Language

ENहिગુ
Scripture Library

Mīmāṃsāsūtra 1-7 with Śabara's Bhāṣya (with commentary) · Chapter 7.3

7.3.1

evaṃ ca sāmaśabdānām ṛkśabdānāṃ ca sāmañjasyaṃ bhavati. kavatīṣu rathantaraṃ gāyati{*7/131*} iti kavatīśabda ṛca eva{*7/132*} vakṣati, rathantaraśabdaś ca sāma. itarathā kavatīśabde vā deśalakṣaṇā syāt. rathantaraśabde vā dharmalakṣaṇā. tasmād gītau sāmaśabda iti.
NOTES:
*{7/131: Tāṇḍ. Br. 11.4.2}*
*{7/132: Tāṇḍ. Br. 11.4.2}*
uktaṃ kriyābhidhānaṃ tacchrutāv anyatra dharmapradeśāḥ syāt

7.3.2

nāmnā dharmapradeśaṃ vakṣyāma ity ādau pratijñātam, so 'yam ucyate. kuṇḍapāyināmayane śrūyate, māsam agnihotraṃ juhoti{*7/133*} iti. tatraitat samadhigatam, naiyamikād agnihotrāt karmāntaram etad iti. adhunāgnihotraśabaś cintyate, katham ayaṃ prayukta iti. tadartham ārabhyate, uktam kriyābhidhānaṃ tacchrutāv anyatra vidhipradeśaḥ syād iti. uktam ādau, kriyābhidhānaṃ karmanāmadheyam agnihotraśabda iti tatprakhyaṃ cānyaśāstram ity atra. tasyānyatra śrutau kauṇḍapāyinām ayanīye juhotau vidhipradeśaḥ syāt dharmapradeśaḥ{*7/134*}. naiyamikasyāgnihotrasya ye dharmās te 'sminn anena nāmnātidiśyeran. kiṃ kāraṇam. ucyate, paraśabdo 'yaṃ paratra vṛttaḥ, paraśabdasya paratra vṛttau tadvadbhāvo gamyate. sa yatra vijñāto bhavati tatrānūdyate. yathā siṃho devadatta iti. yatrāvijñātas tatra vidhīyate. yathā amī piṣṭapiṇḍāḥ siṃhāḥ kriyantām iti. iha cāvijñāto 'sya juhoter agnihotravadbhāvaḥ. tasmāt sa vidhīyate. māsam agnihotraṃ juhotīti, agnihotravaj juhotīti. kathaṃ punar asati vatipratyaye [32]{*7/135*} vatyarthaḥ śakyo 'vagantum iti. ucyate, sāhacaryāt, agnihotraśabdo 'yaṃ karmaṇā saṃbaddhaḥ, tatsahacaritadohanādidharmavattāṃ lakṣaṇayā śaknoti gamayitum. śaknoti ced gamayitum, pradeṣṭum api śaknoti{*7/136*}. evam anatreṇāpi vatim, vatyarthaḥ śakyo 'vagantum iti.
NOTES:
*{7/133: Ad MS 2.3.24}*
*{7/134: Vgl. Tāṇḍ. Br. 25.4.1}*
*{7/135: E2: 5,403; E6: 3,13}*
*{7/136: E2: api śakṣyati}*
apūrve vāpi bhāgitvāt

7.3.3

vāpīti viparyāsena prayukte. api vety arthaḥ. api vāpūrve ete ubhe api karmaṇī syātām, na kauṇḍapāyinām ayanīyo juhotir naiyamikapūrvaḥ, sādhāraṇaṃ ca nāmadheyam ubhayoḥ. kutaḥ. bhāgitvāt. ayam api juhotir bhāgī etasya nāmadheyasya.
yathaiva tatrāgnihotraṃ juhotīti samuccāraṇam, evam ihāpi, tatra tulye samuccāraṇe tasyaivaitan nāmadheyam, nāsyety atra viśeṣahetur nāsti. tasmād ubhayoḥ sādhāraṇaṃ nāmeti, nāsti dharmapradeśaḥ.
naitad yuktam. kutaḥ.
nāmnas tv autpattikatvāt

7.3.4

autpattiko hi nāmināmnoḥ sambandhaḥ. yan nāma yasminn artha autpattikena saṃbandhena prasiddham, tasminn eva sadā vijñeyam, nānyatra ca. tathāvyavasthāyāṃ śabdārthe viśvāso na syāt. uktam, anyāyaś cānekārthatvam iti. yadā ca nobhayārthaḥ, tadā naiyamikaṃ tāvad āha. tatsādṛśyavidhānārthaṃ cetaratrāpi prayoga upapadyata iti nāstītarābhidhānatve hetuḥ. tasmād vidhipradeśaḥ syāt.
[33]{*7/137*}
NOTES:
*{7/137: E2: 5,404; E6: 3,14}*
pratyakṣād guṇasaṃyogāt kriyābhidhānaṃ syāt tadabhāve 'prasiddhaṃ syāt

7.3.5

naiyamike 'gnihotre pratyakṣo guṇasaṃyogaḥ. pratyakṣavihitā dharmāḥ santi. itthaṃ dogdhītthaṃ śrapayati, catur unnayati{*7/138*}, khādiry agnihotrasamid bhavati{*7/139*}, itthaṃ juhoti, evaṃ pratyakṣād{*7/140*} guṇasaṃyogāt, naiyamikasya tan nāmadheyam iha prayujyamānam, dohanādi kriyābhidhānaṃ syāt, dharmapradeśakam ity arthaḥ. asya punar juhoter na kecid dharmāḥ santi. tadabhāve teṣāṃ dharmāṇām abhāve, aprasiddhaṃ syāt, na prajñāyeta, kim artham ayam agnihotraśabda iha prayukta iti.
evaṃ vā. pratyakṣo guṇāsaṃyogo, naiyamikasya dravyadevatāsaṃyogaḥ. dadhnā juhoti{*7/141*}, payasā juhoti{*7/142*}, agnaye ca prajāpataye ca sāyaṃ juhoti{*7/143*} iti. etasmāt pratyakṣād guṇasaṃyogāt kriyābhidhānaṃ syāt. karmanāmadheyam, itthaṃrūpo juhotir agnihotrākhya iti. athetarajuhoteḥ rūpaṃ nāsti. tadabhāve 'prasiddhaṃ syāt, na jñāyet, kīdṛśaṃ tadagnihotram iti.
nanu māso 'sya rūpaṃ bhaviṣyati. na, māsaḥ karmāṅgam, kartṛdharmaḥ saḥ. api ca, agnihotraṃ tu māse vidhīyate, na māsenāgnihotraṃ rūpyate. tasmān naiyamikasyaitan nāmadheyam, itaratra tadvad atideśa iti.
kim eṣa evotsargaḥ, sarvaṃ karmanāma, anyatra śrūyamāṇaṃ dharmāṇāṃ grāhakam iti. evaṃ khalu prāptam. evaṃ prāpta idam ārabhyate,
[34]{*7/144*}
NOTES:
*{7/138: Tait. Br. 2.1.5.7}*
*{7/139: Bharadvāja ŚS. 1.5.2}*
*{7/140: E2: juhoti, etasmin kāle juhotīty evaṃ pratyakṣād}*
*{7/141: Mait. S. 4.7.7}*
*{7/142: Tait. S. 5.4.9}*
*{7/143: Mait. S. 1.8.7}*
*{7/144: E2: 5,405; E6: 3,22}*
api vā satrakarmaṇi guṇārthaiṣā śrutiḥ syāt

7.3.6

gavāmayane śrūyate, vaiśvānaro jyotiṣṭomaḥ, prāyaṇīyam ahar bhavati{*7/145*} iti. asti tu dvādaśāhe prathamam ahaḥ prāyaṇīyam nāma, prāyaṇīyo 'tirātra{*7/146*} iti. tayor nānātvaṃ tenaiva nyāyena siddham, prakaraṇāntare prayojanānyatvam{*7/147*} iti.
tatrāyaṃ prāyaṇīyaśabdaḥ paratrāpi śrūyamāṇo na dharmāṇāṃ grāhakaḥ, kiṃ tarhi. guṇārthaiṣā śrutiḥ. katham. lakṣaṇayā nāmadheyaṃ dharmāṇāṃ grāhakam uktam. asati ca śrutyarthe lakṣaṇārtho grāhyaḥ. iha tu śrutyartha eva saṃbhavati. guṇārtha eṣa{*7/148*} śabdaḥ. guṇena kriyāyogena. tasmin karmaṇi śrutyaiva prayujyate. prayanty aneneti prāyaṇīyam, pravartate{*7/149*} 'nena satram iti. vākyaśeṣaś cāsyaitam evārtham āha, jyotir eva purastād dadhāti{*7/150*} iti. yena jyotiḥ prāyaṇīyaṃ bhavati, tena jyotiḥ purastāt kriyata ity arthaḥ, jyotir eva purastād dadhātīti. tasmān nāyam atideśaḥ.
NOTES:
*{7/145: ṚV 3.26.1}*
*{7/146: Tāṇḍ. Br. 4.2.1}*
*{7/147: prakaraṇāntare prayojanānyatvam, MS 2.3.24}*
*{7/148: E2: eva}*
*{7/149: E2: pravartante}*
*{7/150: Tait. S. 7.4.6}*
viśvajiti sarvapṛṣṭhe tatpūrvakatvāj jyautiṣṭomikāni pṛṣṭhāny asti ca pṛṣṭhaśabdaḥ

7.3.7

viśvajit sarvapṛṣṭho bhavati{*7/151*} iti śrūyate. tatra vicāryate, kim ayam anuvādaḥ, vidhir iti{*7/152*}. kiṃ prāptam. anuvāda iti. kutaḥ. yo hy asarvapṛṣṭhaḥ, tasya sarvapṛṣṭhatā vidheyā. yas tu sarvapṛṣṭha eva, tasya tayā kiṃ vihitayā. ayaṃ ca [35]{*7/153*} sarvapṛṣṭha eva. katham. tatpūrvakatvāj jyotiṣṭomapūrvakatvāt{*7/154*}. jyautiṣṭomikāni stotrāṇy atra prāpyante. teṣu māhendrastotrādīni catvāri santi. tāni sarvāṇy asya, tair ayaṃ sarvapṛṣṭho bhavati. nanu na tāni pṛṣṭhāni. ucyate, asti ca pṛṣṭhaśabdaḥ. teṣv asti pṛṣṭhaśabdaḥ, saptadaśāni pṛṣṭhānīti. tasmād anuvādaḥ.
NOTES:
*{7/151: Tait. S. 7.2.5}*
*{7/152: E2: vidhir veti}*
*{7/153: E2: 5,406; E6: 3,23}*
*{7/154: E1 hat jyotiṣṭomapūrvakatvāt in Klammern}*
ṣaḍahād vā, tatra hi codanāḥ

7.3.8

nāyam anuvādaḥ. kiṃ tarhi. vidhiḥ. anuvādo 'pravṛttiviśeṣakaro 'rthakaḥ{*7/155*} syāt. api ca jyotiṣṭome na pṛṣṭhabahutvam asti, yasyāyam anuvādaḥ syāt. ṣaḍahe tu tad asti. tatra hi codanāḥ, pṛṣṭhānāṃ rathantaraṃ pṛṣṭhaṃ bhavati{*7/156*} ityevamādyāḥ. tasmāt ṣāḍahikānām atideśako{*7/157*} vidhir iti.
NOTES:
*{7/155: E2: 'narthakaḥ}*
*{7/156: Tait. Br. 1.2.2.3}*
*{7/157: E2: ātideśiko}*
liṅgāc ca

7.3.9

liṅgaṃ caitam arthaṃ darśayati. pavamāne rathantaraṃ karoty ārbhāve bṛhat, madhya itarāṇi, vairūpaṃ hotuḥ sāma, vairājaṃ maitrāvaruṇasya, raivataṃ brāhmaṇāc chaṃsinaḥ, śākvaramac chāvākasyeti viniveśapare vākye ṣāḍahikāni pṛṣṭhāni{*7/158*} darśayati.
NOTES:
*{7/158: Tait. Br. 1.2.2.3}*
utpannādhikāro jyotiṣṭomaḥ

7.3.10

atha yad uktam, asti ca pṛṣṭhaśabda iti. tatra brūmaḥ, na tu eṣa autpattikaḥ pṛṣṭhaśabdaḥ, utpannānāṃ stotrāṇām asāv adhikāraḥ, yāny etāni pṛṣṭhānīti. jñāte ca teṣāṃ pṛṣṭhatve tad upapadyate. na ca tatra jñātaṃ. kathaṃ tarhi ayam anuvādaḥ. [36]{*7/159*}
liṅgasamavāyāt. ekaṃ tatra pṛṣṭhaṃ{*7/160*} māhendrastotram iti. ṣāḍahikānāṃ punaḥ pṛṣṭhatvaṃ jñātam. katham. tatra hi codanety uktam. teṣāṃ vāde, śrautaḥ pṛṣṭhaśabdasyārthaḥ parigṛhīto bhavati. itarathā lākṣaṇikaḥ. tasmāt ṣāḍahikānāṃ pradeśa iti.
NOTES:
*{7/159: E2: 5,407; E6: 3,36}*
*{7/160: E2 om. pṛṣṭhaṃ}*
dvayor vidhir iti cet

7.3.11

iti cet paśyasi, ṣāḍahikānāṃ pṛṣṭhānāṃ vidhir iti. naitad yuktam. kiṃ kāraṇam. dvikara evaṃ sarvapṛṣṭhaśabdo 'bhyupagamyate{*7/161*}, pṛṣṭhāni ca vidadhāti. teṣāṃ ca sarvatvam. astu, ko doṣaḥ. asaṃbhava ity āha. yadi pṛṣṭhaśabdaḥ pṛṣṭhāni vidadhāti, sarvaśabdena na śakyate viśeṣayitum. athānuvadati, tathā śakyate. pṛṣṭhāni tv avihitāni bhavanti. teṣv asatsu kasya idaṃ sarvatvaṃ vidhīyate. ubhayakriyāyāś cāsaṃbhavaḥ.
athātra bṛhadrathantarayor vikalpena prāptayoḥ sāmastyaṃ kevalaṃ vidhīyate, sarvapṛṣṭho bhavati{*7/162*} iti. ubhe api bṛhadrathantare bhavataḥ{*7/163*}, naikam iti. tato 'yaṃ doṣo na bhavati. tasmād dvayor adhikāraḥ.
NOTES:
*{7/161: E2: 'bhyupagato bhavati}*
*{7/162: E1 hat sarvapṛṣṭho bhavati in Klammern}*
*{7/163: Tait. S. 3.7.1}*
na vyarthatvāt sarvaśabdasya

7.3.12

naivam etat. kutaḥ. vyarthatvāt sarvaśabdasya. evaṃ sati sarvaśabdo vyartho bhavaty arthaśūnyaḥ{*7/164*}. ayaṃ hi bahuviṣayo dvayor na yujyate. ṣāḍahikānāṃ tu vidhāne naiṣa doṣaḥ. nanu ca tatrāpi dvikaraḥ śabdo bhaviṣyati. ucyate, na bhaviṣyati. sarvatvaṃ kevalaṃ pṛṣṭhānāṃ vidhāsyati{*7/165*}, na pṛṣṭhāni. nanūktam, pṛṣṭheṣv asatsu kasyedaṃ srvatvaṃ vidhīyata iti. ucyate, pṛṣṭhānāṃ sarvatvaṃ hi vihitam, tat saṃpādayitavyam. na ca pṛṣṭhāny akurvatā, tat saṃpādayituṃ śakyate. tatrārthāt pṛṣṭhāni kariṣyati. evaṃ na [37]{*7/166*} dvyarthaḥ śabdo bhaviṣyati. sarvaśabdaś ca samarthitaḥ. tasmāt ṣāḍahikānām atideśa iti.
NOTES:
*{7/164: E1 hat arthaśūnyaḥ in Klammern}*
*{7/165: E2: vidhārayati}*
*{7/166: E2: 5,408; E6: 3,24}*
tathāvabhṛthaḥ somāt

7.3.13

varuṇapraghāseṣu śrūyate, vāruṇyā niṣkāsena tuṣaiś cāvabhṛthaṃ yanti{*7/167*} iti. tatra saṃdehaḥ, kiṃ dārśapūrṇamāsike 'pāṃ vyutseke tuṣaniṣkāsaṃ vidhīyate, uta saumikād avabhṛthād dharmātideśa iti. kiṃ yuktam. dārśapūrṇamāsike guṇavidhiḥ. evaṃ sannihitapratyayo 'nugṛhyate. sannihito hy asau codakena prāpitaḥ. nanu nāsāv avabhṛthaḥ. ucyate, asti tatrāvabhṛthaśabda iti. eṣa vai darśapūrṇamāsayor avabhṛtha{*7/168*} iti. evaṃ prāpta idam āha, tathāvabhṛthaḥ somāt, yathā ṣaḍahāt pṛṣṭhānām atideśaḥ. evaṃ saumikād avabhṛthād iha dharmātideśaḥ. kutaḥ. abhihito nyāyaḥ, uktaṃ kriyābhidhānaṃ tacchrutāv anyatra vidhipradeśaḥ syād{*7/169*} iti.
NOTES:
*{7/167: Tait. Br. 1.6.5.5; Mait.S. 4.5.9}*
*{7/168: Tait. S. 7.2.10}*
*{7/169: MS 7.3.1}*
prakṛter iti cet

7.3.14

atha yad uktam, dārśapaurṇamāsike 'vabhṛthe guṇavidhir bhavatv iti, tasya kaḥ parihāra ity ābhāṣāntaṃ sūtram.
na bhaktitvāt

7.3.15

naitad yuktam. kutaḥ. yato nāsti darśapūrṇamāsayor avabhṛthaḥ. nanu, eṣa vai darśapūrṇamāsayor avabhṛtha{*7/170*} iti śrūyate. [38]{*7/171*} satyaṃ śrūyate, na tv evam avabhṛthatvam asya bhavati. katham. ucyate, eṣa vai darśapūrṇamāsayor avabhṛtha ity etasya vākyasya dvayī vacanavyaktiḥ. nirjñātāvabhṛthatvasya padārthasya vā darśapūrṇamāsasaṃbandha{*7/172*} ucyate, yathā devadatto yajñadattasya putra iti nirjñātaputratvasya devadattasya yajñadattasaṃbandhaḥ ucyate. nirjñātasaṃbandhasya vānirjñātāvabhṛthatvasyāvabhṛthatvam, yathā, ayam āmro yajñadattasya putra iti, nirjñātayajñadattasaṃbandhasyāmrasya putratvam ucyate. tad asyāpāṃ vyutsekasya darśapūrṇamānasaṃbandhaḥ prakaraṇān nirjñātaḥ, nāvabhṛthatvam. ato 'syāvabhṛthatvam ucyate. na cāyam avabhṛthaḥ.
nanv ayam apy avabhṛtho bhavatu. naitad yuktam. anyāyo hy anekārthatvam. kathaṃ tarhi śabdaprayogaḥ. sādṛśyāt. kiṃ sādṛśyam. apsu saṃbandhaḥ. sa eṣa bhaktyā praśaṃsāvādo 'pāṃ vyutsekasya, avabhṛtha ivāyam iti, yathāmre putravādaḥ. tasmān nāsti darśapūrṇamāsayor avabhṛthaḥ. ato nātra guṇavidhiḥ.
NOTES:
*{7/170: Tait. S. 7.2.10}*
*{7/171: E2: 5,409; E6: 3,25}*
*{7/172: E2: nirjñātāvabhṛthatvasya vā padārthasya darśapūrṇamāsasaṃbandha}*
liṅgadarśanāc ca

7.3.16

liṅgaṃ caitam arthaṃ darśayati. kiṃ liṅgaṃ bhavati. evam āha, nāyurdāṃ juhoti, na sāma gāyati, na vā gamanamantraṃ japati{*7/173*} iti. saumikāvabhṛthadharmāṇāṃ pratiṣedhaṃ brūvaṃs taddharmaprāptiṃ darśayati. tasmāt saumikād avabhṛthād dharmapradeśa iti.
[39]{*7/174*}
NOTES:
*{7/173: Āpast.ŚS 8.7.17}*
*{7/174: E2: 5,410; E6: 3,25}*
dravyādeśe taddravyaḥ śrutisaṃyogāt puroḍāśas tv anādeśe tatprakṛtitvāt

7.3.17

vāruṇaprāghāsiko 'vabhṛthaḥ, saumikād avabhṛthād dharmāṇāṃ grāhaka ity yuktam. tatredaṃ cintyate, kiṃ puroḍāśadravyako 'sau, uta tuṣaniṣkāsadravyaka iti. kiṃ prāptam. puroḍāśadravyaka iti. kutaḥ. nāmnā puroḍāśaḥ prāpyate. nanu pratyakṣaśrutaṃ tuṣaniṣkāsam. satyaṃ pratyakṣaśrutam, na tu śakyate vidhātum. avabhṛtho 'tra vidhīyate, avabhṛthaṃ yantīti. yadi tuṣaniṣkāsam aparaṃ vidhīyeta, tato vākyaṃ bhidyeta. avabhṛthaṃ yanti, tac ca tuṣaniṣkāseneti. tuṣaniṣkāsaśravaṇam idānīṃ kim artham. anarthakam, saṃbandhābhāvāt.
evaṃ prāpte brūmaḥ, dravyādeśe taddravyaḥ. dravyādeśa etasmin, tuṣaniṣkāsenāvabhṛtaṃ yantīti. taddravyaḥ syāt, tuṣaniṣkāsadravyaḥ. kutaḥ. śrutisaṃyogāt, tuṣaniṣkāsaṃ pratyakṣaśrutam, puroḍāśas tv ānumānikaḥ, atideśena prāpyate.
nanu puroḍāśo 'pi pratyakṣaśruto nāmnā. yady api pratyakṣaśrutaḥ, sāmānyena tu prāpyate, tuṣaniṣkāsaṃ tu viśeṣeṇa. bādhyate ca sāmānyaṃ viśeṣeṇa. api ca lakṣaṇayā puroḍāśo gamyate, śrutyā tuṣaniṣkāsam. śrutilakṣaṇayoś ca śrutir nyāyyā. tasmāt tuṣaniṣkāsadravyaka iti. atha yad uktam, na saṃbadhyate 'vabhṛthena tuṣaniṣkāsam, vākyabhedaprasaṅgād iti. tatra brūmaḥ, yady avabhṛthaṃ vihāya tuṣaniṣkāsaṃ vidhīyate, tato vākyabhedaḥ syāt. tuṣaniṣkāsadravyako 'pūrvo 'vabhṛthaś codyate. tathā saguṇakarmavidhānam aviruddham. avidhīyamāne ca tuṣaniṣkāse tadgrahaṇam anarthakam eva syāt. tasmāt tuṣaniṣkāsadravyakaḥ. puroḍāśas tv anādeśe [40]{*7/175*} tatprakṛtitvāt. yady atra pratyakṣaśrutaṃ na dravyaṃ syāt, tataḥ puroḍāśas tuṣaprakṛtitvāt syāt. atra tu pratyakṣaśrutaṃ tuṣaniṣkāsam, tasmān na puroḍāśaḥ.
ātithye śrūyate, vaiṣṇavo navakapālo bhavati{*7/176*} iti. tathā rājasūye, pūrvasmiṃs trisaṃyukte vaiṣṇvas trikapāla iti. tatra vicāraḥ, yo 'yaṃ trisaṃyukte vaiṣṇavas trikapāla iti vaiṣṇavaśabdaḥ, ayam ātithyadharmāṇāṃ grāhakaḥ, neti. kiṃ yuktam. grāhaka iti. kutaḥ. vihitadharmake karmaṇi dṛṣṭaḥ śabdo 'nyasminn avihite{*7/177*} śrūyamāṇo grāhaka{*7/178*} ity uktam, uktaṃ kriyābhidhānam{*7/179*} iti{*7/180*}. tatrāyam api vihitadharmaka ātithye dṛṣṭaḥ. idānīm avihitadharmake trisaṃyukte dṛśyate. tasmād dharmāṇāṃ grāhaka iti. evaṃ prāpte brūmaḥ,
NOTES:
*{7/175: E2: 5,410; E6: 3,40}*
*{7/176: Tait. S. 6.2.1}*
*{7/177: E2: avihitadharmake}*
*{7/178: E2: dharmāṇāṃ grāhaka}*
*{7/179: uktaṃ kriyābhidhānam, vgl. MS 7.3.1}*
*{7/180: E2: ity atra}*
guṇavidhis tu na gṛhṇīyāt samatvāt

7.3.18

guṇavidhir ayam. ātithyasya guṇaṃ viṣṇudevatāsaṃyogaṃ vidadhāti. sa eṣa dharmān grahītuṃ na śaknoti. kutaḥ. samatvāt. samo hy ayam ātithye trisaṃyukte ca. yathā tatra viṣṇuṃ devatāṃ{*7/181*} vidadhāti, evam atrāpi. śrutyarthāsaṃbhavāc ca lakṣaṇayā dharmāṇāṃ grāhakaḥ kalpyate. iha ca pratyakṣaśrutyartha eva saṃbhavati devatāvidhiḥ. tasmān nāyaṃ grāhaka iti.
NOTES:
*{7/181: E2,6: viṣṇudevatāṃ}*
nirmanthyādiṣu caivam

7.3.19

paśāv agnīṣomīye dharmavān nirmanthyo 'gnir āmnātaḥ. sādhyā [41]{*7/182*} vai devā{*7/183*} ity ārabhyāgnau śrūyate, nirmanthyeneṣṭakāḥ pacantīti. tathā, darśapūrṇamāsayor barhirājye dharmavatī{*7/184*}. paśau śrūyate, barhiṣā yūpāvaṭam avastṛṇātīti, ājyena yūpam anakti{*7/185*} iti. tatra saṃdehaḥ. kiṃ nirmanthyādayaḥ śabdāḥ dharmāṇāṃ grāhakāḥ, neti. tatrādhikaraṇātideśaḥ kriyate. nirmanthyādiṣu caivam, yathā vaiṣṇavaśabde. atrāpy ayaṃ yaugiko nirmanthyaśabdaḥ sadyonirmathitam agnim āha. tathā barhir ājyam iti dravyaśabdau. te trayo 'pi svārthaṃ vidhāya kṛtārthā bhavanti, dharmān grahītuṃ na śaknuvanti. tasmān na grāhakāḥ.
cāturmāsyeṣu śrūyate, dvayoḥ praṇayanti, tasmād dvābhyām eti{*7/186*} iti. asti tu some praṇayanaṃ dharmavat, tathā darśapūrṇamāsayor adharmakam. tatra saṃdehaḥ. kiṃ saumikam etat praṇayam, uta dārśapaurṇamāsikam iti. tatra sūtreṇaivopakramaḥ.
NOTES:
*{7/182: E2: 5,411; E6: 3,27}*
*{7/183: Mait. S. 3.9.5 (15)}*
*{7/184: Tait. Br. 3.7.5.10}*
*{7/185: Tait. S. 6.3.3}*
*{7/186: ŚPBr. 11.5.3.2,5,8}*
praṇayanaṃ tu saumikam avācyaṃ{*7/187*} hītarat

7.3.20

saumikam etat praṇayanam. kiṃ kāraṇam. avācyaṃ hītarad dārśapaurṇamāsikam{*7/188*}, codakena prāptatvāt. kathaṃ punar ayaṃ praṇayatiśabdaḥ, praṇayanamātravacanaḥ san saumikaṃ praṇayanaviśeṣaṃ śaknoti vaktum. lakṣaṇayeti brūmaḥ, tīrthaśabavat, tad yathā, tīrthaśabdaḥ, tīrthamātravacanaḥ san tīrthaviśeṣaṃ dharmasādhanaṃ kadācid brūte, tīrthayātrāṃ gata iti. [42]{*7/189*}
NOTES:
*{7/187: E2: saumikaṃ tu praṇayanam avācyaṃ}*
*{7/188: E1 hat dārśapaurṇamāsikam in Klammern}*
*{7/189: E2: 5,412; E6: 3,28}*
uttaravedipratiṣedhaś ca tadvat

7.3.21

na vaiśvadeva uttaravedim upavayanti na sunāsīrīya{*7/190*} iti, prāptipūrvako hi pratiṣedho bhavati. saumike ca praṇayana uttaravedir na dārśapaurṇamāsike.
NOTES:
*{7/190: E2: śunāsīrīya}*
prākṛtaṃ vānāmatvāt

7.3.22

prākṛtaṃ vaitat{*7/191*} praṇayanam, dārśapaurṇamāsikaṃ. kutaḥ. anāmatvat. praṇayanaśabdaḥ saumikasya praṇayanasya na nāmadheyam. naitat tasya vācakam ity arthaḥ. yady ayaṃ tasya vācakaḥ syāt, tatas tad iha brūyat. idaṃ tu padārthanāmadheyam, padārthasya prāṅnayanasya vācakam. yasya vācakaṃ tad iha śaknoty agneḥ prācīnaṃ nayanaṃ vaktum. tac cehāsty eva. tasmāt tasya vācakaḥ. evaṃ{*7/192*} sannihitapratyo na bādhito bhavati.
atha yad uktam, tīrthaśabavad bhaviṣyatīti. atra brūmaḥ, tīrthaśabdo 'pi tīrthamātram eva brūte. tīrthayātrāṃ gata iti tv uktvā kānicit tīrthāny anukrāntāni. yato 'sau tadviśiṣṭārtho vijñāyate. yatra tu kevalaḥ prayujyate, tatra tīrthamātram eva brūte. yathā, tīrthe snāti, tīrtham eva hi samānānāṃ bhavatīti. api ca saṃbhavati śrutyarthe, lakṣaṇārtho 'grāhyaḥ. saṃbhavati cātra śrutyarthaḥ. tasmān na lakṣaṇārtho grāhya iti.
NOTES:
*{7/191: E2: caitat}*
*{7/192: E2: eva}*
parisaṅkhyārthaṃ śravaṇaṃ guṇārtham arthavādo vā

7.3.23

tatrāha, yad uktam avācyaṃ hītarad{*7/193*} iti, tasya kaḥ [43]{*7/194*} parihāraḥ. ucyate, parisaṅkhyārthaṃ vā syāt. dvayoḥ praṇayanti, na caturṣv iti. guṇārtham arthavādārthaṃ vā. tasmād dvābhyām etīti. tatra parisaṅkhyāyāṃ tāvat trayo doṣāḥ. guṇo 'pi na kaścid vidhīyate, pariśeṣād arthavādārtham. nanv arthavādo 'pi niṣprayojanaḥ, praṇayanasya prāptatvāt. arthavādasya prayojanam, uttarasminn adhikaraṇe vakṣyāmaḥ, madhyamayor vā gatyarthavādād iti.
NOTES:
*{7/193: MS 7.3.19}*
*{7/194: E2: 5,415; E6: 3,28}*
prathamottamayoḥ praṇayanam uttaravedipratiṣedhāt

7.3.24

dvayoḥ praṇayantīti śrūyate. tatra saṃdehaḥ. katarayor dvayor iti. aniyame prāpte, ucyate, prathamottamayoḥ praṇayanam. kutaḥ. uttaravedipratiṣedhāt. tatrottaravediḥ pratiṣidhyate, na vaiśvadeva uttaravedim upavayantīti, na sunāsīrīya{*7/195*} iti. asmin praṇayane uttaravedyām agninidhānaṃ vihitam. ato yatra praṇayanam, tatrottaravediprāptiḥ. prāptau ca satyāṃ pratiṣedhaḥ, prathamottarayoś cāsau. tasmāt tayoḥ praṇayanam iti.
NOTES:
*{7/195: E2: śunāsīrīya}*
madhyamayor vā gatyarthavādāt

7.3.25

madhyamayor vā parvaṇoḥ praṇayanam. kutaḥ. gatyarthavādāt. gatyarthavādenaitad dvayoḥ praṇayanam ucyate. tasmād dvābhyām etīti. ūrusaṃstute vaite{*7/196*} parvaṇī, ūru vaitau yajñasya, yad varuṇapraghāsāś ca{*7/197*} sākamedhāś ca{*7/198*} iti. ūru ca gamanasādhane, tatraivaṃ stutisaṃbandho vijñāyate. ūru yajñasya, varuṇapraghāsāś ca sāka[44]{*7/199*}medhāś ceti, tayor dvayoḥ praṇayanti. tasmād dvābhyām ūrubhyāṃ yajñaḥ samāptiṃ yānti. praṇayanena hi tau balavantau bhavataḥ, aṅgabhūyastvād iti. etat tadarthavādasya prayojanam.
atha yad uktam, uttaravedipratiṣedhād iti. tatra brūmaḥ,
NOTES:
*{7/196: E2: caite}*
*{7/197: E2 om. ca}*
*{7/198: ŚPBr. 11.5.2.3,5}*
*{7/199: E2: 5,416; E6: 3,29}*
auttaravediko nārabhyavādapratiṣedhaḥ{*7/200*}

7.3.26

anārabhya kiṃcit parvaviśeṣam, cāturmāsyeṣūttaravedir āmnātā, upātra vapanti{*7/201*} iti. tasyānārabhyavidher ayaṃ pratiṣedhaḥ.
nanu varuṇapraghāsānāṃ guṇavākyaprāptāv evāyaṃ teṣām eva, atreti vādaḥ syāt. naitad evam, prakaraṇāc cāturmāsyānām eva. yadi varuṇapraghāsānāṃ vādaḥ syāt, tatra pratiṣedhe trīṇy api parvāṇy utkīrtayet. athocyeta, dvayoḥ parvaṇor vādo bhavatv iti. atra brūmaḥ, na dvayoḥ parvaṇoḥ prakaraṇam, cāturbhāsyānāṃ vā prakaraṇam{*7/202*}, varuṇapraghāsānāṃ vā. varuṇapraghāsānāṃ dvayoḥ prakaraṇe parvaṇor utkīrtanaṃ pratiṣedhe na syāt. tasmāc cāturmāsyānām eva vādaḥ.
nanu evam apy arthavādenaitaj jñātam, madhyamayoḥ praṇayanam iti. kim arthaṃ prāptasya praṇayanasya punaḥśravaṇam iti. atra prayojanaṃ noktam. asati prayojane 'nyasmin parisaṅkhyārtham eva bhavati. tatra doṣā uktāḥ. tasmād guṇārtham evaitac chravaṇam.
nanu nāsti kaścid guṇaḥ. ucyate, guṇaḥ śrūyate, uttaravedyām agninidhānam. tasmāt tadarthā punaḥ śrutiḥ.
[45]{*7/203*}
NOTES:
*{7/200: E2,6: 'nārabhyavādapratiṣedhaḥ}*
*{7/201: Maitr. S. 1.10.13}*
*{7/202: E2 om. cāturbhāsyānāṃ vā prakaraṇam}*
*{7/203: E2: 5,416; E6: 3,30}*
svarasāmaikakapālāmikṣaṃ ca liṅgadarśanāt

7.3.27

gavāmayane śrūyate, abhito divākīrtyam ahastrayaḥ svarasāmāno bhavanti{*7/204*} iti. teṣāṃ viśeṣadharmā āmnātāḥ, yathā, saptadaśā bhavanti{*7/205*}, santatatayātigrāhyā gṛhyanta{*7/206*} ityevamādayaḥ. punar anyatra śrūyate, pṛṣṭhyaḥ ṣaḍaho dvau svarasāmānāv iti. tathā vaiśvadeve śrūyate, dyāvāpṛthivya ekakapāla iti. tatrāmnātā viśeṣadharmāḥ, sarvahutaṃ juhoty{*7/207*} aparyāvartayañ juhoti{*7/208*} iti. punar aparatra, kāya ekakapāla iti. tatraiva śrūyate, vaiśvadevyābhikṣeti. tatrāpi viśeṣadharmāḥ kecid āmnātāḥ. punar anyatra, maitrāvaruṇy āmikṣeti. tatra saṃdehaḥ. kiṃ svarasāmaśabdo 'nyatra śrūyamāṇo gavāmayanikebhyaḥ svarasāmabhyo dharmāṇāṃ grāhakaḥ, uta neti. evam ekakapālāmikṣāśabdāv api. tatra guṇavidhis tu na gṛhṇīyāt samatvād{*7/209*} ity agrahaṇe prāpte. idam ucyate, svarasāmaikakapālāmikṣaṃ ca dharmāṇāṃ grāhakam. kiṃ kāraṇam. liṅgadarśanāt. liṅgaṃ tatra tādṛśaṃ dṛśyate. yena jñāyate, sarva ete dharmāṇāṃ grāhakā iti. svarasāmasu tāvat pṛṣṭhyaḥ ṣaḍaho dvau svarasamānāv{*7/210*} ity uktvāha. tatra yat tṛtīyaṃ saptadaśam ahas tat trayastriṃśasya sthānam abhiparyāharanti, sa uttarāṇāṃ stomānām avyavāyāya, trayāṇāṃ ca saptadaśānām anūcīnatāyāi{*7/211*} [46]{*7/212*} iti. yady etau svarasāmānau, gavāmāyanikānāṃ dharmāṇāṃ grāhakau, tatraitāv api saptadaśau. tathātra trayaḥ saptadaśā anūcīnā bhavanti. tatraitad vacanaṃ yujyate, trayāṇāṃ saptadaśānām anūcīnatāyā iti.
tathāgrayaṇe, dyāv āpṛthivyam ekakapālaṃ vidhāyāha, yat sarvahutaṃ karoti, sā tv ekā paricakṣā, huto hutaḥ{*7/213*} paryāvartate, sā dvitīyā. ājyasyaiva dyāv āpṛthivyau yajeta{*7/214*} iti, ājyavidhipare vākye sarvahomam aparyāvṛttiṃ ca vaiśvadevikau dharmau prāptau darśayati.
tathā maitrāvaruṇyām āmikṣāyām, na vājinena pracaranti{*7/215*} iti vājinejyāṃ vaiśvadevikaṃ dharmaṃ pratiṣedhaṃs tato dharmaprāptiṃ darśayati. etebhyo liṅgebhyo etaj jñāyate, yathāsvaṃ dharmāṇāṃ grāhakā iti. pratipattyarthakarma vājinejyāṃ sviṣṭakṛttulyāṃ matvaitad uktam. āha, liṅgam apadiṣṭam, kutaḥ prāptir iti. ucyate, lakṣaṇayā prāptir, liṅgāt tu lakṣaṇāparigrahaḥ.
NOTES:
*{7/204: Tait. S. 7.3.10}*
*{7/205: Tāṇḍ. Br. 4.5.5; Tait. Br. 1.2.2.1}*
*{7/206: Tait. Br. 1.2.2.3,4}*
*{7/207: Mait. S. 1.10.7}*
*{7/208: Āpast.Ś.S. 6.30.1}*
*{7/209: MS 7.3.17}*
*{7/210: E2,6: svarasāmānāv}*
*{7/211: Tāṇḍ. Br. 4.5.14}*
*{7/212: E2: 5,417; E6: 3,30}*
*{7/213: E2: 'hutaḥ}*
*{7/214: ŚPBr. 2.4.3.9}*
*{7/215: Tait. S. 1.8.19}*
codanāsāmānyād vā

7.3.28

svarasāmatvasāmāyāt, ekakapālatvasāmānyāt, āmikṣāsāmānyād vā. yasya liṅgam arthasaṃyogād{*7/216*} ity anena prāptir iti.
kvacic chrūyate, vāso dadāti{*7/217*}, ano dadātīti. tatra vicāryate, kim, vāsasaḥ, anasaś ca kriyā prāpyate, uta neti. tatrāha, evaṃ tāvan naḥ parīkṣyam. kim karmanimittāv etau [47]{*7/218*} śabdau, utākṛtinimittāv iti. yadi karmanimittau, tataḥ prāpyate. athākṛtinimittau, tato neti. kiṃ tāvat prāptam. karmanimittāv iti. kutaḥ. karmāgame taddarśanāt. yadā tasmin dravye dāruṇi sūtre vā dārukāreṇa tantuvāyena vā karma kṛtaṃ bhavati, tadaitau śabdau pravartete, na prāk. ato vijñāyate, karmanimittāv iti. yadā karmanimittau, tad etad ārabhyate,
NOTES:
*{7/216: MS 8.1.2}*
*{7/217: Tait. Br. 1.1.6.11}*
*{7/218: E2: 5,418; E6: 3,31}*
karmaje karma yūpavat

7.3.29

karmaja etasmin vāsa, ādau dravye śrūyaṃāṇe, karma prāpyate. katham. yūpavat, yathā yūpaśabdo joṣaṇādikriyānimittaḥ, sa yatra śrūyate, tatra joṣaṇādyāḥ kriyāḥ prāpyante, evam ihāpīti.
rūpaṃ vāśeṣabhūtatvāt

7.3.30

atrocyate, naitau karmanimittau. kiṃ kāraṇam. ye naimittikāḥ śabdāḥ, te nimittam upalabhya prayujyante, yathā daṇḍī chatrīti. imau tv anupalabhya kriyām, ākṛtimātre prayujyete. tasmān naitau kriyānimittāv iti. atrocyate{*7/219*}, ākṛtyā kriyām anumāya tataḥ śabdaṃ prayuṅkta iti. atra brūmaḥ, pratyakṣāṃ nimittatāṃ{*7/220*} gamyamānām utsṛjya, adṛṣṭāyāṃ kriyāyāṃ nimittatvakalpanāyāṃ hetur nāstīti. yat tūktam, kriyottarakālaṃ pravṛttidarśanād iti. atra brūmaḥ, prāk kriyāyā ākṛtir anabhivyaktā, sā kriyayābhivyajyate, yataḥ kriyottarakālaṃ śabdaprayogaḥ. tasmād ākṛtinimittau. yadaivam{*7/221*}, tadā siddhaṃ rūpaṃ deyam. kutaḥ. aśeṣabhūtatvāt, nātra kriyā [48]{*7/222*} śeṣabhūtā, kriyāvācinaḥ śabdasyābhāvāt. yūpe tu pratyakṣavihitā joṣaṇādyāḥ kriyāḥ. tasmād yūpavad ity atulyopanyāsaḥ.
NOTES:
*{7/219: E2: athocyeta}*
*{7/220: E2: akṛtinimittatāṃ}*
*{7/221: E2: yad evaṃ}*
*{7/222: E2: 5,419; E6: 3,31}*
viśaye laukikaḥ syāt sarvārthatvāt

7.3.31

gargatrirātra ājyadohāni sāmāni prakṛtya śrūyate, agnim upanidhāya stuvata{*7/223*} iti. tatra{*7/224*} viśayaḥ, kiṃ laukiko 'gnir upanidheyaḥ{*7/225*}, uta vaidika iti. kiṃ prāptam. vaidika iti. kutaḥ. sarvakarmārtha utpanno 'sau. yāny ahaṃ karmāṇi kariṣye yaiś cāsmy adhikṛta iti, ato vaidika upanidheya iti. evaṃ prāpte ucyate, viśaye laukikaḥ syāt sarvārthatvāt. etasmin viśaye laukikaṃ vaidikam iti, laukikaḥ syāt.
atha yad uktam{*7/226*}, vaidikaṃ sarvakarmārtham utpannam, tasmāt tadupanidheyam iti. atra brūmaḥ,
NOTES:
*{7/223: Tāṇḍ. Br. 21.2.9}*
*{7/224: E2,6: atra}*
*{7/225: E2: upavidheyaḥ}*
*{7/226: E2: laukikaḥ syāt. kutaḥ sarvārthatvāt. laukikaḥ sarvārthaḥ. na tasya kāryaṃ kiṃcin nirdiṣṭam. ato yad yad agninā kartavyaṃ dṛṣṭam adṛṣṭaṃ vā tat tad upādīyamānam aviruddham. tasmāl laukikaḥ syāt. atha yad uktam}*
na vaidikam arthanirdeśāt

7.3.32

na vaidikam agnidravyaṃ śāstreṇotpāditam. tasya śāstreṇaiva kāryaṃ nirdiṣṭam, yadāhavanīye juhotītīy ārabhya. tasmin sarvārthe kalpyamāne nirdeśo 'narthakaḥ syāt. tasmāl laukiko 'gnir upanidheyaḥ. sarvārthatvaṃ caiṣāṃ sve sve kārye vartamānānāṃ bhaviṣyati. evam ubhayam aviruddham, sarvārthatvaṃ nirdeśaś ceti.
atha dhaiṣṇā agnayaḥ kasmān nopanidhīyante. atrocyate,
tathotpattir itareṣāṃ samatvāt

7.3.33

itareṣām apy agnīnāṃ dhaiṣṇyānāṃ tathotpattiḥ, na sarvārtha [49]{*7/227*} ity arthaḥ. kutaḥ. samatvāt. ete 'pītarair agnibhiḥ samāḥ. eteṣām api nirdiṣṭaṃ kāryaṃ, prāg āsīno dhiṣṇyān āghārayati{*7/228*} iti. atas te nopanidheyā iti.
NOTES:
*{7/227: E2: 5,420; E6: 3,32}*
*{7/228: Tait. S. 6.3.1}*
saṃskṛtaṃ syāt tacchabdatvāt

7.3.34

ekādaśinyāṃ śrūyte, upaśayo yūpo bhavatīti. tatra saṃdehaḥ. kim etad upaśayadravyaṃ saṃskṛtam, joṣaṇādayaḥ saṃskārā atra kartavyāḥ, uta neti. kiṃ yuktam. saṃskṛtaṃ syat. kartavyā atra joṣaṇādayaḥ saṃskārāḥ. kutaḥ. tacchabdatvāt. ayaṃ yūpaśabdaḥ saṃskāranimittaḥ. sa eṣo 'satsu saṃskāreṣu nopapadyate. tasmāt te kāryā iti.
bhaktyā vāyajñaśeṣatvād guṇānām abhidhānatvāt

7.3.35

na vā kartavyāḥ. kutaḥ. ayajñaśeṣatvād. ete saṃskārā asmin kāṣṭhe kriyante. etena dvāreṇa yajatinā saṃbhatsyante. itthaṃ saṃskṛte kāṣṭhe niyuktena paśunā yajiḥ kriyamāṇo 'pūrvaṃ nirvartayati{*7/229*}. asmiṃś copaśaye na paśur niyujyate, tatra kṛtāḥ saṃskārā anarthakāḥ syuḥ.
nanu vacanasāmarthyād adṛṣṭārthā bhaviṣyanti. ucyate, nātra vacanam, yūpaḥ kartavya iti. vartamānāpadeśo 'yam.
nanu vartamānāpadeśo 'pi na ghaṭate, saṃskārāṇām abhāve. ucyate, bhaktyā bhaviṣyati. yathā, yaja[50]{*7/230*}māno vai yūpa iti. āha, tatra sādṛśyāt. iha punaḥ katham iti. ucyate, guṇānām abhidhānatvāt. yūpaguṇānāṃ yūpasaṃskārāṇām{*7/231*} abhidhānatvād yūpasaṃskārāḥ. tatra kecid arthaprāptāś chedanādayas tūṣṇīṃkṛtāḥ santi. tair ayam abhidhīyate, yūpa ity ayūpaḥ san. yathā snātā kanyānalaṃkṛtā mālāguṇenāpy alaṃkṛteti. evam ekadeśenāpi saṃskārāṇāṃ saṃskṛta iti stutyābhidhīyate.
agnau śrūyate, pṛṣṭhair upatiṣṭhanta{*7/232*} iti. tatra cintyate, kiṃ pṛṣṭhadharmāḥ kartavyāḥ, uta neti. ke punas te. sāmānyadharmā hiṃkārādayaḥ, viśeṣadharmāḥ, rathantare prastūyamāne pṛthivīṃ manasā dhyāyed bṛhati samudram ityevamādayaḥ. kiṃ tāvat prāptam. tata āha, etat tāvan naḥ parīkṣyam. kim ayaṃ pṣṭhaśabdaḥ karmaṇo vācakaḥ, uta dravyasyeti.
nanu siddham etat karmanāmadheyaṃ pṛṣṭhaśabda iti, yasmin guṇopadeśaḥ pradhānato 'bhisaṃbandha ity atra. tāsv eva codanāsv etad uktam, saptadaśāni pṛṣṭhāni, vairūpaṃ pṛṣṭhaṃ{*7/233*} vairājaṃ pṛṣṭham{*7/234*} iti. idānīm, pṛṣṭhair upatiṣṭhanta{*7/235*} ity asyāṃ cintyate. kiṃ punar atra yuktam. tata āha,
NOTES:
*{7/229: E2: nirvartayatīti}*
*{7/230: E2: 5,421; E6: 3,33}*
*{7/231: E1 hat yūpasaṃskārāṇām in Klammern}*
*{7/232: Tait. S. 5.5.8; auch ŚBh ad MS 7.3.35, 36}*
*{7/233: Vgl. Tāṇḍ. Br. 14.9.7 vairūpapṛṣṭham}*
*{7/234: Vgl. Tāṇḍ. Br. 12.10.10: vairājaḥ pṛṣṭhaḥ}*
*{7/235: E2: upatiṣṭhata}*
karmaṇaḥ pṛṣṭhaśabdaḥ syāt tathābhūtopadeśāt

7.3.36

karmaṇaḥ pṛṣṭhaśabdaḥ{*7/236*} syāt. kutaḥ. tathābhūtopadeśāt. [51]{*7/237*} tathābhūtaḥ{*7/238*} sann{*7/239*} upadeśaḥ, yatrāyaṃ pṛṣṭhaśabdaḥ karmanāmādhigataḥ{*7/240*}. tathābhūto 'yam api. kim asya tathātvam. pṛṣṭhaśabdasāmānyam. pṛṣṭhaśabdas tatra karmavacano 'dhigataḥ. sa evāyam. tasmād ihāpi tadvacana evāvagantavyaḥ viśeṣābhāvāt. yady anyārthaḥ{*7/241*} kalpyate, ekaḥ śabdo 'nekārthaḥ syāt. tatra ko doṣaḥ. śabda uccarite saṃśayaḥ syāt, nārthapratyayaḥ. tatra vyavahāro na sidhyet. vyavahārārthaś ca śabdaprayogaḥ. kāraṇāntaraṃ ca prakaraṇādyapekṣyam. ekārthatve tu nirapekṣo 'rthapratyayaḥ. tasmād anekārthatvam anyāyyam. tasmāt karmanāma pṛṣṭhaśabdaḥ. yadā karmanāma, tadā yadi tāvat tāni karmāṇīhopadiśyante, tatrotpattir eṣām anarthikā. atha mā bhūd eṣa doṣa ity etad upasthānaṃ tatra vijñāyate. tata idaṃ prakaraṇaṃ bādhyeta. tasmāt sādṛśyavidhir ayam. pṛṣṭher upatiṣṭhante{*7/242*}, pṛṣṭhasadṛśaiḥ karmabhir upatiṣṭhanta{*7/243*} iti, tatsādṛśyaṃ ca dharmair bhavati. tasmāt kartavyā dharmā iti.
NOTES:
*{7/236: E2: karmaṇo vācakaḥ pṛṣṭhaśabdaḥ}*
*{7/237: E2: 5,422; E6: 3,33}*
*{7/238: E2: yathābhūtaḥ}*
*{7/239: E2: sa}*
*{7/240: Hierzu und zum Folgenden vgl. ad MS 1.4.3}*
*{7/241: E2: yady atrānyārthaḥ}*
*{7/242: E2: upatiṣṭhate}*
*{7/243: E2: upatiṣṭhata}*
abhidhānopadeśād vā vipratiṣedhād dravyeṣu pṛṣṭhaśabdaḥ syāt

Original text: Mīmāṃsāsūtra 1-7 with Śabara's Bhāṣya · Edition: six editions (details see below) · Data entry Andreas Pohlus · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0

Esc