મોક્ષોપાય · અધ્યાય 3.114

અવિદ્યાવિભવપ્રોત્થં જગતઃ પુરુષસ્ય વા ।
મહદ્ આન્ધ્યમ્ ઇદં બ્રહ્મન્ કથં નામ વિનશ્યતિ ॥

યથા તુષારનલિની ભાસ્કરાલોકનાત્ ક્ષણાત્ ।
નશ્યત્ય્ એવમ્ અવિદ્યેયં નશ્યત્ય્ આત્માવલોકનાત્ ॥

તાવત્ સંસારભૃગુષુ સ્વાત્મના સહ દેહિનમ્ ।
આન્દોલયતિ સા યૈષા દુઃખકણ્ટકજાલિષુ ॥

અવિદ્યા યાવદ્ અસ્યાસ્ તુ નોત્પન્ના ક્ષયકારિણી ।
સ્વયમ્ આત્માવલોકેચ્છા મોહસઙ્ક્ષયદાયિની ॥

અસ્યાઃ પરં પ્રપશ્યન્ત્યાસ્ સ્વાત્મનાશઃ પ્રવર્તતે ।
આતપાનુભવાર્થિન્યાશ્ છાયાયા ઇવ રાઘવ ॥

દૃષ્ટે સર્વગતે દેવે સ્વયમ્ એવ વિલીયતે ।
સર્વાશાભ્યુદિતે છાયા દ્વાદશાર્કગણે યથા ॥

ઇચ્છામાત્રમ્ અવિદ્યેહ તન્નાશો મોક્ષ ઉચ્યતે ।
સ ચાસઙ્કલ્પમાત્રેણ સિદ્ધો ભવતિ રાઘવ ॥

મનાગ્ અપિ મનોવ્યોમ્નિ વાસનાતમસિ ક્ષતે ।
કાલિમા તનુતામ્ એતિ ચિદાદિત્યમહોદયાત્ ॥

યથોદિતે દિનકરે ક્વાપિ યાતિ તમસ્વતી ।
તથા વિવેકે ઽભ્યુદિતે ક્વાપ્ય્ અવિદ્યા પ્રલીયતે ॥

દૃઢવાસનયા બન્ધો ઘનતામ્ એતિ ચેતસઃ ।
ચલવેતાલસઙ્કલ્પસ્ સન્ધ્યાકાલે યથા શિશોઃ ॥

યાવત્ કિઞ્ચિદ્ ઇદં દૃશ્યં સાવિદ્યા ક્ષીયતે ચ સા ।
આત્મભાવનયા બ્રહ્મન્ન્ આત્માસૌ કીદૃશસ્ સ્મૃતઃ ॥

ચેત્યાનુપાતરહિતં સામાન્યેન ચ સર્વગમ્ ।
યચ્ ચિત્તત્ત્વમ્ અનાખ્યેયં સ આત્મા પરમેશ્વરઃ ॥

આબ્રહ્મસ્તમ્બપર્યન્તં તૃણાદિ યદ્ ઇદં જગત્ ।
તત્ સર્વં સર્વદાત્મૈવ નાવિદ્યા વિદ્યતે ઽનઘ ॥

સર્વં ચ ખલ્વ્ ઇદં બ્રહ્મ નિત્યં ચિદ્ઘનમ્ અક્ષયમ્ ।
કલ્પનાન્યા મનોનામ્ની વિદ્યતે ન હિ કાચન ॥

ન જાયતે ન મ્રિયતે કિઞ્ચિદ્ અસ્મિઞ્ જગત્ત્રયે ।
ન ચ ભાવવિકારાણાં સત્તા ક્વચન વિદ્યતે ॥

કેવલં કેવલાભાસં સર્વસામાન્યમ્ અક્ષતમ્ ।
ચેત્યાનુપાતરહિતં ચિન્માત્રમ્ ઇહ વિદ્યતે ॥

અસ્મિન્ નિત્યે તતે શુદ્ધે ચિન્માત્રે નિરુપદ્રવે ।
શાન્તે સમસમાભોગે નિર્વિકારોદિતાત્મનિ ॥

યૈષા સ્વભાવાભિગતં સ્વયં સઙ્કલ્પ્ય ધાવતિ ।
ચિચ્ ચેત્યં સ્વયમ્ અમ્લાના સા મ્લાના તન્ મનસ્ સ્મૃતમ્ ॥

એકસ્માત્ સર્વગાદ્ દેવાત્ સર્વશક્તેર્ મહાત્મનઃ ।
વિભાગકલનાશક્તિર્ લહરીવોત્થિતામ્ભસઃ ॥

એકસ્મિન્ વિતતે શાન્તે યા ન કિઞ્ચન વિદ્યતે ।
સઙ્કલ્પમાત્રેણ ગતા સા સિદ્ધિં પરમાત્મનિ ॥

અતસ્ સઙ્કલ્પસિદ્ધેયં સઙ્કલ્પેનૈવ નશ્યતિ ।
યેનૈવ જાતા તેનૈવ વહ્નિજ્વાલેવ વાયુના ॥

પૌરુષોદ્યોગસિદ્ધેન ભોગાશારૂપતાં ગતા ।
અસઙ્કલ્પનમાત્રેણ સાવિદ્યા પરિલીયતે ॥

નાહં બ્રહ્મેતિ સઙ્કલ્પાત્ સુદૃઢાદ્ બધ્યતે મનઃ ।
સર્વં બ્રહ્મેતિ સઙ્કલ્પાત્ સુદૃઢાન્ મુચ્યતે પુનઃ ॥

સઙ્કલ્પઃ પરમો બન્ધસ્ ત્વ્ અસઙ્કલ્પો વિમુક્તતા ।
સઙ્કલ્પમ્ અવજિત્યાન્તર્ યથેચ્છસિ તથા કુરુ ॥

દૃષ્ટા મયામ્બરે ઽત્રાસ્તિ નલિની હેમપઙ્કજા ।
લોલવૈડૂર્યમધુપા સુગન્ધિતદિગમ્બરા ॥

ઉદ્દણ્ડૈઃ પ્રકટાભોગૈર્ મૃણાલભુજમણ્ડલૈઃ ।
વિહસન્તી પ્રકાશસ્ય શશિનો રશ્મિમણ્ડલાત્ ॥

વિકલ્પજાલિકૈવેત્થમ્ અસત્યૈવાપિ સત્સમા ।
મનસ્સ્વાસ્થ્યવિનાશાર્થં યથા બાલેન કલ્પ્યતે ॥

તથૈવેયમ્ અવિદ્યેહ ભાવનાભવબન્ધની ।
ચપલેનાસુખાયૈવ મનોબાલેન કલ્પિતા ॥

કૃશો ઽતિદુઃખી બદ્ધો ઽહં હસ્તપાદાદિમાન્ અહમ્ ।
ઇતિ ભાવાનુરૂપેણ વ્યવહારેણ બધ્યતે ॥

નાહં દુઃખી ન મે દેહઃ કો બન્ધો ઽસ્યાત્મનશ્ ચિતઃ ।
ઇતિ ભાવાનુરૂપેણ વ્યવહારેણ મુચ્યતે ॥

નાહં માંસં ન ચાસ્થીનિ દેહાદ્ અન્યઃ પરો હ્ય્ અહમ્ ।
ઇતિ નિશ્ચયવાન્ અન્તઃક્ષીણાવિદ્ય ઇહોચ્યતે ॥

પ્રોત્તુઙ્ગસુરશૈલાગ્રવૈડૂર્યશિખરપ્રભા ।
અથ વાર્કાંશુદુર્ભેદા તિમિરશ્રીસ્ સ્થિતોપરિ ॥

કલ્પ્યતે હિ યથા વ્યોમ્નઃ કાલિમેતિ સ્વભાવજઃ ।
પુંસા ધરણિસંસ્થેન સ્વવિકલ્પનયેદ્ધયા ॥

કલ્પિતૈવમ્ અવિદ્યેયમ્ અનાત્મન્ય્ આત્મભાવના ।
પુરુષેણાપ્રબુદ્ધેન ન પ્રબુદ્ધેન રાઘવ ॥

મેરુનીલમણિચ્છાયા નેયં નાપિ તમઃપ્રભા ।
તદ્ ઇદં કિં કૃતં બ્રહ્મન્ નીલત્વં નભસો વદ ॥

ન રામ નીલતા વ્યોમ્નશ્ શૂન્યસ્ય ગુણવત્ સ્થિતા ।
અન્યરત્નપ્રભાભાવાન્ ન ચાપ્ય્ એષાત્ર મૈરવી ॥

તેજોમયત્વાદ્ અણ્ડસ્ય સ્ફારત્વાત્ સિદ્ધતેજસઃ ।
પ્રાકાશ્યાદ્ અણ્ડપારસ્ય તમસો નાત્ર સમ્ભવઃ ॥

કેવલં શૂન્યતૈવૈષા બહ્વી સુભગ દૃશ્યતે ।
વયસ્યેવાનુરૂપાયા અવિદ્યાયા ન સન્મયી ॥

સ્વદૃષ્ટિક્ષયસમ્પત્તાવ્ અસદ્ એવોત્થિતં તમઃ ।
વસ્તુ સ્વભાવાત્ તદ્ વ્યોમ્નઃ કાર્ષ્ણ્યમ્ ઇત્ય્ અવલોક્યતે ॥

એતદ્બુદ્ધ્યા યથા વ્યોમ્નિ દૃશ્યમાનો ઽપિ કાલિમા ।
ન કાલિમેતિ બોધસ્ સ્યાદ્ અવિદ્યાતિમિરે તથા ॥

અસઙ્કલ્પો હ્ય્ અવિદ્યાયા નિગ્રહઃ કથિતો બુધૈઃ ।
યથા ગગનપદ્મિન્યાસ્ સ ચાતિસુકરસ્ સ્વયમ્ ॥

ભ્રમસ્ય જાગતસ્યાસ્ય જાતસ્યાકાશવર્ણવત્ ।
અપુનસ્સ્મરણં મન્યે સાધો વિસ્મરણં વરમ્ ॥

નષ્ટો ઽહમ્ ઇતિ સઙ્કલ્પાદ્ યથા દુઃખેન નશ્યતિ ।
પ્રબુદ્ધો ઽસ્મીતિ સઙ્કલ્પાજ્ જનો ઽભ્યેતિ તથા સુખમ્ ॥

તથા સમ્મૂઢસઙ્કલ્પાન્ મૂઢતામ્ એતિ વૈ પુનઃ ।
પ્રબોધોદારસઙ્કલ્પાત્ પ્રબોધાયાનુધાવતિ ॥

ક્ષણાત્ સંસ્મરણાદ્ એષામ્ અવિદ્યોદેતિ શાશ્વતી ।
યત્નાદ્ વિસ્મરણાદ્ અર્થઃ પરિનશ્યતિ તત્ત્વતઃ ॥

ભાવની સર્વભાવાનાં સર્વભૂતવિમોહની ।
તારણી સ્વાત્મનો નાશે સ્વાત્મવૃદ્ધૌ વિનાશિકી ॥

મનો યદ્ અનુસન્ધત્તે તત્ સર્વેન્દ્રિયવૃત્તયઃ ।
ક્ષણાત્ સમ્પાદયન્ત્ય્ એતા રાજાજ્ઞામ્ ઇવ મન્ત્રિણઃ ॥

તસ્માન્ મનોઽનુસન્ધાનં ભાવેષુ ન કરોતિ યઃ ।
અન્તશ્ ચેતનયત્નેન સ શાન્તિમ્ અધિગચ્છતિ ॥

યદ્ આદાવ્ એવ નાસ્તીદં તદ્ અદ્યાપિ ન વિદ્યતે ।
યદ્ ઇદં ભાતિ તદ્ બ્રહ્મ શાન્તમ્ એકમ્ અનિઙ્ગનમ્ ॥

મનનીયમનોમાનાન્ય્ અતઃ કસ્ય કથં કુતઃ ।
નિર્વિકારમ્ અનાદ્યન્તમ્ આસ્યતામ્ અપયન્ત્રણમ્ ॥

પરં પૌરુષમ્ આશ્રિત્ય યત્નાદ્ પરમયા ધિયા ।
ભોગાશાભાવનાં ચિત્તાત્ સમૂલમ્ અલમ્ ઉદ્ધરેત્ ॥

યદ્ ઉદેતિ પરો મોહો જરામરણકારણમ્ ।
આશાપાશશતોલ્લાસી વાસના તદ્ વિજૃમ્ભતે ॥

મમ પુત્રા મમ ધનમ્ અહં સો ઽયમ્ ઇદં મમ ।
ઇતીયમ્ ઇન્દ્રજાલેન વાસનૈકા વિવલ્ગતિ ॥

શૂન્ય એવ શરીરે ઽસ્મિન્ વિલોલો ઽર્જુનવાતવત્ ।
અવિદ્યયા વાસનયા ત્વ્ અહમ્ભાવાહિર્ અર્પિતઃ ॥

પરમાર્થેન તત્ત્વજ્ઞ મમાહમ્ ઇદમ્ ઇત્ય્ અલમ્ ।
આત્મતત્ત્વાદ્ ઋતે મન્યે ન કદાચન કિઞ્ચન ॥

સાદ્રિદ્યૂર્વીગિરિશ્રેણ્યા સૃષ્ટિદૃષ્ટ્યા પુનઃ પુનઃ ।
સૈવાન્યેવ વિચિત્રેયમ્ અવિદ્યા પરિવર્તતે ॥

ઉદેત્ય્ અજ્ઞાનમાત્રેણ નશ્યતિ જ્ઞાનમાત્રતઃ ।
સંવિન્માત્રપરિચ્છેદ્યા રજ્જ્વામ્ ઇવ ભુજઙ્ગમઃ ॥

સાદ્રિદ્યૂર્વીનદી સેયં યાવિદ્યા જ્ઞસ્ય રામ સા ।
નાવિદ્યા તસ્ય તદ્ બ્રહ્મ સ્વે મહિમ્નિ વ્યવસ્થિતમ્ ॥

રજ્જુસર્પવિકલ્પૌ દ્વાવ્ અજ્ઞાનૈકોપકલ્પિતૌ ।
જ્ઞેન ત્વ્ એકૈવ નિર્ણીતા બ્રહ્મદૃષ્ટિર્ અકૃત્રિમા ॥

મા ભવાજ્ઞો ભવ જ્ઞસ્ ત્વં જહિ સંસારવાસનાઃ ।
અનાત્મન્ય્ આત્મભાવેન કિમ્ અન્ય ઇવ રોદિષિ ॥

કસ્ તવાયં જડો મૂકો દેહો ભવતિ રાઘવ ।
યદર્થં સુખદુઃખાભ્યામ્ અવશઃ પરિહીયતે ॥

યથા હિ કાષ્ઠજતુનોર્ યથા બદરકુણ્ડયોઃ ।
શ્લિષ્ટયોર્ અપિ નૈકત્વં દેહદેહવતોસ્ તથા ॥

ભસ્ત્રાદાહે યથા દાહો ન ભસ્ત્રાન્તરવર્તિનઃ ।
પવનસ્ય તથા દેહનાશે નાત્મ વિનશ્યતિ ॥

દુઃખિતો ઽહં સુખાઢ્યો ઽહમ્ ઇતિ ભ્રાન્તી રઘૂદ્વહ ।
અનયોપહતે ચિત્તે દુષ્પારેહ કદર્થના ॥

મિથ્યૈવાનર્થકારિણ્યા મનોમનનપીનયા ।
અનયા દુઃખદાયિન્યા મહામોહમલાન્ધયા ॥

ચન્દ્રબિમ્બે સુધાર્દ્રે ઽપિ કૃત્વા રૌરવકલ્પનામ્ ।
નારકં દાહસંશોષદુઃખં સમનુભૂયતે ॥

જલલોલોચ્ચકલ્હારપુષ્પશીતલવીચિષુ ।
સરસ્સુ મૃગતૃષ્ણાઢ્યં મહત્ત્વં પરિદૃશ્યતે ॥

નભોનગરનિર્માણપાતોત્પતનસમ્ભ્રમાઃ ।
સ્વપ્નાદિષ્વ્ અનુભૂયન્તે વિચિત્રસુખદુઃખદાઃ ॥

સંસારવાસના ચેતો યદિ નામ ન પૂરયેત્ ।
તજ્ જાગ્રત્સ્વપ્નસંરમ્ભાઃ કં નયેયુર્ ઇહાપદમ્ ॥

દૃશ્યન્તે રૌરવાવીચિનરકાનર્થશાસનાઃ ।
મિથ્યાજ્ઞાને ગતે વૃદ્ધિં સ્વર્ગોપવનભૂમિષુ ॥

અનયા વેધિતં ચેતો બિસતન્તાવ્ અપિ ક્ષણાત્ ।
પશ્યત્ય્ અખિલસંસારસાગરાવર્તવિભ્રમમ્ ॥

અનયોપહતે ચિત્તે રાજ્ય એવ હિ સંસ્થિતઃ ।
તાસ્ તા દશા જનો યાતિ યા ન યોગ્યાશ્ શ્વપાકિનઃ ॥

તસ્માદ્ રામ પરિત્યજ્ય વાસનાં ભવબન્ધનીમ્ ।
સર્વભાવમયીં તિષ્ઠ નીરાગસ્ સ્ફટિકો યથા ॥

તિષ્ઠતસ્ તવ કાર્યેષુ માસ્તુ રાગાનુરઞ્જના ।
સ્ફટિકસ્યેવ ચિત્રાણિ પ્રતિબિમ્બાનિ ગૃહ્ણતઃ ॥

વિગતકૌતુકસઙ્ગસમિદ્ધયા યદિ કરોષિ સદૈવ હિ લીલયા ।
વરધિયા જગતિ પ્રકૃતિક્રિયાસ્ તદ્ અસિ કેન મહાન્ ઉપમીયસે ॥