Mokṣopāya · Chapter 3.113

eṣā hi vāsanā nityam asaty eva yad utthitā /
dvicandrabhrāntivat tena tyaktuṃ rāghava yujyate //

avidyāvidyamānaiva naṣṭaprajñasya vidyate /
nāmnaivāṅgīkṛtābhāvā samyakprajñasya sā kutaḥ //

mā bhavājño bhava prājñas samyag rāma vicāraya /
nāsty evendur dvitīyaḥ khe bhrāntyā saṃlakṣyate mudhā //

nātmatattvād ṛte kiñcid vidyate vastv avastu vā /
ūrmimālini vistīrṇe vāripūrād ṛte yathā //

svavikalpakṛtān etān bhāvābhāvān asanmayān /
nitye tate site śuddhe mā samāropayātmani //

nāsi kartā kim etāsu kriyāsu mamatā tava /
ekasmin vidyamāne hi kiṃ kena kriyate katham //

mā cākartā bhava prājña kim akartṛtayeha te /
sādhyaṃ sādhyam upādeyaṃ tasmāt svastho bhavānagha //

kartā saṃs tvam asaktatvād bhavākartā raghūdvaha /
asaktatvād akartāpi kartṛvat spandanaṃ kuru //

satyaṃ cet syād upādeyaṃ mithyā syād dheyam eva tat /
upādeyaikasaktatvād yuktā saktir hi karmaṇi //

yatrendrajālam akhilaṃ māyāmayam avastukam /
tatra kās tāḥ kathaṃ rāma heyopādeyadṛṣṭayaḥ //

saṃsārabījakaṇikā yaiṣāvidyā raghūdvaha /
eṣā hy avidyamānaiva satīva sphāratāṃ gatā //

yeyam ābhoginissārasaṃsārārambhacakrikā /
vijñeyā vāsanaiṣā sā caitasī mohadāyinī //

cāruvaṃśalatevāntaśśūnyanissārakoṭarā /
sarittaraṅgamāleva na vyucchinnā vinaśvarī //

gṛhyamāṇāpi hastena grahītuṃ naiva yujyate /
mṛdvy apy atyantatīkṣṇāgrā nirjharormir ivotthitā //

dṛśyate prakaṭābhāsā sadarthe nopayujyate /
taraṅgiṇī taraṅgābhāsv ākārapariniṣṭhitā //

kvacid vakrā kvacid ṛjvī dīrghā kharvā sthirā calā /
yatprasādodbhavā tasmād vyatirekam upāgatā //

antaśśūnyāpi sarvatra dṛśyate 'sārasundarī /
na kvacit saṃsthitāpīha sarvatraivopalakṣyate //

jaḍaiva cinmayīvāsāv anyaspandopajīvinī /
nimeṣam apy atiṣṭhantī sthairyāśaṅkāṃ prayacchati //

jvāleva śuddhavarṇāpi maṣīmalinakoṭarā /
valgaty anyaprasādena kṣīyate tadavīkṣitā //

āloke vimale mlānā tamasy ativirājate /
mṛgatṛṣṇeva susphārā nānāvarṇavilāsinī //

vakrā viṣamayī tanvī mṛdvī kaṇṭakakarkaśā /
lalanā cañcalā kṣuddhā tṛṣṇā jihveva bhoginaḥ //

svayaṃ dīpaśikhevāśu kṣīyate snehasaṅkṣaye /
sindūradhūlilekheva vinā rāgaṃ na rañjate //

kṣaṇaprakāśā taralā kṛtasaṃsthā jaḍāśaye /
mugdhānāṃ trāsajananī vakrā vidyud ivoditā //

yatnād gṛhītvā dahati bhūtvā bhūtvā pralīyate /
labhyate 'pi ca nānviṣṭā vidyudvad atibhaṅgurā //

aprārthitaivopanatā ramaṇīyāpy anarthadā /
akālapuṣpamāleva śreyase nābhinanditā //

atyantavismṛtaivātisukhāya bhramadāyinī /
dussvapnakalaneveyam anarthāyaiva sūtthitā //

pratibhāsavaśād eva trijaganti mahānti ca /
muhūrtamātreṇotpādya dhatte grāsīkaroti ca //

muhūrto vatsaraśreṇī lavaṇasyānayā kṛtā /
rātrir dvādaśavarṣāṇi hariścandrasya nirmitā //

viyoginām athānyeṣāṃ kāntāvirahaśālinām /
rātrir vatsaravad dīrghā bhavaty asyāḥ prasādataḥ //

sukhitasyālpatām eti duḥkhitasyaiti dīrghatām /
kālo hy asyāḥ prasādena viparyāsaikaśālinā //

asyās svasattāmātreṇa kartṛtaitāsu vṛttiṣu /
dīpasyālokakāryāṇāṃ yathā tadvan na vastutaḥ //

sanitambastanā citre na strī strīdharmiṇī yathā /
tathaivākāradhīreyaṃ kartuṃ yogyā na kiñcana //

manorājyam ivākārabhāsvarā satyavarjitā /
sahasraśataśākhāpi na kiñcit paramārthataḥ //

araṇye mṛgatṛṣṇeva mithyaivāḍambarānvitā /
viḍambayati tān mugdhamṛgān eva na mānuṣān //

phenamāleva sañjātadhvastā vicchedavarjitā /
jaḍaiva cañcalākārā gṛhyamānā na kiñcana //

ananyā cetanasyāpi nūnam anyeva ca sthitā /
krimitantur ivādīrghā jaḍaivāpy ajaḍāśritā //

kaluṣoḍḍāmarakārā rajaḥprasaradhūsarā /
calā kalpāntavātyeva svākrāntabhuvanāntarā //

dhūmālīvāṅgasaṃlagnā dāhasvedapradāyinī /
garbhīkṛtarasākramya jaganti parivartate //

dhārā jaladharasyeva sudīrghā jaḍanirmitā /
asārasaṅghātadṛḍharajjus tṛṇagaṇair iva //

taraṅgotpalamāleva kalpanāmātravarṇitā /
mṛṇālīva bahucchidrā paṅkaprauḍhā jaḍātmikā //

jvāleva dṛśyate vṛddhitatparā na ca vardhate /
viṣāsvāda ivāpātamadhurānte sudāruṇā //

naṣṭā dīpaśikhevaiṣā na jāne kveha gacchati /
mihikevāgradṛṣṭāpi gṛhyamāṇā na kiñcana //

pāṃsumuṣṭir ivāstīrya prekṣitā pāramāṇavī /
ākāśanīlimevaiṣā nirnimittaiva dṛśyate //

dvicandramohavaj jātā svapnavad vihitabhramā /
yathā nauyāyinas sthāṇuspandas tadvad ihotthitā //

anayopahate citte dīrghakālam ivākulaiḥ /
janair ālakṣyate dīrghas saṃsārasvapnavibhramaḥ //

manojñam api satyaṃ ca dṛśyate sad asattayā /
amanojñam asatyaṃ ca dṛśyate 'sac ca sattayā //

anayopahate tv asmiṃś citrāś cetasi vibhramāḥ /
utpadyante vinaśyante taraṅgās toyadher iva //

padārtharatham ārūḍhā bhāvanaiṣā balānvitā /
ākrāmati manaḥ kṣipraṃ vihagaṃ vāgurā yathā //

kāruṇyāt spandamānākṣīṃ sravatkṣīralavastanīm /
nayaty ullāsitānandaṃ jananīṃ gṛhiṇīpadam //

viṣīkaroti niṣṣyandasantarpitajagattrayam /
sudhā sārdram api kṣipraṃ pravṛddhā bimbam aindavam //

unmattavaravetālavartanārambhasambhramam /
sthāṇavas samprayacchanti mūkam apy eti yad dhiyā //

sandhyādiṣu ca kāleṣu loṣṭapāṣāṇabhittayaḥ /
asyāḥ prasādād dṛśyante sarpā jagati dṛṣṭibhiḥ //

eko 'pi dvitayodeti yathā dviśaśidarśane /
dūram abhyāśatāṃ yāti svapne 'bdhitaraṇaṃ yathā //

ādīrghaḥ kṣaṇatām eti kālas seṣṭā yathā niśā /
kṣaṇo varṣam ivābhāti kāntāvirahiṇām iva //

na tad asti na yan nāma na karotīyam uddhatā /
asyās tv akiñcanāyās tu śaktatāṃ paśya rāghava //

saṃrodhayet prayatnena saṃvidaivāśu saṃvidam /
saṃvitsrotonirodhena śuṣyaty eṣā manonadī //

avidyamānayaivedaṃ pelavāṅgyā sutucchayā /
mithyābhāvanayā nāma citram andhīkṛtaṃ jagat //

arūpayā nirākṛtyā cārucetanahīnayā /
asatyevāśu naśyantyā citram andhīkṛtaṃ jagat //

ālokena vinaśyantyā sphurantyā tamaso 'ntare /
kauśikekṣaṇadharmiṇyā citram andhīkṛtaṃ jagat //

kukarmaikāntakāriṇyā na sahantyāvalokanam /
deham apy avijānantyā citram andhīkṛtaṃ jagat //

sudhīrācāradharmiṇyā nityaṃ prākṛtakāntayā /
anāratāstaṅgatayā citram andhīkṛtaṃ jagat //

anantaduḥkhākulayā sadaiva dhṛtayānayā /
sambodhahīnayā nāma citram andhīkṛtaṃ jagat //

kāmakrodhaghanastanyā tamaḥprasaravaktrayā /
acetanaśarīriṇyā citram andhīkṛtaṃ jagat //

ātmāndhakūpāspadayā jaḍayā jāḍyajīrṇayā /
duḥkhadīrghapralāpinyā citram andhīkṛtaṃ jagat //

puruṣāsaṅgabhaṅginyā rogiṇyākṣatamāyayā /
vivartinyā vivakṣāsu citram andhīkṛtaṃ jagat //

puruṣasya na yā śaktā soḍhum īkṣitam apy alam /
tayā striyāśaraṇayā citram andhīkṛtaḥ pumān //

na yasyāś cetanaivāsti yāpy anaṣṭaiva naśyati /
tayā striyāpuruṣayā citram andhīkṛtaḥ pumān //

anantaduṣprasaravilāsakāriṇī kṣayodayonmukhasukhaduḥkhakāriṇī /
iyaṃ prabho vigalati kena vāsanā manoguhānilayanibaddhabhāvanā //