Mokṣopāya · Chapter 3.114

avidyāvibhavaprotthaṃ jagataḥ puruṣasya vā /
mahad āndhyam idaṃ brahman kathaṃ nāma vinaśyati //

yathā tuṣāranalinī bhāskarālokanāt kṣaṇāt /
naśyaty evam avidyeyaṃ naśyaty ātmāvalokanāt //

tāvat saṃsārabhṛguṣu svātmanā saha dehinam /
āndolayati sā yaiṣā duḥkhakaṇṭakajāliṣu //

avidyā yāvad asyās tu notpannā kṣayakāriṇī /
svayam ātmāvalokecchā mohasaṅkṣayadāyinī //

asyāḥ paraṃ prapaśyantyās svātmanāśaḥ pravartate /
ātapānubhavārthinyāś chāyāyā iva rāghava //

dṛṣṭe sarvagate deve svayam eva vilīyate /
sarvāśābhyudite chāyā dvādaśārkagaṇe yathā //

icchāmātram avidyeha tannāśo mokṣa ucyate /
sa cāsaṅkalpamātreṇa siddho bhavati rāghava //

manāg api manovyomni vāsanātamasi kṣate /
kālimā tanutām eti cidādityamahodayāt //

yathodite dinakare kvāpi yāti tamasvatī /
tathā viveke 'bhyudite kvāpy avidyā pralīyate //

dṛḍhavāsanayā bandho ghanatām eti cetasaḥ /
calavetālasaṅkalpas sandhyākāle yathā śiśoḥ //

yāvat kiñcid idaṃ dṛśyaṃ sāvidyā kṣīyate ca sā /
ātmabhāvanayā brahmann ātmāsau kīdṛśas smṛtaḥ //

cetyānupātarahitaṃ sāmānyena ca sarvagam /
yac cittattvam anākhyeyaṃ sa ātmā parameśvaraḥ //

ābrahmastambaparyantaṃ tṛṇādi yad idaṃ jagat /
tat sarvaṃ sarvadātmaiva nāvidyā vidyate 'nagha //

sarvaṃ ca khalv idaṃ brahma nityaṃ cidghanam akṣayam /
kalpanānyā manonāmnī vidyate na hi kācana //

na jāyate na mriyate kiñcid asmiñ jagattraye /
na ca bhāvavikārāṇāṃ sattā kvacana vidyate //

kevalaṃ kevalābhāsaṃ sarvasāmānyam akṣatam /
cetyānupātarahitaṃ cinmātram iha vidyate //

asmin nitye tate śuddhe cinmātre nirupadrave /
śānte samasamābhoge nirvikāroditātmani //

yaiṣā svabhāvābhigataṃ svayaṃ saṅkalpya dhāvati /
cic cetyaṃ svayam amlānā sā mlānā tan manas smṛtam //

ekasmāt sarvagād devāt sarvaśakter mahātmanaḥ /
vibhāgakalanāśaktir laharīvotthitāmbhasaḥ //

ekasmin vitate śānte yā na kiñcana vidyate /
saṅkalpamātreṇa gatā sā siddhiṃ paramātmani //

atas saṅkalpasiddheyaṃ saṅkalpenaiva naśyati /
yenaiva jātā tenaiva vahnijvāleva vāyunā //

pauruṣodyogasiddhena bhogāśārūpatāṃ gatā /
asaṅkalpanamātreṇa sāvidyā parilīyate //

nāhaṃ brahmeti saṅkalpāt sudṛḍhād badhyate manaḥ /
sarvaṃ brahmeti saṅkalpāt sudṛḍhān mucyate punaḥ //

saṅkalpaḥ paramo bandhas tv asaṅkalpo vimuktatā /
saṅkalpam avajityāntar yathecchasi tathā kuru //

dṛṣṭā mayāmbare 'trāsti nalinī hemapaṅkajā /
lolavaiḍūryamadhupā sugandhitadigambarā //

uddaṇḍaiḥ prakaṭābhogair mṛṇālabhujamaṇḍalaiḥ /
vihasantī prakāśasya śaśino raśmimaṇḍalāt //

vikalpajālikaivettham asatyaivāpi satsamā /
manassvāsthyavināśārthaṃ yathā bālena kalpyate //

tathaiveyam avidyeha bhāvanābhavabandhanī /
capalenāsukhāyaiva manobālena kalpitā //

kṛśo 'tiduḥkhī baddho 'haṃ hastapādādimān aham /
iti bhāvānurūpeṇa vyavahāreṇa badhyate //

nāhaṃ duḥkhī na me dehaḥ ko bandho 'syātmanaś citaḥ /
iti bhāvānurūpeṇa vyavahāreṇa mucyate //

nāhaṃ māṃsaṃ na cāsthīni dehād anyaḥ paro hy aham /
iti niścayavān antaḥkṣīṇāvidya ihocyate //

prottuṅgasuraśailāgravaiḍūryaśikharaprabhā /
atha vārkāṃśudurbhedā timiraśrīs sthitopari //

kalpyate hi yathā vyomnaḥ kālimeti svabhāvajaḥ /
puṃsā dharaṇisaṃsthena svavikalpanayeddhayā //

kalpitaivam avidyeyam anātmany ātmabhāvanā /
puruṣeṇāprabuddhena na prabuddhena rāghava //

merunīlamaṇicchāyā neyaṃ nāpi tamaḥprabhā /
tad idaṃ kiṃ kṛtaṃ brahman nīlatvaṃ nabhaso vada //

na rāma nīlatā vyomnaś śūnyasya guṇavat sthitā /
anyaratnaprabhābhāvān na cāpy eṣātra mairavī //

tejomayatvād aṇḍasya sphāratvāt siddhatejasaḥ /
prākāśyād aṇḍapārasya tamaso nātra sambhavaḥ //

kevalaṃ śūnyataivaiṣā bahvī subhaga dṛśyate /
vayasyevānurūpāyā avidyāyā na sanmayī //

svadṛṣṭikṣayasampattāv asad evotthitaṃ tamaḥ /
vastu svabhāvāt tad vyomnaḥ kārṣṇyam ity avalokyate //

etadbuddhyā yathā vyomni dṛśyamāno 'pi kālimā /
na kālimeti bodhas syād avidyātimire tathā //

asaṅkalpo hy avidyāyā nigrahaḥ kathito budhaiḥ /
yathā gaganapadminyās sa cātisukaras svayam //

bhramasya jāgatasyāsya jātasyākāśavarṇavat /
apunassmaraṇaṃ manye sādho vismaraṇaṃ varam //

naṣṭo 'ham iti saṅkalpād yathā duḥkhena naśyati /
prabuddho 'smīti saṅkalpāj jano 'bhyeti tathā sukham //

tathā sammūḍhasaṅkalpān mūḍhatām eti vai punaḥ /
prabodhodārasaṅkalpāt prabodhāyānudhāvati //

kṣaṇāt saṃsmaraṇād eṣām avidyodeti śāśvatī /
yatnād vismaraṇād arthaḥ parinaśyati tattvataḥ //

bhāvanī sarvabhāvānāṃ sarvabhūtavimohanī /
tāraṇī svātmano nāśe svātmavṛddhau vināśikī //

mano yad anusandhatte tat sarvendriyavṛttayaḥ /
kṣaṇāt sampādayanty etā rājājñām iva mantriṇaḥ //

tasmān mano'nusandhānaṃ bhāveṣu na karoti yaḥ /
antaś cetanayatnena sa śāntim adhigacchati //

yad ādāv eva nāstīdaṃ tad adyāpi na vidyate /
yad idaṃ bhāti tad brahma śāntam ekam aniṅganam //

mananīyamanomānāny ataḥ kasya kathaṃ kutaḥ /
nirvikāram anādyantam āsyatām apayantraṇam //

paraṃ pauruṣam āśritya yatnād paramayā dhiyā /
bhogāśābhāvanāṃ cittāt samūlam alam uddharet //

yad udeti paro moho jarāmaraṇakāraṇam /
āśāpāśaśatollāsī vāsanā tad vijṛmbhate //

mama putrā mama dhanam ahaṃ so 'yam idaṃ mama /
itīyam indrajālena vāsanaikā vivalgati //

śūnya eva śarīre 'smin vilolo 'rjunavātavat /
avidyayā vāsanayā tv ahambhāvāhir arpitaḥ //

paramārthena tattvajña mamāham idam ity alam /
ātmatattvād ṛte manye na kadācana kiñcana //

sādridyūrvīgiriśreṇyā sṛṣṭidṛṣṭyā punaḥ punaḥ /
saivānyeva vicitreyam avidyā parivartate //

udety ajñānamātreṇa naśyati jñānamātrataḥ /
saṃvinmātraparicchedyā rajjvām iva bhujaṅgamaḥ //

sādridyūrvīnadī seyaṃ yāvidyā jñasya rāma sā /
nāvidyā tasya tad brahma sve mahimni vyavasthitam //

rajjusarpavikalpau dvāv ajñānaikopakalpitau /
jñena tv ekaiva nirṇītā brahmadṛṣṭir akṛtrimā //

mā bhavājño bhava jñas tvaṃ jahi saṃsāravāsanāḥ /
anātmany ātmabhāvena kim anya iva rodiṣi //

kas tavāyaṃ jaḍo mūko deho bhavati rāghava /
yadarthaṃ sukhaduḥkhābhyām avaśaḥ parihīyate //

yathā hi kāṣṭhajatunor yathā badarakuṇḍayoḥ /
śliṣṭayor api naikatvaṃ dehadehavatos tathā //

bhastrādāhe yathā dāho na bhastrāntaravartinaḥ /
pavanasya tathā dehanāśe nātma vinaśyati //

duḥkhito 'haṃ sukhāḍhyo 'ham iti bhrāntī raghūdvaha /
anayopahate citte duṣpāreha kadarthanā //

mithyaivānarthakāriṇyā manomananapīnayā /
anayā duḥkhadāyinyā mahāmohamalāndhayā //

candrabimbe sudhārdre 'pi kṛtvā rauravakalpanām /
nārakaṃ dāhasaṃśoṣaduḥkhaṃ samanubhūyate //

jalaloloccakalhārapuṣpaśītalavīciṣu /
sarassu mṛgatṛṣṇāḍhyaṃ mahattvaṃ paridṛśyate //

nabhonagaranirmāṇapātotpatanasambhramāḥ /
svapnādiṣv anubhūyante vicitrasukhaduḥkhadāḥ //

saṃsāravāsanā ceto yadi nāma na pūrayet /
taj jāgratsvapnasaṃrambhāḥ kaṃ nayeyur ihāpadam //

dṛśyante rauravāvīcinarakānarthaśāsanāḥ /
mithyājñāne gate vṛddhiṃ svargopavanabhūmiṣu //

anayā vedhitaṃ ceto bisatantāv api kṣaṇāt /
paśyaty akhilasaṃsārasāgarāvartavibhramam //

anayopahate citte rājya eva hi saṃsthitaḥ /
tās tā daśā jano yāti yā na yogyāś śvapākinaḥ //

tasmād rāma parityajya vāsanāṃ bhavabandhanīm /
sarvabhāvamayīṃ tiṣṭha nīrāgas sphaṭiko yathā //

tiṣṭhatas tava kāryeṣu māstu rāgānurañjanā /
sphaṭikasyeva citrāṇi pratibimbāni gṛhṇataḥ //

vigatakautukasaṅgasamiddhayā yadi karoṣi sadaiva hi līlayā /
varadhiyā jagati prakṛtikriyās tad asi kena mahān upamīyase //