મોક્ષોપાય · અધ્યાય 3.112

યસ્મિન્ યસ્મિન્ પદાર્થે હિ યેન યેન યથા તથા ।
તીવ્રસંવેગસમ્પન્નં મનઃ પશ્યતિ વાઞ્છિતમ્ ॥

જાયતે મ્રિયતે ચૈષા મનસસ્ તીવ્રવેગિતા ।
સૌમ્યામ્બુબુદ્બુદાલીવ નિર્નિમિત્તા સ્વભાવતઃ ॥

શીતતા તુહિનસ્યેવ કજ્જલસ્યેવ કૃષ્ણતા ।
લોલતા મનસો રૂપં તીવ્રાતીવ્રૈકરૂપિણઃ ॥

કથમ્ અસ્યાતિલોલસ્ય વેગાવેગૈકકારણમ્ ।
ચલતા મનસો બ્રહ્મન્ બલતો વિનિવાર્યતે ॥

નેહ ચઞ્ચલતાહીનં મનઃ ક્વચન દૃશ્યતે ।
ચઞ્ચલત્વં મનોધર્મો વહ્નિધર્મો યથોષ્ણતા ॥

યૈષા હિ ચઞ્ચલા સ્પન્દશક્તિશ્ ચિત્તત્વસંસ્થિતા ।
તાં વિદ્ધિ માનસીં શક્તિં જગદાડમ્બરાત્મિકામ્ ॥

સ્પન્દસ્પર્શાદ્ ઋતે વાયોર્ યથા સત્તૈવ નોહ્યતે ।
તથાસ્તિ ચિત્તસત્તા નો ચઞ્ચલસ્પન્દનાદ્ ઋતે ॥

યત્ તુ ચઞ્ચલતાહીનં તન્ મનો મૃતમ્ ઉચ્યતે ।
સ એવ ચ તપશ્શાસ્ત્રપ્રસિદ્ધો મોક્ષ ઉચ્યતે ॥

મનોવિલયમાત્રેણ દુઃખશાન્તિર્ અવાપ્યતે ।
મનોજનનમાત્રેણ દુઃખં પરમ્ અવાપ્યતે ॥

દુઃખમ્ ઉત્પાદયત્ય્ ઉચ્ચૈર્ ઉત્થિતશ્ ચિત્તરાક્ષસઃ ।
સુખાયાનન્તભોગ્યાય તં પ્રયત્નેન પાતય ॥

તસ્ય ચઞ્ચલતા યૈષા હ્ય્ અવિદ્યા નામ સોચ્યતે ।
વાસનાપરનામ્ની તાં વિચારેણ વિનાશય ॥

અવિદ્યયા વાસનયા તયાન્તશ્ ચિત્તશાન્તયા ।
વિલીનયા ત્યાગવશાત્ પરં શ્રેયો ઽધિગમ્યતે ॥

યત્ તત્ સદસતોર્ મધ્યં યન્ મધ્યં ચિત્ત્વજાડ્યયોઃ ।
તન્ મનઃ પ્રોચ્યતે રામ દ્વયદોલાયિતાકૃતિ ॥

જાડ્યાનુસન્ધાનહૃતં જાડ્યાત્મકતયેદ્ધયા ।
ચેતો જડત્વમ્ આયાતિ દૃઢાભ્યાસવશેન હિ ॥

વિવેકૈકાનુસન્ધાનાચ્ ચિદંશાત્મતયા મનઃ ।
ચિતૈકતામ્ ઉપાયાતિ દૃઢાભ્યાસવશાત્ સ્થિરમ્ ॥

પૌરુષેણ પ્રયત્નેન યસ્મિન્ન્ એવ પદે મનઃ ।
પાત્યતે તત્ પદં પ્રાપ્ય ભવત્ય્ અભ્યાસલોહિતમ્ ॥

અતઃ પૌરુષમ્ આશ્રિત્ય ચિત્તમ્ આક્રમ્ય ચેતસા ।
વિશોકં પદમ્ આશ્રિત્ય નિરાશઙ્કસ્ સ્થિરો ભવ ॥

ભવભાવનયા ભગ્નં મનસૈવ ન ચેન્ મનઃ ।
બલાદ્ ઉત્તાર્યતે રામ તદ્ ઉપાયો ઽસ્તિ નેતરઃ ॥

મન એવ સમર્થં વૈ મનસો દૃઢનિગ્રહે ।
અરાજા કસ્ સમર્થસ્ સ્યાદ્ રાજ્ઞો રાઘવ નિગ્રહે ॥

તૃષ્ણાગ્રાહગૃહીતાનાં સંસારાર્ણવરંહસિ ।
આવર્તૈર્ ઉહ્યમાનાનાં દૂરં સ્વમન એવ નૌઃ ॥

મનસૈવ મનશ્ છિત્ત્વા પાશં પરમબન્ધનમ્ ।
ઉન્મોચિતો ન યેનાત્મા નાસાવ્ અન્યેન મોક્ષ્યતે ॥

યા યોદેતિ મનોનામ્ની વાસના વાસિતાન્તરા ।
તાં તાં પરિહરેત્ પ્રાજ્ઞસ્ તતો ઽવિદ્યાક્ષયો ભવેત્ ॥

ભોગૌઘવાસનાં ત્યક્ત્વા ત્યજ ત્વં ખેદવાસનામ્ ।
ભાવાભાવૌ તતસ્ ત્યક્ત્વા નિર્વિકલ્પસ્ સુખી ભવ ॥

અભાવનં ભાવનાયાસ્ ત્વ્ એતાવાન્ ભાવનાક્ષયઃ ।
એષ એવ મનોનાશસ્ ત્વ્ અવિદ્યાનાશ ઉચ્યતે ॥

યદ્ યત્ સંવેદ્યતે કિઞ્ચિત્ તત્રાસંવેદનં વરમ્ ।
અસંવિત્તિસ્ તુ નિર્વાણં દુઃખં સંવેદનાદ્ ભવેત્ ॥

સ્વેનૈવ તત્ પ્રયત્નેન પુંસસ્ સમ્પદ્યતે ક્ષણાત્ ।
ભાવસ્યાભાવનં ભૂત્યૈ તત્ તસ્માન્ નિત્યમ્ આહરેત્ ॥

રાગાદયો યે મનસેપ્સિતાસ્ તે બુદ્ધ્વૈવ તાંસ્ તાંસ્ ત્વમ્ અવસ્તુભૂતાન્ ।
ત્યક્ત્વા તદાસ્થાઙ્કુરમ્ અસ્તબીજં મા હર્ષશોકૌ સમુપૈષિ તૃપ્તઃ ॥