મોક્ષોપાય · અધ્યાય 3.113

એષા હિ વાસના નિત્યમ્ અસત્ય્ એવ યદ્ ઉત્થિતા ।
દ્વિચન્દ્રભ્રાન્તિવત્ તેન ત્યક્તું રાઘવ યુજ્યતે ॥

અવિદ્યાવિદ્યમાનૈવ નષ્ટપ્રજ્ઞસ્ય વિદ્યતે ।
નામ્નૈવાઙ્ગીકૃતાભાવા સમ્યક્પ્રજ્ઞસ્ય સા કુતઃ ॥

મા ભવાજ્ઞો ભવ પ્રાજ્ઞસ્ સમ્યગ્ રામ વિચારય ।
નાસ્ત્ય્ એવેન્દુર્ દ્વિતીયઃ ખે ભ્રાન્ત્યા સંલક્ષ્યતે મુધા ॥

નાત્મતત્ત્વાદ્ ઋતે કિઞ્ચિદ્ વિદ્યતે વસ્ત્વ્ અવસ્તુ વા ।
ઊર્મિમાલિનિ વિસ્તીર્ણે વારિપૂરાદ્ ઋતે યથા ॥

સ્વવિકલ્પકૃતાન્ એતાન્ ભાવાભાવાન્ અસન્મયાન્ ।
નિત્યે તતે સિતે શુદ્ધે મા સમારોપયાત્મનિ ॥

નાસિ કર્તા કિમ્ એતાસુ ક્રિયાસુ મમતા તવ ।
એકસ્મિન્ વિદ્યમાને હિ કિં કેન ક્રિયતે કથમ્ ॥

મા ચાકર્તા ભવ પ્રાજ્ઞ કિમ્ અકર્તૃતયેહ તે ।
સાધ્યં સાધ્યમ્ ઉપાદેયં તસ્માત્ સ્વસ્થો ભવાનઘ ॥

કર્તા સંસ્ ત્વમ્ અસક્તત્વાદ્ ભવાકર્તા રઘૂદ્વહ ।
અસક્તત્વાદ્ અકર્તાપિ કર્તૃવત્ સ્પન્દનં કુરુ ॥

સત્યં ચેત્ સ્યાદ્ ઉપાદેયં મિથ્યા સ્યાદ્ ધેયમ્ એવ તત્ ।
ઉપાદેયૈકસક્તત્વાદ્ યુક્તા સક્તિર્ હિ કર્મણિ ॥

યત્રેન્દ્રજાલમ્ અખિલં માયામયમ્ અવસ્તુકમ્ ।
તત્ર કાસ્ તાઃ કથં રામ હેયોપાદેયદૃષ્ટયઃ ॥

સંસારબીજકણિકા યૈષાવિદ્યા રઘૂદ્વહ ।
એષા હ્ય્ અવિદ્યમાનૈવ સતીવ સ્ફારતાં ગતા ॥

યેયમ્ આભોગિનિસ્સારસંસારારમ્ભચક્રિકા ।
વિજ્ઞેયા વાસનૈષા સા ચૈતસી મોહદાયિની ॥

ચારુવંશલતેવાન્તશ્શૂન્યનિસ્સારકોટરા ।
સરિત્તરઙ્ગમાલેવ ન વ્યુચ્છિન્ના વિનશ્વરી ॥

ગૃહ્યમાણાપિ હસ્તેન ગ્રહીતું નૈવ યુજ્યતે ।
મૃદ્વ્ય્ અપ્ય્ અત્યન્તતીક્ષ્ણાગ્રા નિર્ઝરોર્મિર્ ઇવોત્થિતા ॥

દૃશ્યતે પ્રકટાભાસા સદર્થે નોપયુજ્યતે ।
તરઙ્ગિણી તરઙ્ગાભાસ્વ્ આકારપરિનિષ્ઠિતા ॥

ક્વચિદ્ વક્રા ક્વચિદ્ ઋજ્વી દીર્ઘા ખર્વા સ્થિરા ચલા ।
યત્પ્રસાદોદ્ભવા તસ્માદ્ વ્યતિરેકમ્ ઉપાગતા ॥

અન્તશ્શૂન્યાપિ સર્વત્ર દૃશ્યતે ઽસારસુન્દરી ।
ન ક્વચિત્ સંસ્થિતાપીહ સર્વત્રૈવોપલક્ષ્યતે ॥

જડૈવ ચિન્મયીવાસાવ્ અન્યસ્પન્દોપજીવિની ।
નિમેષમ્ અપ્ય્ અતિષ્ઠન્તી સ્થૈર્યાશઙ્કાં પ્રયચ્છતિ ॥

જ્વાલેવ શુદ્ધવર્ણાપિ મષીમલિનકોટરા ।
વલ્ગત્ય્ અન્યપ્રસાદેન ક્ષીયતે તદવીક્ષિતા ॥

આલોકે વિમલે મ્લાના તમસ્ય્ અતિવિરાજતે ।
મૃગતૃષ્ણેવ સુસ્ફારા નાનાવર્ણવિલાસિની ॥

વક્રા વિષમયી તન્વી મૃદ્વી કણ્ટકકર્કશા ।
લલના ચઞ્ચલા ક્ષુદ્ધા તૃષ્ણા જિહ્વેવ ભોગિનઃ ॥

સ્વયં દીપશિખેવાશુ ક્ષીયતે સ્નેહસઙ્ક્ષયે ।
સિન્દૂરધૂલિલેખેવ વિના રાગં ન રઞ્જતે ॥

ક્ષણપ્રકાશા તરલા કૃતસંસ્થા જડાશયે ।
મુગ્ધાનાં ત્રાસજનની વક્રા વિદ્યુદ્ ઇવોદિતા ॥

યત્નાદ્ ગૃહીત્વા દહતિ ભૂત્વા ભૂત્વા પ્રલીયતે ।
લભ્યતે ઽપિ ચ નાન્વિષ્ટા વિદ્યુદ્વદ્ અતિભઙ્ગુરા ॥

અપ્રાર્થિતૈવોપનતા રમણીયાપ્ય્ અનર્થદા ।
અકાલપુષ્પમાલેવ શ્રેયસે નાભિનન્દિતા ॥

અત્યન્તવિસ્મૃતૈવાતિસુખાય ભ્રમદાયિની ।
દુસ્સ્વપ્નકલનેવેયમ્ અનર્થાયૈવ સૂત્થિતા ॥

પ્રતિભાસવશાદ્ એવ ત્રિજગન્તિ મહાન્તિ ચ ।
મુહૂર્તમાત્રેણોત્પાદ્ય ધત્તે ગ્રાસીકરોતિ ચ ॥

મુહૂર્તો વત્સરશ્રેણી લવણસ્યાનયા કૃતા ।
રાત્રિર્ દ્વાદશવર્ષાણિ હરિશ્ચન્દ્રસ્ય નિર્મિતા ॥

વિયોગિનામ્ અથાન્યેષાં કાન્તાવિરહશાલિનામ્ ।
રાત્રિર્ વત્સરવદ્ દીર્ઘા ભવત્ય્ અસ્યાઃ પ્રસાદતઃ ॥

સુખિતસ્યાલ્પતામ્ એતિ દુઃખિતસ્યૈતિ દીર્ઘતામ્ ।
કાલો હ્ય્ અસ્યાઃ પ્રસાદેન વિપર્યાસૈકશાલિના ॥

અસ્યાસ્ સ્વસત્તામાત્રેણ કર્તૃતૈતાસુ વૃત્તિષુ ।
દીપસ્યાલોકકાર્યાણાં યથા તદ્વન્ ન વસ્તુતઃ ॥

સનિતમ્બસ્તના ચિત્રે ન સ્ત્રી સ્ત્રીધર્મિણી યથા ।
તથૈવાકારધીરેયં કર્તું યોગ્યા ન કિઞ્ચન ॥

મનોરાજ્યમ્ ઇવાકારભાસ્વરા સત્યવર્જિતા ।
સહસ્રશતશાખાપિ ન કિઞ્ચિત્ પરમાર્થતઃ ॥

અરણ્યે મૃગતૃષ્ણેવ મિથ્યૈવાડમ્બરાન્વિતા ।
વિડમ્બયતિ તાન્ મુગ્ધમૃગાન્ એવ ન માનુષાન્ ॥

ફેનમાલેવ સઞ્જાતધ્વસ્તા વિચ્છેદવર્જિતા ।
જડૈવ ચઞ્ચલાકારા ગૃહ્યમાના ન કિઞ્ચન ॥

અનન્યા ચેતનસ્યાપિ નૂનમ્ અન્યેવ ચ સ્થિતા ।
ક્રિમિતન્તુર્ ઇવાદીર્ઘા જડૈવાપ્ય્ અજડાશ્રિતા ॥

કલુષોડ્ડામરકારા રજઃપ્રસરધૂસરા ।
ચલા કલ્પાન્તવાત્યેવ સ્વાક્રાન્તભુવનાન્તરા ॥

ધૂમાલીવાઙ્ગસંલગ્ના દાહસ્વેદપ્રદાયિની ।
ગર્ભીકૃતરસાક્રમ્ય જગન્તિ પરિવર્તતે ॥

ધારા જલધરસ્યેવ સુદીર્ઘા જડનિર્મિતા ।
અસારસઙ્ઘાતદૃઢરજ્જુસ્ તૃણગણૈર્ ઇવ ॥

તરઙ્ગોત્પલમાલેવ કલ્પનામાત્રવર્ણિતા ।
મૃણાલીવ બહુચ્છિદ્રા પઙ્કપ્રૌઢા જડાત્મિકા ॥

જ્વાલેવ દૃશ્યતે વૃદ્ધિતત્પરા ન ચ વર્ધતે ।
વિષાસ્વાદ ઇવાપાતમધુરાન્તે સુદારુણા ॥

નષ્ટા દીપશિખેવૈષા ન જાને ક્વેહ ગચ્છતિ ।
મિહિકેવાગ્રદૃષ્ટાપિ ગૃહ્યમાણા ન કિઞ્ચન ॥

પાંસુમુષ્ટિર્ ઇવાસ્તીર્ય પ્રેક્ષિતા પારમાણવી ।
આકાશનીલિમેવૈષા નિર્નિમિત્તૈવ દૃશ્યતે ॥

દ્વિચન્દ્રમોહવજ્ જાતા સ્વપ્નવદ્ વિહિતભ્રમા ।
યથા નૌયાયિનસ્ સ્થાણુસ્પન્દસ્ તદ્વદ્ ઇહોત્થિતા ॥

અનયોપહતે ચિત્તે દીર્ઘકાલમ્ ઇવાકુલૈઃ ।
જનૈર્ આલક્ષ્યતે દીર્ઘસ્ સંસારસ્વપ્નવિભ્રમઃ ॥

મનોજ્ઞમ્ અપિ સત્યં ચ દૃશ્યતે સદ્ અસત્તયા ।
અમનોજ્ઞમ્ અસત્યં ચ દૃશ્યતે ઽસચ્ ચ સત્તયા ॥

અનયોપહતે ત્વ્ અસ્મિંશ્ ચિત્રાશ્ ચેતસિ વિભ્રમાઃ ।
ઉત્પદ્યન્તે વિનશ્યન્તે તરઙ્ગાસ્ તોયધેર્ ઇવ ॥

પદાર્થરથમ્ આરૂઢા ભાવનૈષા બલાન્વિતા ।
આક્રામતિ મનઃ ક્ષિપ્રં વિહગં વાગુરા યથા ॥

કારુણ્યાત્ સ્પન્દમાનાક્ષીં સ્રવત્ક્ષીરલવસ્તનીમ્ ।
નયત્ય્ ઉલ્લાસિતાનન્દં જનનીં ગૃહિણીપદમ્ ॥

વિષીકરોતિ નિષ્ષ્યન્દસન્તર્પિતજગત્ત્રયમ્ ।
સુધા સાર્દ્રમ્ અપિ ક્ષિપ્રં પ્રવૃદ્ધા બિમ્બમ્ ઐન્દવમ્ ॥

ઉન્મત્તવરવેતાલવર્તનારમ્ભસમ્ભ્રમમ્ ।
સ્થાણવસ્ સમ્પ્રયચ્છન્તિ મૂકમ્ અપ્ય્ એતિ યદ્ ધિયા ॥

સન્ધ્યાદિષુ ચ કાલેષુ લોષ્ટપાષાણભિત્તયઃ ।
અસ્યાઃ પ્રસાદાદ્ દૃશ્યન્તે સર્પા જગતિ દૃષ્ટિભિઃ ॥

એકો ઽપિ દ્વિતયોદેતિ યથા દ્વિશશિદર્શને ।
દૂરમ્ અભ્યાશતાં યાતિ સ્વપ્ને ઽબ્ધિતરણં યથા ॥

આદીર્ઘઃ ક્ષણતામ્ એતિ કાલસ્ સેષ્ટા યથા નિશા ।
ક્ષણો વર્ષમ્ ઇવાભાતિ કાન્તાવિરહિણામ્ ઇવ ॥

ન તદ્ અસ્તિ ન યન્ નામ ન કરોતીયમ્ ઉદ્ધતા ।
અસ્યાસ્ ત્વ્ અકિઞ્ચનાયાસ્ તુ શક્તતાં પશ્ય રાઘવ ॥

સંરોધયેત્ પ્રયત્નેન સંવિદૈવાશુ સંવિદમ્ ।
સંવિત્સ્રોતોનિરોધેન શુષ્યત્ય્ એષા મનોનદી ॥

અવિદ્યમાનયૈવેદં પેલવાઙ્ગ્યા સુતુચ્છયા ।
મિથ્યાભાવનયા નામ ચિત્રમ્ અન્ધીકૃતં જગત્ ॥

અરૂપયા નિરાકૃત્યા ચારુચેતનહીનયા ।
અસત્યેવાશુ નશ્યન્ત્યા ચિત્રમ્ અન્ધીકૃતં જગત્ ॥

આલોકેન વિનશ્યન્ત્યા સ્ફુરન્ત્યા તમસો ઽન્તરે ।
કૌશિકેક્ષણધર્મિણ્યા ચિત્રમ્ અન્ધીકૃતં જગત્ ॥

કુકર્મૈકાન્તકારિણ્યા ન સહન્ત્યાવલોકનમ્ ।
દેહમ્ અપ્ય્ અવિજાનન્ત્યા ચિત્રમ્ અન્ધીકૃતં જગત્ ॥

સુધીરાચારધર્મિણ્યા નિત્યં પ્રાકૃતકાન્તયા ।
અનારતાસ્તઙ્ગતયા ચિત્રમ્ અન્ધીકૃતં જગત્ ॥

અનન્તદુઃખાકુલયા સદૈવ ધૃતયાનયા ।
સમ્બોધહીનયા નામ ચિત્રમ્ અન્ધીકૃતં જગત્ ॥

કામક્રોધઘનસ્તન્યા તમઃપ્રસરવક્ત્રયા ।
અચેતનશરીરિણ્યા ચિત્રમ્ અન્ધીકૃતં જગત્ ॥

આત્માન્ધકૂપાસ્પદયા જડયા જાડ્યજીર્ણયા ।
દુઃખદીર્ઘપ્રલાપિન્યા ચિત્રમ્ અન્ધીકૃતં જગત્ ॥

પુરુષાસઙ્ગભઙ્ગિન્યા રોગિણ્યાક્ષતમાયયા ।
વિવર્તિન્યા વિવક્ષાસુ ચિત્રમ્ અન્ધીકૃતં જગત્ ॥

પુરુષસ્ય ન યા શક્તા સોઢુમ્ ઈક્ષિતમ્ અપ્ય્ અલમ્ ।
તયા સ્ત્રિયાશરણયા ચિત્રમ્ અન્ધીકૃતઃ પુમાન્ ॥

ન યસ્યાશ્ ચેતનૈવાસ્તિ યાપ્ય્ અનષ્ટૈવ નશ્યતિ ।
તયા સ્ત્રિયાપુરુષયા ચિત્રમ્ અન્ધીકૃતઃ પુમાન્ ॥

અનન્તદુષ્પ્રસરવિલાસકારિણી ક્ષયોદયોન્મુખસુખદુઃખકારિણી ।
ઇયં પ્રભો વિગલતિ કેન વાસના મનોગુહાનિલયનિબદ્ધભાવના ॥