Language

ENहिગુ
Scripture Library

Mīmāṃsāsūtra 1-7 with Śabara's Bhāṣya (with commentary) · Chapter 7.4

7.4.1

na caitad evam, karmaṇaḥ pṛṣṭhaśabda iti. kiṃ tarhi. dravyeṣu pṛṣṭhaśabdaḥ syāt. ṛgdravyeṣv abhitvā śūra nonuma ityevamādīnām ṛcāṃ vācakaḥ. kutaḥ. abhidhānopadeśāt. abhidhānopadeśo 'yaṃ pṛṣṭhair upatiṣṭhanta{*7/244*} iti, pṛṣṭhair abhidadhātīty arthaḥ. katham punar ayam upasthānavacano 'bhidhānārthaḥ śakyo{*7/245*} vijñātum. ucyate, upagrahaviśeṣāt, mantrakaraṇa upatiṣṭhater ātmanepadaṃ bhavati. mantras tv abhidhānasya karaṇam, nopa[52]{*7/246*}sthānasya. upasthānaṃ śarīreṇa kriyate, manasā vā. tasmād abhidhānārthaḥ. sa eṣa vipratiṣedhaḥ. yadi pṛṣṭhaśabdaḥ karmasu kalpyate, ātmanepadaṃ bādhyate. na hi tadā mantraḥ karaṇaṃ bhavati. athātmanepadam anurudhyate, upasthānavipratiṣedhaḥ, tadābhidhānārthatāpatati. tatrātmanepadānurodho nyāyyaḥ. pṛṣṭhaśabdo hi lakṣaṇayā pṛṣṭhasādhanaṃ mantraṃ bruvann arthavān bhavati{*7/247*}. ātmanepadaṃ tu mantrakaraṇenaivopapadyate. ataḥ pṛṣṭhasādhaneṣu mantreṣu pṛṣṭhaśabdaḥ.
āha, naitad yuktam. upasthānārthatā hi śrutyopatiṣṭhateḥ. ātmanepadāl liṅgād abhidhātārthatā. na ca liṅgena śrutir bādhitavyā. ucyate, naivātra śrutir bādhyate. svārtham evopatiṣṭhatir āha samīpasthānam. tat tv abhidhānāya, abhidhānaṃ nirvartayitum agnisamīpe tiṣṭhed iti tiṣṭhatir āha, ātmanepadāt. tato 'virodhaḥ.
āha, evam apy abhidhānasya mantraḥ karaṇam, nopatiṣṭhateḥ. tatrāsaṃbandha evopasthānasya mantreṇa. tathā, pṛṣṭhair upatiṣṭhanta{*7/248*} iti samuccāraṇam anarthakaṃ syāt. ucyate, abhidhānam abhinirvartayan mantra upasthānasya karaṇaṃ bhavati. yato 'sya prayojanaṃ nirvartayati. na hi niṣprayojanam anuṣṭhīyate. tasmān mantreṣv eva pṛṣṭhaśabdaḥ. mantreṣu cet, nāsti dharmāṇāṃ prāptiḥ. na hi mantrāṇāṃ dharmāḥ, adharmakās ta iti.
[53]{*7/249*}
NOTES:
*{7/244: E2: upatiṣṭhata}*
*{7/245: E2: 'bhidhānārthaśakyo}*
*{7/246: E2: 5,423; E6: 3,34}*
*{7/247: E2 om. bhavati}*
*{7/248: E2: upatiṣṭhata}*
*{7/249: E2: 5,424; E6: 3,35}*
itikartavyatāvidher yajateḥ pūrvavattvam

7.4.2

anārabhya kiṃcic chrūyate, sauryaṃ caruṃ{*7/250*} nirvaped brahmavarcasakāma{*7/251*} iti. tatraiṣo 'rthaḥ samadhigataḥ, yāgo 'yaṃ codyata{*7/252*} iti, yajatis tu dravyaphalabhoktṛsaṃyogād eṣāṃ{*7/253*} karmasaṃbandhād{*7/254*} iti. tathedam apy uktam, karmaphalayoḥ saṃbandhe karma guṇataḥ, phalaṃ pradhānata iti, pratyarthaṃ cābhisaṃyogāt karmato hy abhisaṃbandhaḥ, tasmāt karmopadeśaḥ syād iti. idam api coktam, yajir apūrvaṃ sādhayati. tataś cāpūrvāt kālāntare phalaṃ bhavatīti, codanā punar ārambha ity atra. evam etasmin sati sauryaṃ caruṃ nirvaped brahmavarcasakāma{*7/255*} ity atra sauryayāgenāpūrvaṃ kṛtvā brahmavarcasaṃ sādhayed brahmavarcasakāma ity evaṃ vijñāyate.
āha, yatra tṛtīyāyukto yajiḥ, tatra yukto guṇabhāvābhyupagamaḥ. yathā, jyotiṣṭomena svargakāmo yajeti{*7/256*} iti. iha tv asatyāṃ tṛtīyāyāṃ kathaṃ tṛtīyārtho gamyata iti. ucyate, kim atra tṛtīyānirdiṣṭena yajinā kāryam. yadā svabhāvasiddhaḥ karmaṇāṃ phalaṃ prati guṇabhāvaḥ. yatrāpy asau śrutaḥ, tatrāpy akiṃcitkara eva, gatārthatvāt. tathā, yatrāpi dvitīyā śrutiḥ, yathāgnihotraṃ juhuyād iti, tatrāpi vibhaktivyatyayo vā, īpsitatvasya{*7/257*} vāvivakṣā kāmaṃ vānarthakyaṃ syāt. na tu kathaṃcid api karmaṇaḥ prati guṇabhāvaḥ śakyo 'pahnotum. tasmād yāgenāpūrvasādhanam atrocyate. tatra yāgo vijñāyate. [54]{*7/258*} laukiko 'sau padārthaḥ. tena tu katham apūrvaṃ sādhyata ity etan na vijñāyate. iha tu yāgenāpūrvaṃ sādhayed ity etāvad evoktam. kathaṃ sādhayed itītikartavyatā noktā. yeṣāṃ cārthānāṃ jñāyata evetikartavyatā, teṣāṃ kartavyatvamātram upadiśyate, yathā, odanaṃ paced iti. yeṣāṃ tu na jñāyate, te sahetikartavyatayaivopadiśyante. yathā darśapūrṇamāsau. evaṃ cen nūnaṃ jñāyate, yāgenāpūrvanirvṛttāv itikartavyatā yasmād uktā{*7/259*} tasmān nūnam asāv astīti.
āha, yady asti loke, tato jñāyetaiva. atha nāsty eva, kathaṃ śakyā jñātum iti.
ucyate, bāḍham asti, laukikī vaidikī ca. laukikī tāvat pārvaṇasthālīpākādiṣu, vaidikī darśapūrṇamāsādiṣu. yadi tatpūrvā etāś codanās tadapekṣāḥ, sauryayāgenāpūrvaṃ sādhayet, yathājñātayetikartavyatayeti, tato yukta itikartavyatāyā avidhiḥ. na ca vidhīyate. ata itikartavyatāyā avidher yajateḥ pūrvavattvaṃ, vihitetikartavyatākatvam iti.
atha ya āhuḥ, yajeta yāgaṃ kuryād iti. juhuyād homaṃ kuryād iti. teṣāṃ kiṃ naiva dharmākāṅkṣā bhavati. bhavatīti brūmaḥ. yady api prajñātetikartavyato{*7/260*} yajir dravyaṃ devatāṃ pratyutsṛjyata iti. tathāpi yadā phalārthaḥ kriyate, tadā dharmān ākāṅkṣati. na hy adharmāt{*7/261*} phalaṃ bhavati. kathaṃ jñāyate. yo hy amedhyaṃ dravyam ucchiṣṭaḥ śayāno vā prauḍhapādo vāmena hastena vā pādena yathākathaṃcid{*7/262*} devatāyai{*7/263*} utsṛjati, tasya phalaṃ na bhavatīti śiṣṭāḥ smaranti. yas tu medhyaṃ dravyaṃ śucau deśe prayataḥ prāṅmukho dakṣiṇena hastena samāhitamanā [55]{*7/264*} mantravan niyamavac ca devatāyai{*7/265*} utsṛjati, tasya phalaṃ bhavatīti smaranti. tasmād yāvān yajatiḥ phalāyāmnāyate, sa sarvo dharmān ākāṅkṣati. atas teṣām apy asti dharmākāṅkṣā. satyām ākāṅkṣāyāṃ sannihitair dharmair avipratiṣiddhaḥ saṃbandhaḥ prakṛtau, vikṛtau{*7/266*} tv ānumānikaiḥ.
NOTES:
*{7/250: E2: carūr}*
*{7/251: Vgl. Maitr.S. 2.2.2; Tait. S. 2.3.2}*
*{7/252: Vgl. ad MS 2.3.14}*
*{7/253: E2: eteṣāṃ}*
*{7/254: Vgl. ad MS 6.1.3}*
*{7/255: Vgl. Maitr.S. 2.2.2; Tait. S. 2.3.2}*
*{7/256: Āpast.Ś.S. 10.2.1}*
*{7/257: E2: īpsitatamatvasya}*
*{7/258: E2: 5,425; E6: 3,35}*
*{7/259: E2: yasmān noktā}*
*{7/260: E2: prajñātetikartavyatāko}*
*{7/261: E2: adharmakāt}*
*{7/262: E2: pādena vā yathākathaṃcid}*
*{7/263: E2: devatāyā}*
*{7/264: E2: 5,426; E6: 3,36}*
*{7/265: E2: devatāyā}*
*{7/266: E6 om. vikṛtau}*
sa laukikaḥ syād dṛṣṭapravṛttitvāt

7.4.3

adhunaivaṃ cintyate, kim aniyamo laukikī vaidikī vetikartavyatā, uta laukiky eva, āhosvid vaidikīti{*7/267*}. atra viśeṣābhāvād aniyame prāpte.
ucyate, sa laukikaḥ syāt. sa khalu kartavyatopāyo laukikaḥ syāt. kutaḥ. dṛṣṭapravṛttitvāt. dṛṣṭā hy asya tatra tatra pravṛttiḥ, yathā pārvaṇasthālīpāke, aṣṭakācarau, āgrahāyaṇīyakarmaṇi{*7/268*}, ity evaṃ yatra yatra yāgenāpūrvaṃ sādhyate, tatra tatrāsya pravṛttir dṛṣṭā. ato 'nvayād vijñāyate, yāgasyāpūrvaṃ sādhayato 'yam abhyupāya iti. ayaṃ cāpi yāgaḥ. tasmād asyāpi sa evābhyupāyaḥ.
NOTES:
*{7/267: E2: vaidiky eveti}*
*{7/268: E2: āgrahāyaṇe karmaṇi}*
vacanāt tu tato 'nyatvam

7.4.4

āha, kim eṣa evotsargaḥ, sarvatra lokikītikartavyateti. evaṃ khalu prāptam. evaṃ prāpte brūmaḥ, vacanāt tu tato 'nyatvam iti. yatra pratyakṣaṃ vacanaṃ vaidikyāḥ, tatra na laukikī syāt, vacanasāmarthyād vaidikī eva syāt, yathopasatsu gṛhamedhīye ca.
[56]{*7/269*}
NOTES:
*{7/269: E2: 5,428; E6: 3,37}*
liṅgena vā niyamyeta liṅgasya tadguṇatvāt

7.4.5

liṅgena vetikartavyatā niyamyeta. katarā. yasyā liṅgam, vaidikyāś ca liṅgam. tasmād vaidikī. kiṃ punar liṅgam. saurye tāvac carau śrūyate, prayāje{*7/270*} kṛṣṇalaṃ juhoti{*7/271*} iti. tathā, aindrabārhaspatye, ardhaṃ barhiṣo lunāti, ardhaṃ na svayaṃ ditam ardhaṃ vedyāṃ karoty ardhaṃ na{*7/272*} iti. tathā pitṛyajñena hotāraṃ{*7/273*} vṛṇīte nārṣeyam iti. etair liṅgair jñāyate vaidikītikartavyateti. katham. tadguṇatvāt{*7/274*}. ete hi prayājādayo vaidikasyāpūrvasya guṇāḥ. yadi ca tadīyetikartavyatā pravartitā, tata eteṣu karmasv ete santi. tatraitāni vacanāny upapadyante, prayāje prayāje kṛṣṇalaṃ juhotītyevamādīni. tasmād vaidikītikartavyatā niyamyeta.
NOTES:
*{7/270: E2: prayāje paryāje}*
*{7/271: Tait. S. 2.3.2}*
*{7/272: Kāṭhaka S. 15.5}*
*{7/273: E2: pitṛyajñe, na hotāraṃ}*
*{7/274: E2: liṅgasya sadguṇatvāt}*
api vānyāyapūrvatvād yatra nityānuvādavacanāni syuḥ

7.4.6

api vā naivaṃ syāt, vaidikītikartavyateti. yat kāraṇam etair liṅgair na śakyate vaidikī niyantum. kutaḥ. anyāyapūrvatvāt. nyāyapūrvakaṃ hi vacanaṃ tatsādhakaṃ bhavati. na caitāni nyāyapūrvāṇi. na hi vaidikyāḥ pravṛttir yuktā, nibaddhā hi sā prakaraṇādibhiḥ kāraṇair darśapūrṇamāsādiṣu. kathaṃ tarhy etāni liṅgāni. ucyate, yatra nityānuvādavacanāni syuḥ. iha tāvad ardhaṃ barhiṣo lunāty ardhaṃ neti, barhir yatraiva{*7/275*} bhavaiṣyati. yat kāraṇam, sato barhiṣa ucyate{*7/276*}. na cehāsti barhiḥ. na hotāraṃ vṛṇīte nārṣeyam iti nityānuvādo bhaviṣyati. [57]{*7/277*}
nanu nityānuvādaḥ sann anarthako bhavati. kiṃ kriyatām, yasyārtho nāsti. prayāje prayāje kṛṣṇalaṃ juhotītivacanaṃ prayājānāṃ bhaviṣyati. kathaṃ punar atra prayājāś ca kṛṣṇalahomaś ca śakyo vaktum{*7/278*}. bhidyate hi tathā vākyam. evaṃ tarhi na prayājān vakṣyati. prayāje kṛṣṇalahomaṃ vidhāsyati. na cāsatsu prayājeṣu kṛṣṇalahomaḥ śakyate kartum ity arthāt prāyājān kariṣyati. tasmān na liṅgena vaidikyā niyamaḥ. yathoktena nyāyena laukikītikartavyateti.
NOTES:
*{7/275: E2: yatra barhis tatraiva}*
*{7/276: E2: barhiṣa etad ucyate}*
*{7/277: E2: 5,428; E6: 3,37}*
*{7/278: E2: ca yugapac chakyo vaktum}*
mitho vipratiṣedhāc ca guṇānāṃ yathārthakalpanā syāt

7.4.7

tatrāha, atha kasmān nobhe apītikartavyate saha pravartete iti. kim evaṃ bhaviṣyati. evaṃ tulyāpekṣā karmaṇām anyatarato na bādhitā bhavati. ucyate, sahapravṛttāv ekayā cet karma nirapekṣaṃ kṛtam, dvitīyasyāḥ pravṛttir vipratiṣiddhā. ato mithaḥ pravṛtter vipratiṣedhād yathārthakalpanā syāt. ekasyāḥ pravṛttiḥ syād iti arthaḥ. katham ekasyāḥ pravṛtter dharmāṇāṃ yathārthakalpanā bhavati. ye dharmā yeṣu kāryeṣu pravṛttāv utpannāḥ, ta ihāpi teṣv eva bhavanti. itarathā dvitīyasyā dharmā ayathārthā bhaveyuḥ pūrvair dharmaiḥ, teṣāṃ kāryāṇāṃ nirvartitatvāt. evam ekasyāḥ pravṛtter yathārthakalpanā bhavati. ato yathārthakalpanā syād ity anenaikasyāḥ pravṛttir ity uktaṃ bhavet. ekasyāḥ pravṛttau yathoktenaiva nyāyena laukikyāḥ pravṛttir iti.
[58]{*7/279*}
NOTES:
*{7/279: E2: 5,429; E6: 3,38}*
bhāgitvāt tu niyamyeta guṇānām abhidhānatvāt, saṃbandhād abhidhānavad yathā dhenuḥ kiśoreṇa

7.4.8

{*7/280*}
tuśabdaḥ pakṣanivṛttau. na tv evaṃ syāt, laukikītikartavyateti. kiṃ tarhi. vaidikī niyamyeta. kutaḥ. bhāgitvāt. vaidiky api bhāginī pravṛtteḥ. sāpi hy apūrvasyetikartavyatā. samāne ca bhāgitva ubhayor vaidiky eva syāt. guṇānām abhidhānatvāt. guṇā ete prayājādayaḥ sauryādiṣu dṛśyamānā abhidhāyakā bhavanty etasyārthasya. yathā vaidiky atretikartavyateti bodhakā bhavantīty arthaḥ.
kasmāt. saṃbandhāt. ete hi tayetikartavyatayā saṃbaddhāḥ. ataḥ sāhacaryāt tāṃ gamayanti. abhidhānavat. yathā kauṇḍapāyināmayana agnihotram ity abhidhānaṃ karmaṇo vācakam, tatkarmasahacaritān dharmān ānayati, teṣv asatsv etad abhidhānam iha na yujyata iti teṣāṃ dharmāṇāṃ tatra bhāvo vijñāyate. evam ihāpi prayājādīnāṃ darśanam asatyaṃ vaidikyāṃ na yujyata iti, tasyā apīha bhāvo vijñāsyate. nanv asati nyāye liṅgam akāraṇam. satyam evam, uktas tu nyāyo bhāgitvād iti.
yat tu dṛṣṭapravṛttir laukikīti. tatra brūmaḥ, yady api dṛṣṭapravṛttiḥ syāt, tathāpi vaidiky eva niyamyeta. katham. yathā dhenuḥ kiśoreṇa, tad yathā, kṛṣṇakiśorā dhenur{*7/281*} iti. yady api dhenuśabdo godhenvāṃ dṛṣṭapravṛttiḥ, tathāpy abhidhānasāmānyād aśvadhenvām api bhāgīti kiśoreṇa liṅgenāśvadhenvāṃ vijñāyate. evam ihāpi yady api laukikī dṛṣṭapravṛttiḥ, tathāpītikartavyatāsāmānyena bhāgitvāl liṅgena vaidikī vijñeyā.
[59]{*7/282*}
NOTES:
*{7/280: E2 liest vor MS7.4.7 noch: tarhi na prayājāv anvayati. prayājeṣu kṛṣṇalahomaṃ vidhāsyati. na cāsatsu prayājeṣu kṛṣṇalahomaḥ śakyaḥ kartum ity arthāt prayājān kariṣyatīti}*
*{7/281: Amara 2.8.46}*
*{7/282: E2: 5,430; E6: 3,39}*
utpattīnāṃ samatvād vā yathādhikāraṃ bhāvaḥ syāt

7.4.9

atha vā naiva liṅgena niyama iti. kutaḥ. utpattīnāṃ samatvāt. dharmāṇāṃ prayājādīnām utpattayaḥ samāḥ sarveṣām āgneyādyaṅgabhāvena, na parasparāṅgatvena. kim ataḥ. yadi prayājādīnām anuyājādayo 'ṅgāni syuḥ, tato yatra pradhānam, tatrāṅgānīti prayājadarśanenānuyājādayo 'numīyeran, yadā tu samapradhānā ete, tadā prayājadarśanena kāmaṃ prayājā anumīyeran, prayājadharmā vā. na tv anuyājādayaḥ. tasmāl liṅgam aniyāmakam. yat tv abhidhānavad iti. atra brūmaḥ, yuktaṃ tatra. tatra{*7/283*} hi paraśabdaḥ paratra prayuktaḥ san dharmān{*7/284*} atidiśatīty uktam.
api ca, vidhir asau. agnihotravad dhotavyam iti. ayaṃ punar anuvādaḥ. tenātra prayājādīnām eva nāsti prāptiḥ, kuto 'nuyājādīnām. tasmād viṣama upanyāsaḥ, abhidhānavad iti. ato yathādhikāraṃ bhāvaḥ syāt. ye dharmā yasyāpūrvasyādhikāra āmnātās te tatraiva bhaveyuḥ.
evaṃ tarhi, sauryaṃ caruṃ nirvaped{*7/285*} ity anenākhyātena pradhānasya vidhānotpattiḥ, śeṣāṇāṃ ca vacanaṃ bhavatu. kathaṃ kṛtvā. nānaṅgaṃ pradhānam ucyamānaṃ kasmaicit prayojanāya kalpata iti. tena ca prāpitānām aṅgānām etebhyo liṅgebhyo viśeṣāvadhāraṇaṃ bhaviṣyati. tatredam ucyate,
NOTES:
*{7/283: E2: yatra}*
*{7/284: E2: saṃs taddharmān}*
*{7/285: Vgl. Maitr.S. 2.2.2; Tait. S. 2.3.2}*
utpattiśeṣavacanaṃ ca vipratiṣiddham ekasmin

7.4.10

ekasmiñ śabde pradhānasyotpattir aṅgānāṃ ca vacanaṃ na [60]{*7/286*} saṃbhavati. kiṃ kāraṇam. utpannaṃ hi pradhānam aṅgān apekṣate. apekṣayā ca tāni gṛhyante. tasmān naitad api yuktam. yadi ca nirvaped ity anena śabdenāṅgāny api vidhīyeran, tatas teṣām api phalasaṃbandhaḥ syāt. tathāṅgatvam eva vyāhanyeta. tato 'yam api vādo na ghaṭate. tasmād yathokto laukika evābhyupāyaḥ.
NOTES:
*{7/286: E2: 5,431; E6: 3,39}*
vidhyanto vā prakṛtivac codanāyāṃ pravarteta, tathā hi liṅgadarśanam

7.4.11

vidhyanto vā sauryādikāyāṃ codanāyāṃ pravarteta, na dharmā laukikāḥ. kaḥ punar ayaṃ vidhyanto nāma. vidher anto vidhyantaḥ. atha vidhiḥ kaḥ. yad vākyam upalabhya puruṣaḥ kasmiṃścid arthe pravartate, kutaścid vā nivartate, sa vidhiḥ. vidhīyate hy anenārthaḥ. yathā loke devadatta gām abhyāja śuklām{*7/287*} iti, tasyābhyājetyādiḥ{*7/288*}. itaro 'ntaḥ. vede 'pi darśapūrṇamāsābhyāṃ yajeteti vidhyādiḥ. vidhyanto 'pi pradhānavidhivarjitaṃ kṛtsnaṃ pauroḍāśikaṃ brāhmaṇam. tena sameto 'yaṃ vidhyādir viśiṣṭāpūrvanirvṛttiṃ prati puruṣaṃ pravartayati. tasmāt so 'syāntaḥ. tathā somena yajeta{*7/289*} iti vidhyādiḥ. saumikam api brāhmaṇaṃ vidhyantaḥ. eṣa vidhyanto nāma.
eteṣu ca sauryādiṣu vidhyādir asti, vidhyanto nāsti. eteṣv api sa vidhyantaḥ kalpyeta. kathaṃ kṛtvā. aparipūrṇaṃ yad vākyam, tad adhyāhāreṇa vā pūryeta, vyavahitakalpanayā vā. tatrādhyāhārād vyavahitakalpanā jyāyasī. adhyāhāre hy aśrutaḥ kalpyeta{*7/290*}. itaratra śrutena saṃbandhaḥ. tasmād vyavahito brāhmaṇāvayavo 'sya paripūrakaḥ kalpyate. yathā vasantāya kapiñjalān ālabhate{*7/291*}, grīṣmāya kalaviṅkān ālabhata{*7/292*} iti. tena vaidikītikartavyatā prāpyate.
yadi{*7/293*} tad brāhmaṇam asyāntaḥ kalpyate, tatra na bhavati. tad etanmayūranṛtyam āpadyate. tad yathā, mayūrasya nṛtyato 'nyadapāvriyate 'nyat saṃvriyate. evam ihāpīdaṃ saṃvriyate tadapāvriyate. naiṣa doṣaḥ. pratyakṣas tasya tatra bhāvaḥ. iha punar ānumānikaḥ. na cānumānikaṃ pratyakṣaṃ bādhate. iha tarhi na prāpnoti, pratyakṣavirodhāt. syād evam, yadi virodhaḥ syāt. na tv asti virodhaḥ. tatrāpi bhaviṣyati, ihāpi tad etad uktam, vidhyanto vā prakṛtivac codanāyāṃ pravarteteti.
ucyate, prakṛtivad iti kim. āha, aṣṭame prakṛtiniyamaṃ kariṣyati. iyam asya prakṛtir iti. tad ucyate, vidhyanto vā prakṛter iva pravarteta. yā yā tasya karmaṇaḥ{*7/294*} prakṛtir iti yasyāgneyaḥ prakṛtiḥ, tasyāgneyād eva. yasyāgnīṣomīyaḥ, tasyāgnīṣomīyād ity evaṃ sarvatra.
atha kasmān na laukiko vidhyantaḥ kalpyate. ucyate, laukikasya vidher abhāvād vidhyanta eva nāsti. kutas tat kalpaneti. āha, laukikītikartavyatā prāpyatām, kiṃ vidhyantakalpanayeti. ucyate, vaidikī hy atretikartavyatā na laukikī. kasmāt. tathā hi liṅgadarśanaṃ prayājādi samarthitaṃ bhavati.
NOTES:
*{7/287: Mahābhāṣya 1.1.3.92}*
*{7/288: E2: tasyābhyājeti vidhyādiḥ}*
*{7/289: Tait. S. 3.2.2}*
*{7/290: E2: aśrutaḥ śabdaḥ kalpyeta}*
*{7/291: Vāja. S. 24.20}*
*{7/292: Vāja. S. 24.20}*
*{7/293: E2: nanu yadi}*
*{7/294: E2: yo yasya karmaṇaḥ}*
liṅgahetutvād aliṅge laukikaṃ syāt

7.4.12

yadi liṅgād vaidiko 'bhyupāyo bhavati, tena tarhy aliṅge laukikaṃ syāt. yatra karmaṇi kiṃcil liṅgaṃ nāsti, tatra laukikaṃ syād vidhānam. yathā, aindrāgnam ekādaśakapālaṃ nirvapet, yasya sajātāvīyur iti.
[62]{*7/295*}
NOTES:
*{7/295: E2: 5,433; E6: 3,41}*
liṅgasya pūrvavattvāc codanāśabdasāmānyād ekenāpi nirūpyeta yathā sthālīpulokena

7.4.13

atrocyate, syād evam, yadi liṅgahetuko vaidika upāyaḥ syāt. na tv asau liṅgahetukaḥ. kiṃhetukas tu. vidhyantahetukaḥ. vidhyanto 'pi nyāyapūrvaḥ, sa ca nyāyas tulyaḥ sarveṣāṃ karmaṇāṃ vaikṛtānāṃ liṅgavatām{*7/296*} ca. kutaḥ. codanāśabdasāmānyāt. karmacodanāyāṃ śābdaḥ samānaḥ. sarvatra vidhyādir asti, na vidhyantaḥ. tulyaś cāpekṣayānyatra śrutena vidhyantena saṃbandhaḥ. tad etan nyāyapūrvakaṃ liṅgam ekatrāpi dṛśyamānam, tulyanyāyānāṃ sarveṣāṃ dharmavattāṃ jñāpayati. yathā sthālyāṃ tulyapākānāṃ pulākānām ekam upamṛdyāny eṣām api siddhatāṃ jānāti, tulyo hetur asya cānyeṣāṃ ca siddhatvasyeti. tasmāt sarvatra vaidikītikartavyatā.
atha yad uktam, dṛṣṭapravṛttir laukikītikartavyateti. atra brūmaḥ, sāmānyatodṛṣṭam etad upadiśyate. sāmānyatodṛṣṭaṃ ca yad avyabhicāri, tat pramāṇam. savyabhicāraṃ caitat. dṛṣṭā hi gaṇayāgādayo 'nevamitikartavyatākāḥ. tasmād dṛṣṭapravṛttitvād ity ahetuḥ.
yat tu vaidikyā bhāgitvāt tatpūrvakāṇi liṅgāni bhaviṣyantīti. atra brūmaḥ, bhāgitvasyāpūrvetikartavyatākatvaṃ{*7/297*} kila hetuḥ. tad bhāvaś ca tasyāḥ śabdapūrvaḥ. śabdena ca darśapūrṇamāsayor asau vijñāyate{*7/298*}, na sarvatreti. tasmān na bhāgitvam. ato vidhyantenaivetikartavyatā prāpyate, nānyathā. atha kasmād etāni vaikṛtāni vākyāni nyūnāny eva nānumanyante, kim ebhiḥ pūritaiḥ. nyūnāny anarthakāni bhavanti. bhavantu, ko [63]{*7/299*} doṣaḥ. śiṣṭair eṣāṃ saṃparigraho na yujyate. pramādād bhaviṣyatīti. nāsty akṣare mātrāyāṃ vā pramādaḥ. kuto etāvati granthe bhaviṣyati. katham. tulyaṃ ca sāṃpradāyikam{*7/300*} ity uktam. vyāmoho 'pi viduṣāṃ yugasahasrāṇi bahūni nānuvarteta. yujyate caiṣām apekṣayā pūraṇam. tasmād ūnāni nānumanyante. ato vaidikītikartavyateti siddham.
NOTES:
*{7/296: E2: liṅgavatām aliṅgavatāṃ}*
*{7/297: E2: bhāgitvasyāpūrvetikartavyatātvaṃ}*
*{7/298: E2: asāv iti jñāyate}*
*{7/299: E2: 5,434; E6: 3,42}*
*{7/300: tulyaṃ ca sāmpradāyikam (MS 1.2.8)}*
dvādaśāhikam ahargaṇe tatprakṛtitvād aikāhikam adhikāgamāt tadākhyaṃ syād ekāhavat

7.4.14

prajākāmā gavāmayanam upeyur{*7/301*} iti satraṃ vidhāyāmnāyate, jyotir gaur āyur{*7/302*} iti, gavāmayane dvādaśāhiko vidhyanta iti vakṣyati{*7/303*}, gaṇeṣu dvādaśāhasya{*7/304*} iti. tatra codakena dvādaśāhikā dharmāḥ prāpyante. ekāhānām api yathā svaṃ nāmabhiḥ prātisvikāḥ. ye tatra dvādaśāhikā aikāhikair aviruddhāḥ, te yathāprāptaṃ kriyante. viruddheṣu saṃśayaḥ. kiṃ dvādaśāhiko dharmaḥ kartavyaḥ, utaikāhika iti. kiṃ prāptam. tatra sūtreṇaivopakramaḥ. dvādaśāhikam ahargaṇe tatprakṛtitvāt. dvādaśāhaprakṛtitvād vidhyantenaiva prāpyante.
nanv evaṃ nāmadheyaṃ bādhyate. na bādhiṣyate nāmadheyaṃ jyotir ādi. adhikāgamād bhaviṣyati. ye jyautiṣṭaumikebhyo 'dhikāḥ stotraśastravikārāḥ, tadāgamāt, ekāhavat. yathā tasminn eva jyotiṣy ekāhe jyotiḥśabdo 'dhikāgamād bhavati. satsu jyautiṣṭaumikeṣu jyotiṣṭome 'bhāvāt. adhikadharmārtho 'yaṃ śabdaḥ, [64]{*7/305*} na cādhikānāṃ dvādaśāhikair virodho 'sti. tasmād dvādaśāhikaṃ dharmajātaṃ viruddhaṃ kartavyam iti.
adhikāgamāt tadākhyaṃ syād ekāhavad ity etasyāparā vyākhyā. ye dvādaśāhe 'dhikā aikāhikebhyaḥ kecid dharmā ucyante. abhiplavo 'nvahaṃ bhavati{*7/306*}, gorivītam{*7/307*} anvahaṃ bhavatīti. teṣām adhikānām āgamāt tadākhyaṃ syāt. etad dvādaśāhikam aharjyotirākhyam āyurākhyaṃ vā{*7/308*}. katham. ekāhavat. yathā tasminn evaikāhe 'yaṃ jyotirādiśabdo jyautiṣṭaumikebhyo 'dhikeṣu vaiśeṣikeṣu dharmeṣv āgateṣu bhavati, evam ihāpy adhikāgamasāmānyād gauṇo bhaviṣyati. yathā ṣāḍahikānāṃ pṛṣṭhānāṃ bhāvād ekāho viśvajit ṣaḍaha{*7/309*} ity uktam. tam ekāhaṃ ṣaḍaha ity ācakṣata{*7/310*} iti. evam ihāpi. gauṇaś cen na prāpakaḥ. tasmān nāsti nāmadheyād dharmaprāptir iti.
NOTES:
*{7/301: Tāṇḍ. Br. 4.1.4,7}*
*{7/302: Ait. Br. 18.15; Tait. S. 7.4.4}*
*{7/303: Ad MS 8.1.17}*
*{7/304: MS 8.1.17}*
*{7/305: E2: 5,435; E6: 3,42}*
*{7/306: Tāṇḍ. Br. 5.8.4}*
*{7/307: E2: gaurivītam}*
*{7/308: Ait. Br. 18.15}*
*{7/309: Tāṇḍ. Br. 16.5.24}*
*{7/310: Vgl. ad MS 7.3.6 ff}*
liṅgāc ca

7.4.15

liṅgāc caitaj jñāyate, yathā dvādaśāhikaṃ kartavyam iti. kiṃ liṅgaṃ bhavati. dvābhyāṃ lomāvadyati dvābhyāṃ tvacaṃ dvābhyām asṛg dvābhyāṃ māṃsam{*7/311*} iti. evaṃ ṣaḍdvikān anukramyāha, yad dvādaśopasado bhavanti, ātmānam etan nirvadyata iti dvādaśāhikaṃ dharmaṃ dvādaśopasattvaṃ darśayati. tad upapadyate, yadi dvādaśāhikaṃ dharmajātaṃ virodhi kartavyam. itarathā caikāhikaṃ ṣaḍupasattvaṃ{*7/312*} syāt{*7/313*}. tasmāt paśyāmaḥ, dvādaśāhikaṃ kartavyam iti. tathedam aparaṃ liṅgam. yasyātiriktam ekādaśinyām ālabheran na priyaṃ{*7/314*} bhrātṛvyam atiricyeta. atha yad dvau paśū samasyeyuḥ, kanīya āyuḥ kurvīran{*7/315*}. yady ete brāhmaṇavantaḥ paśava ālambhante nāpriyaṃ bhrātṛvyam atyatiricyate [65]{*7/316*} na kanīya āyuḥ kurvīteti{*7/317*}, ekādaśinyāṃ vihāraṃ dvādaśāhikaṃ dharmaṃ darśayati. katham. vihāre saty atirekaḥ paśūnām āpadyate. atirekabhayāc ca dvayor dvayoḥ samāsaḥ. ekāhadharmaprāptau vihāro na syāt. tatraitaddarśanaṃ na yujyate. tasmād dvādaśāhikaṃ kāryam.
NOTES:
*{7/311: Tait. S. 7.4.9}*
*{7/312: E2: tryupasattvaṃ}*
*{7/313: Tait. S. 6.2.5}*
*{7/314: E2: apriyaṃ}*
*{7/315: Tait. Br. 1.2.5.3}*
*{7/316: E2: 5,436; E6: 3,43}*
*{7/317: E2: kurvata iti}*
na vā kratvabhidhānād adhikānām aśabdatvam

7.4.16

na vā dvādaśāhikaṃ kāryam. kiṃ tarhi. ekāhikam. kiṃ kāraṇam. codakena dvādaśāhikaṃ prāpnoti, nāmadheyenaikāhikam. nāmadheyaṃ ca codakād balīyaḥ. kutaḥ. pratyakṣatvāt. pratyakṣaṃ nāmadheyam, codakaṃ tv ānumānikam.
nanu vidhyanto 'pi pratyakṣaḥ. satyaṃ prakṛtau pratyakṣo vidhyantaḥ, vikṛtau tv ānumānikaḥ, nāmadheyaṃ punar vikṛtāv api pratyakṣam, pratyakṣaṃ cānumānād balīyaḥ, tasmād aikāhikaṃ kāryam.
nanv adhikāryaṃ nāmadheyam ity uktam. atrocyate, adhikānām aśabdatvam. adhikānāṃ śabdo nāsti. ime jyotirādayaḥ śabdāḥ karmanāmadheyānīty uktam. api vā nāmadheyaṃ syād yad utpattāv apūrvam avidhāyakatvād{*7/318*} iti. yat tu, adhikāgamāt tadākhyaṃ syād iti. tatra brūmaḥ, vacanād adhikāgamo na nāmadheyena. yat tu, teṣv asatsu śabdasyābhāvād iti. naite kadācid āyurādiṣu na santi. kathaṃ teṣām abhāve śabdasyābhāvo dṛṣṭaḥ. yat tu, jyotiṣṭome nāsti jyotirādiḥ śabda iti. karmāntaratvāt. jyotiṣṭoma āyurādiḥ śabdo nāsti, na dharmābhāvāt. tasmād aikāhikaṃ viruddhaṃ dharmajātaṃ kartavyam iti. adhikāgamāt tadākhyaṃ syāt. ekāhavad ity etasya dvitīyavyākhyāparihāraḥ. gauṇaḥ sann anu[66]{*7/319*}vādamātram anarthakaṃ syāt. tasmāt pūrvoktena nyāyena nāmadheyaṃ dharmāṇāṃ prāpakam iti.
NOTES:
*{7/318: MS 1.4.2}*
*{7/319: E2: 5,437; E6: 3,44}*
liṅgaṃ saṃghātadharmaḥ syāt tadarthāpatter dravyavat

7.4.17

atha yal liṅgam upadiṣṭam, dvādaśopasattvadarśanam, tasya parihāra ucyate. liṅgaṃ saṃghātadharmaḥ syāt. liṅgam etatsaṃghātadharmaḥ syāt. dvādaśāho 'haḥsaṃghātaḥ. sa phalāya codyate. dvādaśāham ṛddhikāmā upeyur iti. gavāmayanam api ahaḥsaṃghātāntaram. tasminn eva kārye phalasiddhau vidhīyate. tasya tatkāryāpattyā dvādaśāhadharmān gṛhṇāti, na codakena, dravyavat. yathā dravye vrīhau dharmāḥ śrutās te tatkāryāpanneṣu pratinidhibhūteṣu{*7/320*} prāpyante, na codakena tadvat.
NOTES:
*{7/320: E2: tatkāryāpanneṣu nīvāreṣu pratinidhibhūteṣu}*
na vārthadharmatvāt saṃghātasya guṇatvāt

7.4.19

naitad yuktam. kutaḥ. arthadharmatvāt. apūrvadharmatvād ity arthaḥ. apūrvadharmo dvādaśopasattvaṃ na saṃghātadharmaḥ. kasmāt. saṃghātasya guṇatvāt. ahāny atra pradhānāni. dvādaśāheneti dvādaśatvaṃ{*7/321*} teṣāṃ guṇaḥ. viśeṣaṇam ity arthaḥ. viśiṣya eva kāryaṃ pratīyate, na viśeṣaṇe. yathā rājapuruṣa ānīyatām ity ukte puruṣa ānīyate, na rājā. yathā ca, mṛṣṭaṃ bhuṅkte devadatta ity ukte, na śākaṃ sūpo vā pratīyate. yad eva pradhānaṃ tat pratīyate. kim ataḥ. ato 'hāni phalavanti, na saṃghātaḥ. phalavataś ca dharmāḥ. tasmān na dvādaśopasattvaṃ saṃghātadharmaḥ. evaṃ [67]{*7/322*} cen na gavāmayane kāryāpattito dharmāḥ prāpyante. ato 'parihāro 'yam.
NOTES:
*{7/321: E2: dvādaśāhatvaṃ}*
*{7/322: E2: 5,438; E6: 3,44}*
arthāpatter dravyeṣu dharmalābhaḥ syāt//6.4.18//
yad uktam{*7/323*}, dravyavad iti. yuktaṃ dravyeṣu. tatra hi vrīhikāryāpannā nīvārāḥ kāryāpattitas taddharmāṃl labhante. iha punar dvādaśopasattvaṃ naiva saṃghātadharma ity apadiṣṭo hetuḥ. tasmād adṛṣṭānto dravyavad iti.
āha, kathaṃ tarhi idaṃ liṅgadarśanam. atrocyate,
NOTES:
*{7/323: E2: yac coktam}*
pravṛttyā niyatasya liṅgadarśanam

7.4.20

gavāmayane dvādaśāhikaṃ prathamam ahaḥ, prāyaṇīyo 'tirātraḥ. tasya dharmo dvādaśopasattvam. tadupādāne mukhyasyānugrahaḥ. ṣaḍupasattvopādāne jaghanyānāṃ jyotirādīnām, mukhyasya prāptakālam anugraham atikramitum kiṃcit kāryaṃ{*7/324*} nāsti. atas tadanugrahārthaṃ dvādaśopasattvaṃ bhavati. tathā mukhyayā{*7/325*} pravṛttyā niyatasyaitaddarśanam, na codakaprāptyā. yasmāc codako nāmadheyād abalaḥ. vakṣyati ca, vipratiṣiddhadharmāṇāṃ samavāye bhūyasāṃ syāt sadharmatvam{*7/326*}. mukhyaṃ vāpūrvacodanāl lokavad{*7/327*} iti.
atha yad dvitīyaṃ liṅgadarśanam uktam, ekādaśinyāṃ vihāradarśanam. tatrocyate,
[68]{*7/328*}
NOTES:
*{7/324: E2: kāraṇaṃ}*
*{7/325: E2: tasmān mukhyayā}*
*{7/326: MS 12.2.24}*
*{7/327: MS 12.2.25}*
*{7/328: E2: 5,439; E6: 3,45}*
vihāradarśanaṃ viśiṣṭasyānārabhyavādānāṃ prakṛtyarthatvāt

Original text: Mīmāṃsāsūtra 1-7 with Śabara's Bhāṣya · Edition: six editions (details see below) · Data entry Andreas Pohlus · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0

Esc