Mokṣopāya · Chapter 3.110

parasmāt kāraṇād ādau cic cetyapadapātinī /
kalanāpadam āsādya kalaṅkakalanāntaram //

asatsv eva vimoheṣu rāmaivamprāyavṛttiṣu /
ghaneṣu tucchatām etya cirāya parimajjati //

asad eva manovṛttir mlānā vistārayaty alam /
duḥkhaṃ doṣasahasreṇa vetālam iva bālakaḥ //

sad eva hi mahāduḥkham asattāṃ nayati kṣaṇam /
niṣkalaṅkā manovṛttir andhakāram ivārkaruk //

nayad abhyāśatāṃ dūram abhyāśaṃ dūratāṃ nayat /
mano valgati bhūteṣu bālo bālakhageṣv iva //

abhayaṃ bhayam ajñasya cetaso vāsanāvataḥ /
dūrato mugdhapānthasya sthāṇur yāti piśācatām //

śatrutvaṃ śaṅkate mitre kalaṅkamalinaṃ manaḥ /
madāviṣṭamatir jantur bhramat paśyati bhūtalam //

paryākule hi manasi śaśino jāyate 'śaniḥ /
amṛtaṃ viṣabhāvena bhuktaṃ yāti viṣakriyām //

purapattananirmāṇam asat sad iva paśyati /
vāsanāvalitaṃ cetas svapnavaj jāgrad eva hi //

mohaikakāraṇaṃ jantor manaso vāsanolbaṇā /
utkhātavyā prayatnena mūlacchedena caiva sā //

vāsanāvāgurākṛṣṭo manohariṇako nṛṇām /
parāṃ vivaśatām eti saṃsāravanagulmake //

yenocchinnā vicāreṇa jīvasya jñena vāsanā /
nirabhrasyeva sūryasya tasyāloko virājate //

atas tvaṃ mana evedaṃ naraṃ viddhi na dehakam /
jaḍo deho manas tv atra na jaḍaṃ nājaḍaṃ viduḥ //

yat kṛtaṃ manasā rāma tat kṛtaṃ viddhi rāghava /
yat tyaktaṃ manasā rāma tat tyaktaṃ viddhi rāghava //

manomātraṃ jagat kṛtsnaṃ manaḥ parvatamaṇḍalam /
mano vyoma mano bhūmir mano vāyur mano mahān //

mano yadi padārthaṃ tu tadbhāvena na yojayet /
tatas sūryādayo 'py ete na prakāśāḥ kadācana //

mano moham upādatte yasyāsau mūḍha ucyate /
śarīre moham āpanne na śave mūḍha ucyate //

manaḥ paśyad bhavaty akṣi śṛṇvac śravaṇatāṃ gatam /
tvagbhāvaṃ sparśanād eti ghrāṇatām eti śiṅghanāt //

rasanād rasatām eti vicitrāsv atra vṛttiṣu /
nāṭake naṭavad dehe mana evābhivartate //

laghu dīrghaṃ karoty etat sattāsattāṃ ca gacchati /
kaṭutāṃ nayati svādu ripuṃ nayati mitratām //

ya eva pratibhāso 'sya cetaso vṛttivartinaḥ /
tat sad eva hi pratyakṣaṃ tanmātrānubhavād iha //

pratibhāsavaśād eva svapnārthalitacetasaḥ /
hariścandrasya sampannā rātrir dvādaśavārṣikī //

cittānubhāvavaśato muhūrtatvaṃ gataṃ yugam /
indradyumnasya vairiñcapurābhyantaravartinaḥ //

manojñayā manovṛttyā sukhatāṃ yāti rauravam /
prātaḥprāpyasvarājyasya subaddhasyeva bandhanam //

jite manasi sarvaiva vijitaivendriyāvalī /
śīryate ca yathā tantau dagdhe sauktikamālikā //

sarvatas sthitayā svaccharūpayā nirvikārayā /
samayā sūkṣmayā nityaṃ cicchaktyā sākṣibhūtayā //

sarvabhāvānugatayā na cetyārthavibhinnayā /
rāmātmasattayāmūkam api dehasamaṃ jaḍam //

mano 'ntar valgati vyastamananaiṣaṇam ūrjayā /
bahirgirisaridvyomasamudrapuralīlayā //

jāgrac cābhimataṃ vastu nayaty amṛtamṛṣṭatām /
anīhitaṃ ca viṣatāṃ nayaty amṛtam apy alam //

prasṛjya sarvabhāvānām alam ātmacamatkṛtim /
manas tv abhimatākāraṃ rūpaṃ sṛjati vastuṣu //

spandeṣu vāyutām eti prakāśeṣu prakāśatām /
draveṣu dravatām eti cicchakticchuritaṃ manaḥ //

pṛthvyāṃ kaṭhinatām eti śūnyavṛttiṣu śūnyatām /
sarvatrecchāsthitau yāti cicchakticchuritaṃ manaḥ //

śuklaṃ kṛṣṇīkaroty etat kṛṣṇaṃ nayati śuklatām /
vinaiva deśakālābhyāṃ śaktiṃ paśyāsya cetasaḥ //

manasy anyatra saṃsakte carvitasyāpi jihvayā /
bhojanasyātimṛṣṭasya na svādo hy anubhūyate //

yac cittadṛṣṭaṃ tad dṛṣṭaṃ na dṛṣṭaṃ tadalokitam /
andhakāre yathā rūpam indriyaṃ nirmanas tathā //

indriyeṇa vinodeti mano nendriyam unmanaḥ /
indriyāṇi prasūtāni manaso nendriyān manaḥ //

atyantabhinnayor aikyaṃ yeṣām cittaśarīrayoḥ /
jñātajñeyā mahātmāno namasyās te supaṇḍitāḥ //

kusumollāsidhammilā helāvalitalocanā /
kāṣṭhakuḍyopamāṅgeṣu lagnāpy amanaso 'ṅganā //

manasy anyatra saṃsakte vītarāgeṇa kānane /
kravyādacarvito 'ṅgasthas svakaro 'pi na lakṣitaḥ //

sukhīkartuṃ suduḥkhāni duḥkhīkartuṃ sukhāni ca /
sukhenaivāśu yujyante manaso 'tiśayān muneḥ //

manasy anyatra saṃsakte kathyamānāpi yatnataḥ /
latā paraśukṛtteva kathā vicchidyate bata //

manasy adritaṭārūḍhe gṛhasthenāpi jantunā /
śvabhrābhrakandarabhrāntiduḥkhaṃ samanubhūyate //

manasy ullasite svapne hṛdy eva puraparvatāḥ /
ākāśa iva vistīrṇe dṛśyante nirmitāḥ kṣaṇāt //

mano vilulitaṃ svapne hṛdy evādripurāvalīm /
tanoti calito 'mbhodhir vīcīcayam ivātmani //

antar abdher jalād yadvat taraṅgāpīḍavīcayaḥ /
dehāntar manasas tadvat svapnādripurarājayaḥ //

aṅkurasya yathā pattralatāpuṣpaphalaśriyaḥ /
manaso 'sya tathā jāgratsvapnavibhramabhūtayaḥ //

vyatiriktā yathā hemno na haimavanitā tathā /
jāgratsvapnakriyālakṣmīr vyatiriktā na cetasaḥ //

dhārākaṇormiphenaśrīr yathā saṃlakṣyate 'mbhasaḥ /
tathā vicitravibhavā nānāteyaṃ hi cetasaḥ //

svacittavṛttir eveyaṃ jāgratsvapnadṛśoditā /
rasāveśād upādatte śailūṣa iva bhūmikām //

caṇḍālatvaṃ hi lavaṇaḥ pratibhāsavaśād yathā /
tathedaṃ jagad ābhogi manomananamātrakam //

yad yat saṃvedyate kiñcit tena tenāśu bhūyate /
manomanananirmāṇaṃ yathecchasi tathā kuru //

nānāpurasaricchailarūpatām etya dehinām /
tanoty antasstham evedaṃ jāgratsvapnabhramaṃ manaḥ //

suratvād daityatām eti nāgatvān nagatām api /
pratibhāsavaśāc cittam āpadaṃ lavaṇo yathā //

naratvād eti nārītvaṃ pitṛtvāt putratāṃ punaḥ /
yathā kṣipraṃ prati naṭas svasaṅkalpāt tathā manaḥ //

saṅkalpataḥ pramriyate saṅkalpāj jāyate punaḥ /
manaś ciratarābhyastāj jīvatām ety anākṛti //

mano mananasammūḍham ūḍhavāsanamārutāt /
saṅkalpād yonim āyāti sukhaṃ duḥkhaṃ bhayābhaye //

sukhaṃ duḥkhaṃ ca manasi tile tailam iva sthitam /
tad deśakālavaśato ghanaṃ vā tanu vā bhavet //

tailaṃ tilasya ca krāntyā sphuṭatām eti śāśvatīm /
cetaso mananāsaṅgād ghanībhūte sukhāsukhe //

deśakālābhidhānena rāma saṅkalpa eva hi /
kathyate tadvaśād yasmād deśakālau sthitiṃ gatau //

praśāmyaty ullasaty eti yāti nandati valgati /
manaś śarīrasaṅkalpe phalite na śarīrakam //

nānāsphālasamullāsais svasaṅkalpopakalpitaiḥ /
mano valgati dehe 'smin svaśvavāra ivājire //

cāpale prasaras tasmād antar yena na dīyate /
mano vinayam ādhatte tasyālāna iva dvipaḥ //

na spandate mano yasya śastrastambha ivottamaḥ /
sadvastuno 'sau puruṣaś śiṣṭāḥ kardamakīṭakāḥ //

yasyācāpalatāṃ yātaṃ mana ekatra saṃsthitam /
anuttamapadenāsau dhyānenānugato 'naghaḥ //

saṃyamān manasaś śāntim eti saṃsārasambhramaḥ /
mandare 'spandatāṃ yāte yathā kṣīramahārṇavaḥ //

manaso vṛddhayo yā yā bhogasaṅkalpavibhramaiḥ /
saṃsāraviṣavṛkṣasya tā evāṅkurayonayaḥ //

cittaṃ calatkuvalayaṃ valayanta ete mūḍhā mahājaḍajave madamohamandāḥ /
āvartavartini vilūnaviśīrṇacittāś cakrabhrame puruṣadurbhramarāḥ patanti //