મોક્ષોપાય · અધ્યાય 3.111

અસ્ય ચિત્તમહાવ્યાધેશ્ ચિકિત્સાયાં વરૌષધમ્ ।
સ્વાયત્તં શૃણુ યુક્ત્યાત્મસુસાધં સ્વાત્મનિ સ્થિતમ્ ॥

સ્વેનૈવ પૌરુષેણાશુ સ્વસંવેદનરૂપિણા ।
યત્નેન ચિત્તવેતાલસ્ ત્યક્ત્વેષ્ટં વસ્તુ જીયતે ॥

ત્યજન્ન્ અભિમતં વસ્તુ યસ્ તિષ્ઠતિ નિરામયઃ ।
જિતમ્ એવ મનસ્ તેન કુદાન્ત ઇવ દન્તિના ॥

સ્વસંવેદનયત્નેન પાલ્યતે ચિત્તબાલકઃ ।
અવસ્તુનો વસ્તુનિ ચ યોજ્યતે બોધ્યતે ઽપિ ચ ॥

શાસ્ત્રસઙ્ગમધીરેણ ચિન્તાતપ્તમ્ અતાપિના ।
છિન્દ્ધિ ત્વમ્ અયસેવાયો મનસૈવ મનો મુને ॥

અયત્નેન યથા બાલ ઇતશ્ ચેતશ્ ચ યુજ્યતે ।
ભવ્યૈસ્ તથૈવ ચેતો ઽન્તઃ કિમ્ ઇવાત્રાતિદુષ્કરમ્ ॥

સત્કર્મણિ સમાક્રાન્તમ્ ઉદર્કોદયદાયિનિ ।
સ્વપૌરુષેણૈવ મનશ્ ચેતનેન નિયોજયેત્ ॥

સ્વાયત્તમ્ એકાન્તહિતં સ્વેપ્સિતત્યાગવેદનમ્ ।
યસ્ય દુષ્કરતાં યાતં ધિક્ તં પુરુષકીટકમ્ ॥

અરમ્યં રમ્યરૂપેણ ભાવયિત્વા સ્વસંવિદા ।
મલ્લેનેવ શિશુશ્ ચિત્તમ્ અયત્નેનૈવ જીયતે ॥

પૌરુષેણ પ્રયત્નેન ચિત્તમ્ આશ્વ્ એવ જીયતે ।
અચિત્તેનાસપત્નેન પદં બ્રહ્મણિ ધીયતે ॥

સ્વાયત્તં ચ સુસાધં ચ સ્વચિત્તાક્રાન્તિમાત્રકમ્ ।
શક્નુવન્તિ ન યે કર્તું ધિક્ તાન્ પુરુષજમ્બુકાન્ ॥

સ્વપૌરુષૈકસાધ્યેન સ્વેપ્સિતત્યાગરૂપિણા ।
મનઃપ્રશમમન્ત્રેણ વિનાસ્તિ ન શુભા ગતિઃ ॥

મનોમારણમાત્રેણ સાધ્યેન સ્વાત્મસંવિદા ।
નિસ્સપત્નમ્ અનાદ્યન્તમ્ અનિઙ્ગનમ્ ઇહોષ્યતામ્ ॥

ઈપ્સિતાવેદનાઙ્ગ્યાં તુ મનઃપ્રશમનશ્રિયિ ।
ગુરૂપદેશશાસ્ત્રાર્થમન્ત્રાદ્યા યુક્તયસ્ તૃણમ્ ॥

સર્વં સર્વગતં શાન્તં બ્રહ્મ સમ્પદ્યતે તદા ।
અસઙ્કલ્પનશસ્ત્રેણ ચ્છિન્નં ચિત્તગદં યદા ॥

સ્વસંવેદનસાધ્યે ઽસ્મિન્ સઙ્કલ્પાનર્થનાશને ।
શાન્તસ્યાચ્છાભ્રવપુષિ પુંસઃ કેવ કદર્થના ॥

નૂનં દૈવમ્ અનાદૃત્ય મૂઢસઙ્કલ્પકલ્પિતમ્ ।
પુરુષાર્થેન સંવિત્ત્યા નય ચિત્તમ્ અચિત્તતામ્ ॥

તાં મહાપદવીમ્ એકાં કામ્ અપ્ય્ અનુસરંશ્ ચિરમ્ ।
ચિત્તં ચિદ્ભક્ષિતં કૃત્વા ચિત્ત્વાદ્ અપિ પરં ભવ ॥

ભવભાવનયા મુક્તો યુક્તઃ પરમયા ધિયા ।
ધારયાત્માનમ્ અવ્યગ્રો ઽગ્રસ્તચિત્તં ચિતઃ પરમ્ ॥

પરં પૌરુષમ્ આશ્રિત્ય નીત્વા ચિત્તમ્ અચિત્તતામ્ ।
તાં મહાપદવીમ્ એહિ યત્ર નાસિ ન ચેતરત્ ॥

સંવેદનવિપર્યાસરૂપિણારિર્ ઇવાબલઃ ।
જેતુમ્ આશુ મનો રામ પૌરુષેનૈવ શક્યતે ॥

અનુદ્વેગશ્ શ્રિયો મૂલમ્ અનુદ્વેગાત્ પ્રવર્તતે ।
જન્તોર્ મનોજયો યેન ત્રિલોકીવિજયસ્ તૃણમ્ ॥

ન શસ્ત્રદહનોત્પાતપાતા યસ્યાં મનાગ્ અપિ ।
સ્વભાવમાત્રવ્યાવૃત્તૌ તસ્યાં કેવ કદર્થના ॥

અપિ સ્વવેદનાક્રાન્તાવ્ અશક્તા યે નરાધમાઃ ।
કથં વ્યવહરિષ્યન્તિ વ્યવહારદશાસુ તે ॥

પુમાન્ દૃતો ઽસ્મિ જાતો ઽસ્મિ જીવામીતિ કુદૃષ્ટયઃ ।
ચેતસો વૃત્તયો યાન્તિ ચપલસ્યાસદુત્થિતાઃ ॥

ન કશ્ચનેહ મ્રિયતે જાયતે નેહ કશ્ચન ।
સ્વયં વેત્તિ મૃતિં દેહે લોકમ્ અન્યં ગતં મનઃ ॥

ઇતો યાતં પરે લોકે સ્ફુરત્ય્ અન્યતયા મનઃ ।
ન નશ્યત્ય્ એતદ્ આમોક્ષમ્ અતો મૃતિભયં કુતઃ ॥

દેહરૂપેણ વિચરદ્ ઇહલોકે પરત્ર ચ ।
ચિત્તમ્ આમોક્ષમ્ આસ્તે ઽસ્ય રૂપમ્ અન્યન્ ન વિદ્યતે ॥

સુતે ભ્રાતરિ ભૃત્યાદૌ ક્લેશ આક્રમણં નૃણામ્ ।
ન સ્વચિત્તે સ્વચૈતન્યવ્યાવૃત્ત્યાત્મેતિ મે મતિઃ ॥

તિર્યગ્ ઊર્ધ્વમ્ અધસ્તાચ્ ચ ભૂયો ભૂયો વિચારિતમ્ ।
યાવન્ નાસ્તિ કિલોપાયશ્ ચિત્તોપશમનાદ્ ઋતે ॥

ઋતે પથ્યે તતે શુદ્ધે બોધે હૃદ્ય્ ઉદિતે ચિતિ ।
મનોવિલયમાત્રેણ વિશ્રાન્તિર્ ઉપજાયતે ॥

ધ્યાયતે હૃદયાકાશે ચિતિશ્ ચિચ્ચક્રધારયા ।
મનો મારય નિશ્શઙ્કં ત્વાં પ્રમથ્નન્તિ નાધયઃ ॥

યદિ રમ્યમ્ અરમ્યત્વે ત્વયા સંવિદિતં વિદા ।
છિન્નાન્ય્ એવ તદ્ અઙ્ગાનિ ચિત્તસ્યેતિ મતિર્ મમ ॥

અયં સો ઽહમ્ ઇદં તન્ મે એતાવન્માત્રકં મનઃ ।
તદભાવનમાત્રેણ દાત્રેણેવ વિલૂયતે ॥

છિન્નાભ્રમ્ અમલે વ્યોમ્નિ યથા શરદિ ધૂયતે ।
નિર્વિકલ્પે પરે તત્ત્વે તથા નિર્વાસનં મનઃ ॥

વહન્તિ યત્ર શસ્ત્રાગ્નિપવનાસ્ તત્ર ભીર્ ભવેત્ ।
સ્વાયત્તે મૃદુનિ સ્વચ્છે કિમ્ અસઙ્કલ્પને ભયમ્ ॥

ઇદં શ્રેય ઇદં નેતિ સિદ્ધમ્ આબાલમ્ અક્ષતમ્ ।
બાલં પુત્રમ્ ઇવોદારે મનશ્ શ્રેયસિ યોજયેત્ ॥

અક્ષપઞ્ચાનનં ચેતસ્સિંહં સંસૃતિબૃંહણમ્ ।
ઘ્નન્તિ યે તે જયન્તીહ નિર્વાણપદપાતિનઃ ॥

ભીમાસ્ સમ્ભ્રમદાયિન્યસ્ સઙ્કલ્પકલનાદ્ ઇમાઃ ।
વિપદસ્ સમ્પ્રસૂયન્તે મૃગતૃષ્ણા મરોર્ ઇવ ॥

કલ્પાન્તપવના વાન્તુ યન્તુ ચૈકત્વમ્ અર્ણવાઃ ।
તપન્તુ દ્વાદશાદિત્યા નાસ્તિ નિર્મનસઃ ક્ષતિઃ ॥

મનોબીજાત્ સમુદ્યન્તિ શુભાશુભફલપ્રદાઃ ।
સંસારષણ્ડકા એતે લોકસપ્તકપલ્લવાઃ ॥

અસઙ્કલ્પનમાત્રૈકસાધ્યે સકલસિદ્ધયે ।
અસઙ્કલ્પાભિસામ્રાજ્યે તિષ્ઠાવષ્ટમ્ભતત્પરઃ ॥

પ્રયચ્છત્ય્ ઉત્તમાનન્દં ક્ષીયમાણં મનઃ ક્રમાત્ ।
કષક્ષીણાઙ્ગકો ઽઙ્ગારો યથાઙ્ગારક્ષયાર્થિનઃ ॥

અપિ બ્રહ્મકુટીલક્ષ્યં મનસશ્ ચેત્ સમીહિતમ્ ।
તદ્ અણોર્ અન્તરે વ્યક્તં વિભક્તં પરિદૃશ્યતે ॥

સઙ્કલ્પમાત્રવિભવેન કૃતાત્યનર્થં સઙ્કલ્પશાન્તિવિભવેન સુસાધિતાર્થમ્ ।
સન્તોષમાત્રવિભવેન મનો વિજિત્ય નિત્યોદિતેન જયમ્ એહિ નિરીહિતેન ॥

પરમપાવનયા વિમનસ્તયા સમતયા મતયાત્મવિદામ્ અતિ ।
શમિતયા મિતયાન્તર્ અહન્તયા યદ્ અવશિષ્ટમ્ અજં પદમ્ અસ્તુ તત્ ॥