ્ ચેતસો વપુઃ ।
અજાડ્યસંવિન્મનનં તન્મયો ભવ સર્વદા ॥

અજાગ્રત્સ્વપ્નનિદ્રસ્ય યત્ તે રૂપં સનાતનમ્ ।
અચેતનં ચાજડં ચ તન્મયો ભવ સર્વદા ॥

જડતાં વર્જયિત્વૈકાં શિલાયા હૃદયં હિ યત્ ।
અક્ષુબ્ધો વાથવા ક્ષુબ્ધસ્ તન્મયો ભવ રાઘવ ॥

કસ્યચિત્ કિઞ્ચનાપીહ નોદેતિ ન વિલીયતે ।
અક્ષુબ્ધો વાથવા ક્ષુબ્ધસ્ સ્વસ્થસ્ તિષ્ઠ યથાસુખમ્ ॥

નાભિવાઞ્છતિ ન દ્વેષ્ટિ દેહે કિઞ્ચિત્ ક્વચિત્ પુમાન્ ।
સ્વસ્થસ્ તિષ્ઠ નિરાશઙ્કં દેહવૃત્તિમ્ ઉપાગતઃ ॥

ભવિષ્યદ્ગ્રામકગ્રામ્યકાર્યે તિષ્ઠસિ નો યથા ।
ચિત્તવૃત્તિષુ મા તિષ્ઠ તથા તથ્યાત્મતાં ગતઃ ॥

યથા દેશાન્તરનરો યથા કાષ્ઠં યથોપલઃ ।
તથૈવ પશ્ય ચિત્તં ત્વમ્ અચિત્તૈવ યથાત્મતા ॥

યથા દૃષદિ નાસ્ત્ય્ અમ્બુ યથામ્ભસ્ય્ અનલસ્ તથા ।
સ્વાત્મન્ય્ એવાસ્તિ નો ચિત્તં પરમાત્મનિ તત્ કુતઃ ॥

પ્રેક્ષ્યમાણં ન યત્ કિઞ્ચિત્ તેન યત્ ક્રિયતે ક્વચિત્ ।
કૃતં ભવતિ તન્ નેતિ મત્વા ચિત્તાતિગો ભવ ॥

અત્યન્તાનાત્મભૂતસ્ય ચેચ્ ચિત્તસ્યાનુવર્તસે ।
પર્યન્તવાસિનઃ કસ્માન્ ન મ્લેચ્છસ્યાનુવર્તસે ॥

નિરન્તરમ્ અનાદૃત્ય ત્વમ્ આરાચ્ ચિત્તપુક્કસમ્ ।
સ્વસ્થમ્ આસ્સ્વ નિરાશઙ્કં પઙ્કેનેવ કૃતો જડઃ ॥

ચિત્તં નાસ્ત્ય્ એવ મે ભૂતં મૃતમ્ એવાદ્ય વેતિ ચ ।
ભવ નિશ્ચયવાન્ ભૂત્વા શિલાપુરુષનિશ્ચલઃ ॥

પ્રેક્ષાયામ્ અસ્તિ નો ચિત્તં તદ્વિહીનો ઽસિ તત્ત્વતઃ ।
તત્ કિમર્થમ્ અનર્થેન તદર્થેન કદર્થ્યસે ॥

અસતા ચિત્તયક્ષેણ યે ઽથવાતિવશીકૃતાઃ ।
તેષાં પેલવબુદ્ધીનાં ચન્દ્રાદ્ અશનિર્ ઉત્થિતા ॥

ચિત્તં દૂરે પરિત્યજ્ય યો ઽસિ સો ઽસિ સ્થિરો ભવ ।
ભવ ભાવનયા મુક્તો યુક્ત્યા પરમયાન્વિતઃ ॥

અસતો યે ઽનુવર્તન્તે ચેતસો ઽસત્ત્વરૂપિણઃ ।
વ્યોમકાનનકર્મૈકનીતકાલાન્ ધિગ્ અસ્તુ તાન્ ॥

વ્યપગલિતમના મહાનુભાવો ભવ ભવપારમ્ ઉપાગતામલાત્મા ।
સુચિરમ્ અપિ વિચારિતં ન લબ્ધમલમ્ અલમ્ આત્મનિ માનસાત્મ કિઞ્ચિત્ ॥