Mokṣopāya · Chapter 3.112

yasmin yasmin padārthe hi yena yena yathā tathā /
tīvrasaṃvegasampannaṃ manaḥ paśyati vāñchitam //

jāyate mriyate caiṣā manasas tīvravegitā /
saumyāmbubudbudālīva nirnimittā svabhāvataḥ //

śītatā tuhinasyeva kajjalasyeva kṛṣṇatā /
lolatā manaso rūpaṃ tīvrātīvraikarūpiṇaḥ //

katham asyātilolasya vegāvegaikakāraṇam /
calatā manaso brahman balato vinivāryate //

neha cañcalatāhīnaṃ manaḥ kvacana dṛśyate /
cañcalatvaṃ manodharmo vahnidharmo yathoṣṇatā //

yaiṣā hi cañcalā spandaśaktiś cittatvasaṃsthitā /
tāṃ viddhi mānasīṃ śaktiṃ jagadāḍambarātmikām //

spandasparśād ṛte vāyor yathā sattaiva nohyate /
tathāsti cittasattā no cañcalaspandanād ṛte //

yat tu cañcalatāhīnaṃ tan mano mṛtam ucyate /
sa eva ca tapaśśāstraprasiddho mokṣa ucyate //

manovilayamātreṇa duḥkhaśāntir avāpyate /
manojananamātreṇa duḥkhaṃ param avāpyate //

duḥkham utpādayaty uccair utthitaś cittarākṣasaḥ /
sukhāyānantabhogyāya taṃ prayatnena pātaya //

tasya cañcalatā yaiṣā hy avidyā nāma socyate /
vāsanāparanāmnī tāṃ vicāreṇa vināśaya //

avidyayā vāsanayā tayāntaś cittaśāntayā /
vilīnayā tyāgavaśāt paraṃ śreyo 'dhigamyate //

yat tat sadasator madhyaṃ yan madhyaṃ cittvajāḍyayoḥ /
tan manaḥ procyate rāma dvayadolāyitākṛti //

jāḍyānusandhānahṛtaṃ jāḍyātmakatayeddhayā /
ceto jaḍatvam āyāti dṛḍhābhyāsavaśena hi //

vivekaikānusandhānāc cidaṃśātmatayā manaḥ /
citaikatām upāyāti dṛḍhābhyāsavaśāt sthiram //

pauruṣeṇa prayatnena yasminn eva pade manaḥ /
pātyate tat padaṃ prāpya bhavaty abhyāsalohitam //

ataḥ pauruṣam āśritya cittam ākramya cetasā /
viśokaṃ padam āśritya nirāśaṅkas sthiro bhava //

bhavabhāvanayā bhagnaṃ manasaiva na cen manaḥ /
balād uttāryate rāma tad upāyo 'sti netaraḥ //

mana eva samarthaṃ vai manaso dṛḍhanigrahe /
arājā kas samarthas syād rājño rāghava nigrahe //

tṛṣṇāgrāhagṛhītānāṃ saṃsārārṇavaraṃhasi /
āvartair uhyamānānāṃ dūraṃ svamana eva nauḥ //

manasaiva manaś chittvā pāśaṃ paramabandhanam /
unmocito na yenātmā nāsāv anyena mokṣyate //

yā yodeti manonāmnī vāsanā vāsitāntarā /
tāṃ tāṃ pariharet prājñas tato 'vidyākṣayo bhavet //

bhogaughavāsanāṃ tyaktvā tyaja tvaṃ khedavāsanām /
bhāvābhāvau tatas tyaktvā nirvikalpas sukhī bhava //

abhāvanaṃ bhāvanāyās tv etāvān bhāvanākṣayaḥ /
eṣa eva manonāśas tv avidyānāśa ucyate //

yad yat saṃvedyate kiñcit tatrāsaṃvedanaṃ varam /
asaṃvittis tu nirvāṇaṃ duḥkhaṃ saṃvedanād bhavet //

svenaiva tat prayatnena puṃsas sampadyate kṣaṇāt /
bhāvasyābhāvanaṃ bhūtyai tat tasmān nityam āharet //

rāgādayo ye manasepsitās te buddhvaiva tāṃs tāṃs tvam avastubhūtān /
tyaktvā tadāsthāṅkuram astabījaṃ mā harṣaśokau samupaiṣi tṛptaḥ //