Mokṣopāya · Chapter 3.111

asya cittamahāvyādheś cikitsāyāṃ varauṣadham /
svāyattaṃ śṛṇu yuktyātmasusādhaṃ svātmani sthitam //

svenaiva pauruṣeṇāśu svasaṃvedanarūpiṇā /
yatnena cittavetālas tyaktveṣṭaṃ vastu jīyate //

tyajann abhimataṃ vastu yas tiṣṭhati nirāmayaḥ /
jitam eva manas tena kudānta iva dantinā //

svasaṃvedanayatnena pālyate cittabālakaḥ /
avastuno vastuni ca yojyate bodhyate 'pi ca //

śāstrasaṅgamadhīreṇa cintātaptam atāpinā /
chinddhi tvam ayasevāyo manasaiva mano mune //

ayatnena yathā bāla itaś cetaś ca yujyate /
bhavyais tathaiva ceto 'ntaḥ kim ivātrātiduṣkaram //

satkarmaṇi samākrāntam udarkodayadāyini /
svapauruṣeṇaiva manaś cetanena niyojayet //

svāyattam ekāntahitaṃ svepsitatyāgavedanam /
yasya duṣkaratāṃ yātaṃ dhik taṃ puruṣakīṭakam //

aramyaṃ ramyarūpeṇa bhāvayitvā svasaṃvidā /
malleneva śiśuś cittam ayatnenaiva jīyate //

pauruṣeṇa prayatnena cittam āśv eva jīyate /
acittenāsapatnena padaṃ brahmaṇi dhīyate //

svāyattaṃ ca susādhaṃ ca svacittākrāntimātrakam /
śaknuvanti na ye kartuṃ dhik tān puruṣajambukān //

svapauruṣaikasādhyena svepsitatyāgarūpiṇā /
manaḥpraśamamantreṇa vināsti na śubhā gatiḥ //

manomāraṇamātreṇa sādhyena svātmasaṃvidā /
nissapatnam anādyantam aniṅganam ihoṣyatām //

īpsitāvedanāṅgyāṃ tu manaḥpraśamanaśriyi /
gurūpadeśaśāstrārthamantrādyā yuktayas tṛṇam //

sarvaṃ sarvagataṃ śāntaṃ brahma sampadyate tadā /
asaṅkalpanaśastreṇa cchinnaṃ cittagadaṃ yadā //

svasaṃvedanasādhye 'smin saṅkalpānarthanāśane /
śāntasyācchābhravapuṣi puṃsaḥ keva kadarthanā //

nūnaṃ daivam anādṛtya mūḍhasaṅkalpakalpitam /
puruṣārthena saṃvittyā naya cittam acittatām //

tāṃ mahāpadavīm ekāṃ kām apy anusaraṃś ciram /
cittaṃ cidbhakṣitaṃ kṛtvā cittvād api paraṃ bhava //

bhavabhāvanayā mukto yuktaḥ paramayā dhiyā /
dhārayātmānam avyagro 'grastacittaṃ citaḥ param //

paraṃ pauruṣam āśritya nītvā cittam acittatām /
tāṃ mahāpadavīm ehi yatra nāsi na cetarat //

saṃvedanaviparyāsarūpiṇārir ivābalaḥ /
jetum āśu mano rāma pauruṣenaiva śakyate //

anudvegaś śriyo mūlam anudvegāt pravartate /
jantor manojayo yena trilokīvijayas tṛṇam //

na śastradahanotpātapātā yasyāṃ manāg api /
svabhāvamātravyāvṛttau tasyāṃ keva kadarthanā //

api svavedanākrāntāv aśaktā ye narādhamāḥ /
kathaṃ vyavahariṣyanti vyavahāradaśāsu te //

pumān dṛto 'smi jāto 'smi jīvāmīti kudṛṣṭayaḥ /
cetaso vṛttayo yānti capalasyāsadutthitāḥ //

na kaścaneha mriyate jāyate neha kaścana /
svayaṃ vetti mṛtiṃ dehe lokam anyaṃ gataṃ manaḥ //

ito yātaṃ pare loke sphuraty anyatayā manaḥ /
na naśyaty etad āmokṣam ato mṛtibhayaṃ kutaḥ //

deharūpeṇa vicarad ihaloke paratra ca /
cittam āmokṣam āste 'sya rūpam anyan na vidyate //

sute bhrātari bhṛtyādau kleśa ākramaṇaṃ nṛṇām /
na svacitte svacaitanyavyāvṛttyātmeti me matiḥ //

tiryag ūrdhvam adhastāc ca bhūyo bhūyo vicāritam /
yāvan nāsti kilopāyaś cittopaśamanād ṛte //

ṛte pathye tate śuddhe bodhe hṛdy udite citi /
manovilayamātreṇa viśrāntir upajāyate //

dhyāyate hṛdayākāśe citiś ciccakradhārayā /
mano māraya niśśaṅkaṃ tvāṃ pramathnanti nādhayaḥ //

yadi ramyam aramyatve tvayā saṃviditaṃ vidā /
chinnāny eva tad aṅgāni cittasyeti matir mama //

ayaṃ so 'ham idaṃ tan me etāvanmātrakaṃ manaḥ /
tadabhāvanamātreṇa dātreṇeva vilūyate //

chinnābhram amale vyomni yathā śaradi dhūyate /
nirvikalpe pare tattve tathā nirvāsanaṃ manaḥ //

vahanti yatra śastrāgnipavanās tatra bhīr bhavet /
svāyatte mṛduni svacche kim asaṅkalpane bhayam //

idaṃ śreya idaṃ neti siddham ābālam akṣatam /
bālaṃ putram ivodāre manaś śreyasi yojayet //

akṣapañcānanaṃ cetassiṃhaṃ saṃsṛtibṛṃhaṇam /
ghnanti ye te jayantīha nirvāṇapadapātinaḥ //

bhīmās sambhramadāyinyas saṅkalpakalanād imāḥ /
vipadas samprasūyante mṛgatṛṣṇā maror iva //

kalpāntapavanā vāntu yantu caikatvam arṇavāḥ /
tapantu dvādaśādityā nāsti nirmanasaḥ kṣatiḥ //

manobījāt samudyanti śubhāśubhaphalapradāḥ /
saṃsāraṣaṇḍakā ete lokasaptakapallavāḥ //

asaṅkalpanamātraikasādhye sakalasiddhaye /
asaṅkalpābhisāmrājye tiṣṭhāvaṣṭambhatatparaḥ //

prayacchaty uttamānandaṃ kṣīyamāṇaṃ manaḥ kramāt /
kaṣakṣīṇāṅgako 'ṅgāro yathāṅgārakṣayārthinaḥ //

api brahmakuṭīlakṣyaṃ manasaś cet samīhitam /
tad aṇor antare vyaktaṃ vibhaktaṃ paridṛśyate //

saṅkalpamātravibhavena kṛtātyanarthaṃ saṅkalpaśāntivibhavena susādhitārtham /
santoṣamātravibhavena mano vijitya nityoditena jayam ehi nirīhitena //

paramapāvanayā vimanastayā samatayā matayātmavidām ati /
śamitayā mitayāntar ahantayā yad avaśiṣṭam ajaṃ padam astu tat //