Mīmāṃsāsūtra 1-7 with Śabara's Bhāṣya (with commentary) · Chapter 7.2

sākamedhe śrūyate, etad brāhmaṇa{*7/79*} ekakapāla iti. tatra cintyate, vaiśvadevikasyaikakapālasyedaṃ grahaṇam uta vāruṇaprāghāsikasyeti. kiṃ prāptam. vaiśvadevikasyeti brūmaḥ. kiṃ kāraṇam. tasya vihitā dharmāḥ, alaṃkṛtyābhipūryopāṃśu yaṣṭavyaḥ, āviḥ pṛṣṭaḥ kārya{*7/80*} ityevamādayaḥ. vāruṇaprāghāsikas tv adharmakaḥ. yasya vihitā dharmāḥ, tatraitad yujyate vaktum, tadvad idaṃ kartavyam iti. tasmād vaiśvadevikasya grahaṇam.
nanv aindrāgnasamuccāraṇād ekakapālo 'pi vāruṇaprāghāsika eva syāt. na, avaśyam ekaparvaṇor eva samuccāraṇena bhavitavyam, nānāparvaṇor api samuccāraṇam aviruddham. tasmād vaiśvadevikasya grahaṇam.
iti prāpte ucyate, vāruṇaprāghāsikasyaikakapālasya grahaṇam iti. kutaḥ. tata{*7/81*} ekakapālānāṃ vaiśvadevikaḥ prakṛtiḥ. kathaṃ jñāyate. āgrayaṇe sarvahomāparivṛttidarśanāt. āgrayaṇe dyāvāpṛthivīyasyaikakapālasya sarvahomam aparyāvṛttiṃ{*7/82*} ca darśayati. yat sarvahutaṃ karoti, sā tv ekā paricakṣā, huto hutaḥ{*7/83*} paryāvartate, sā dvitīyā. ājyasyaiva dyāvāpṛthivyau yajeti{*7/84*} iti, ājyayāgavidhipare vākya ekakapālasya sarvahomam aparyāvṛttiṃ ca prāptāṃ darśayati. etasmād darśanād avabhṛthe ca sakṛd dvyavadānasya vacanāt. avabhṛte cāvadhāraṇaṃ bhavati, idam evaikakapālasya dvir avadyatīti. tena jñāyate, nūnam anyatra na dvir avadānam iti. tac caitat sarvaṃ vaiśvadevika ekakapāle vihitam. tasmād ekakapālānāṃ vaiśvadevikaḥ prakṛtiḥ. kim ataḥ. sākamedhike 'py ekakapāle vaiśvadevikā dharmāḥ prāptāḥ, teṣām atideśo 'narthakaḥ. vāruṇaprāghāsikasya ye dharmāḥ vaiśeṣikā aprāptāḥ, teṣām atideśo 'rthavān. tasmād vāruṇaprāghāsikasyaikakapālasyedaṃ grahaṇam iti. ucyate, liṅgam etat. kutaḥ prāptir iti. prāptim uttaratra vakṣyāmaḥ, svarasāmaikakapālāmikṣaṃ cety atra. ke punas te dharmāḥ. hiraṇyamayaḥ sruvaḥ śamīmayo{*7/85*} vetyevamādayaḥ.
[19]{*7/86*}
NOTES:
*{7/79: E2: brāhmaṇaṃ}*
*{7/80: Mait. S. 1.10.7}*
*{7/81: E2: yata}*
*{7/82: ŚPBr. 2.4.3.6}*
*{7/83: E2: 'hutaḥ}*
*{7/84: ŚPBr. 2.4.3.9}*
*{7/85: E2: sruvo bhavanti, śamīmayo}*
*{7/86: E2: 5,394; E6: 3,13}*
sāmno 'bhidhānaśabdena pravṛttiḥ syād yathāśiṣṭam

idaṃ śrūyate, rathantaram uttarayor gāyati{*7/87*}, kavatīṣu rathantaraṃ gāyati{*7/88*} ityevamādīni samāmnāyante. tatra cintā, kim ihātidiśyate iti.
nanu yad rathantarādibhiḥ śabdair ucyate, tad atidiśyate. bāḍham. tad eva tu na jñāyate kim ebhiḥ śabdair ucyata iti.
nanu siddham etat, gīteṣu sāmākhyā{*7/89*} iti. tathā siddhasyākṣepaḥ kariṣyate. sa eva tu nirṇayo bhaviṣyati. yadio sa eva nirṇayaḥ, kim arthaḥ ākṣepaḥ. dārḍhyārthaḥ, sthūṇānikhananavat. tatra kiṃ prāptam. tad ucyate, sa stobhasvarakālābhyāsavikārāyāṃ hiṅkārapraṇavaprastāvodgīthapratihāropadravanidhanavatyām ṛci gītau{*7/90*} sāmaśabdo 'bhiyuktair upacaryate{*7/91*}. tasmāt saṃśayaḥ.
ucyate, nanu gītau satyāṃ bhāvād nānākhyasya saṃskārakarmaṇo vācakā ete śabdā ity uktam. tad evedam uktam ākṣipyate. neme saṃskārasya vācakāḥ. kiṃ kāraṇam. akarmakāle prayogāt. akarmakāle sāma prayujyate. na ca saṃskārakarmaṇi prokṣaṇāvakṣepaṇaparyagnikaraṇādīny akarmakāle prayujyante. prayojanābhāvāt. atha nu [20]{*7/92*} mantrā ete, tato 'nv ahaṃ svādhyo 'dhyetavya iti niyamād akarmakāle prayogo yujyate. tasmād ṛcāṃ nāmāni.
kiṃ ca, saṃjñābhedāt. saṃjñābhedaś ca bhavati, rathantaraṃ bṛhad ityevamādiḥ. sa ekatvāt saṃskārakarmaṇo anarthakaḥ. ekenaiva hi tadā paryāptam. yathā gītir iti. atharcāṃ nāmāni, tatas tāsāṃ bhedāt saṃjñāpṛthaktvaṃ yuktam.
api ca. yadi gānaṃ rathantaraṃ gānaṃ ca bṛhat, idaṃ rathantaram idaṃ bṛhad iti pṛthaktvena saṃjñāniveśo nopapadyate. ṛṅnāmatve tūpapadyate.
kiṃ ca, vikārapṛthaktvāt tu. pratisāma ca vikārapṛthaktvāt. pratisāma ca vikārapṛthaktvaṃ dṛśyate. tad ekatvād gānasya, anupapannam. saṃskārabhede hi vikārapṛthaktvaṃ dṛṣṭam. tad yathā, avahantes taṇḍulībhāvaḥ, piṣeś cūrṇam. na tv ekasya taṇḍulībhāvaś cūrṇanaṃ ca. atharṅnāmāny etāni. tata ṛcāṃ bhedād vikārapṛthaktvaṃ yujyate. tasmād ṛṅnāmānīti. tata uttaraṃ paṭhati, sāmno 'bhidhānaśabdena pravṛttiḥ syād yathāśiṣṭam iti. sāmno 'bhidhānaśabdena yathāśiṣṭam pravṛttiḥ syāt. yac chiṣṭaṃ pravaktṛbhiḥ śiṣyebhyaḥ. kiṃ ca śiṣṭam. stomādiviśiṣṭā ṛk sāma, sā pravarteta. kiṃ kāraṇam. tasyā rathantarādi nāmadheyam iti.
NOTES:
*{7/87: SV 680, 681}*
*{7/88: Tāṇḍ. Br. 11.4.2; ebenso zu ŚBh ad MS 7.2.2-3, 8-9, 12, 21}*
*{7/89: MS 1.4.3}*
*{7/90: E2 om. gītau}*
*{7/91: ChU 2.10.1-4}*
*{7/92: E2: 5,394; E6: 3,13}*
śabdais tv arthavidhitvād arthāntare 'pravṛttiḥ syāt pṛthagbhāvāt kriyāyā hy abhisaṃbandhaḥ

tuśabdaḥ pakṣanivṛttau. na tv evaṃ syāt, ṛcaḥ pravṛttir iti. katham. iha kavatīṣu rathantaraṃ gāyatīti kavatīnāṃ vā kārye 'bhivatyo{*7/93*} 'tidiśyeran, kavatīnāṃ{*7/94*} vopary [21]{*7/95*} ādhāryādheyabhāvena{*7/96*}. tatra kārye tāvad atideśo na ghaṭate. kutaḥ. śabdair arthavidhitvāt. śabdānām arthavidhānaṃ kāryam. na ca, kavatīṣu rathantaraṃ gāyatīti kavatībhir yo 'rtho 'bhidhīyate, tam abhivatyaḥ śaknuvanti vaktum. tasmān na karyātideśaḥ. ādheyatve 'pi na saṃbhavati, pṛthagbhāvāt. na hi śabdaḥ śabde samavaiti, pṛthag evāvatiṣṭhate. abhi tvā, kayā na iti{*7/97*}. kriyāyā hi gānakriyāyāḥ{*7/98*} śabdenābhisaṃbandho bhavet, na śabdasya. tasmād ādheyatvenāpi nātideśaḥ. ato nāyam ṛcaḥ pradeśa iti.
NOTES:
*{7/93: Vgl. ṚV 7.32.22}*
*{7/94: Vgl. ṚV 4.31.1}*
*{7/95: E2: 5,395; E6: 3,13}*
*{7/96: E2: ādheyabhāvena}*
*{7/97: ṚV 7.32.22 und 4.31.1}*
*{7/98: E1 hat gānakriyāyāḥ in Klammern}*
svārthe vā syāt prayojanaṃ kriyāyās tadaṅgabhāvenopadiśyeran

svārtha vā pravartamānā abhivatyaḥ kavatīnām aṅgabhāvenopadiśyeran. kathaṃ punaḥ kavatīṣu gāyatīty aṅgabhāvaḥ śakya upadeṣṭum. śakyo yathā, yena karmaṇertset tatra jayān juhuyād{*7/99*} iti. kiṃ punaḥ prayojanaṃ kavatīnām abhivatyo nirvartayantīti. ucyate, prayojanam adṛṣṭaṃ kalpyam. kutaḥ. kriyāyāḥ. yasmāt kriyā śrūyate, kavatīṣu rathanataraṃ gāyatīti, yathā prayājādīnāṃ prayojanaṃ kriyāyāḥ.
ucyate, ayam evāsmin pakṣe doṣaḥ, yat prayojanaṃ kriyāyāḥ kalpayitavyam. tasmād ayam api pakṣo duḥśliṣṭaḥ.
NOTES:
*{7/99: Vgl. ad MS 3.4.25-27}*
śabdamātram iti cet

iti cet paśyasi, kavatyaṅgabhāvenābhivatīnām upadeśo duḥśliṣṭa iti, tena tarhi śabdamātraṃ pradiśyatām. ratha[22]{*7/100*}ntaraśabdaṃ kavatīṣu prayuñjīta. kavatīḥ rathantaraśabdenābhilaped iti. kiṃ kāranam. śabda uccarite. tatra tāvan mukhyā pratipattiḥ. śabde kāryasyāsaṃbhavāt, arthe kāryaṃ vijñāyate, yathā gām ānayeti. iha tu śabda eva kāryaṃ saṃbhavati, nārthe. ato 'tra śabdaṃ vijñāsyāmaḥ.
NOTES:
*{7/100: E2: 5,396; E2: 3,14}*
nautpattikatvāt

pūrvasmād eṣa vādaḥ pāpīyān. kasmāt. autpattikatvāt. autpattiko hi nāmināmnoḥ saṃbandhaḥ. yaḥ śabdo yasmin artha autpattikena saṃbandhena prasiddhaḥ. na sa tato 'nyaṃ pratyāyayituṃ śaknoti. na hi gośabdenāśvo 'bhidhātuṃ śakyate.
śāstraṃ caivam anarthakaṃ syāt

evaṃ ca saty atideśaśāstram anarthakaṃ syāt, aśakyārthatvāt. tasmān na śabdasyāpi pradeśo yuktaḥ. vṛttikāras tu mene, gānaśāstram aukthikyam anarthakaṃ syād iti. tasyābhiprāyaḥ, satyāṃ gatau naitāvān prayāsaḥ śiṣṭānām aphalo 'bhyupagantuṃ nyāyya iti.
svarasyeti cet

iti cet paśyasi, nāmno 'tideśo 'yukta iti. tena [23]{*7/101*} tarhi svarasyātideśo bhavatu. svaraḥ sāmaśabdena loke 'bhidhīyate. susāmā devadatta iti. susvaro devadatta iti. svaro ghoṣo nāda{*7/102*} iti samānārthāḥ. sa sāmaśabdenocyate, sāma ca rathantaram. tasmāt tasyātideśaḥ.
NOTES:
*{7/101: E2: 5,196; E6: 3,15}*
*{7/102: Vgl. Nighaṇṭu 11}*
nārthābhāvāc chruter asaṃbandhaḥ

naitad evam, svarasyātideśa iti. kutaḥ. arthābhāvād arthasyābhāvat. arthasyābhivatīsvarasya kavatīṣv abhāvāt. nanv asann evāsāv atideśena bhāvyate. ucyate, bhāvayitum api na śakyate. na hy abhivatyakṣarāṇām abhivyañjako nādaḥ kavatīṣu bhāvayituṃ śakyaḥ. yadi bhāvyeta, na kavatyo bhaveyuḥ. na ced bhāvyate, na bhūtaḥ. kavatīṣu rathantaraṃ gāyatīty etasyāḥ śruteḥ padāntareṇābhisaṃbandho{*7/103*} na syāt. tasmān na svarasyātideśaḥ.
NOTES:
*{7/103: E2: śruteḥ padānāṃ paraspareṇābhisaṃbandho}*
svaras tūtpattiṣu syān mātrāvarṇāvibhaktatvāt

tuśabdaḥ pakṣāntaraparigrahe. yady abhivatīsvarasya kavatīṣu pradeśo nopapadyate, anuvādo bhavatu, kavatīṣu rathantaraṃ gāyatīti. katham. tad ucyate, iha kavatīṣu rathanatraṃ gāyatīty asya vākyasya dve vacanavyaktī bhavataḥ. kavatīṣu yad rathantaram, tad gāyatīty ekā. rathantaraṃ yat, tat kavatīṣu gāyatīty aparā. tayor yaiṣā dvitīyā, rathantaraṃ yat tat kavatīṣu gāyatīti. sā svarasya sāmatve na saṃbhavatīty uktam. na hy abhivatīsvaraḥ kavatīṣu samāveśayituṃ śakya iti. pūrvā tu saṃbhavati. kavatīṣu yad rathantaram, tad gāyatīti.
nanu sāpi na saṃbhavati. na hi kavatīṣu rathantaram asti. [24]{*7/104*} ataḥ param ucyate, svaras tūtpattiṣu syāt. svaras tv abhivatīsvaraḥ, kavatīnām utpattiṣūccāraṇeṣu syāt. katham. mātrāvarṇāvibhaktatvāt. bahavo mātrāvarṇāś cābhivatīnāṃ kavatīnāṃ cāvibhaktā abhibhavatīṣv api vidyante, kavatīṣv api. so 'sāv abhivatīsvaraḥ kavatīṣu sādhāraṇavarṇasamaveto vidyate, tasyānuvādo 'yaṃ ghaṭate, kavatīṣu rathantaraṃ gāyatīti. tasmāt svarasyānuvādaḥ.
NOTES:
*{7/104: E2: 5,397; E6: 3,16}*
liṅgadarśanāc ca

liṅgaṃ ca dṛśyata etasminn arthe. asti rathantaram uttarayor{*7/105*} iti. kiṃ talliṅgaṃ bhavati. evam āha, rathantaram uttarayor na paśyāmi{*7/106*} iti viśvāmitras tapas tepe, bṛhad uttarayor na paśyāmīti vasiṣṭha iti. yac ca vidyamānaṃ na dṛśyate, taddarśanāya yatnaḥ. kriyate, yathā ghaṭaṃ na paśyāmīti pradīpaṃ karoti, na śaśaviṣāṇaṃ na paśyāmīti. tasmād asty uttarayo rathantaraṃ bṛhac ca. tayor anuvāda iti.
NOTES:
*{7/105: SV 680, 681}*
*{7/106: SV 809-810}*
aśrutes tu vikārasyottarāsu yathāśruti

tuśabdaḥ pakṣaṃ vyāvartayati. naitad evam, svarasyānuvāda iti. kutaḥ. evaṃ saty uttarāsu vikāro na kaścic chruto bhavati. tadottarā yathāśrutāḥ prayoktavyāḥ. yathā svādhyāyakāle śrutāḥ. tatra rathantaram uttarayor gāyatīty etad anuvādamātram apravṛttiviśeṣakaram anarthakam evāpavadyate. ato na svarasyānuvādo yuktaḥ. [25]{*7/107*}
NOTES:
*{7/107: E2: 5,398; E6: 3,16}*
śabdānāṃ cāsāmañjasyam

rathantarādīnāṃ ca sāmaśabdānām asāmañjasyaṃ syāt. rathantaram uttarayoḥ, bṛhad uttarayor iti. katham. tad ucyate, ayaṃ rathantaraśabdo bṛhacchabdo vā svarasya sāmaśabdatve svarasamudāya ānupūrvyā vyavasthite{*7/108*} svaraviśeṣe prayuktaḥ. sa ekadeśe bhinnānupūrvye vāsamañjaso{*7/109*} bhavati. tasmāt naitad yuktam. svarasya sāmaśabdaḥ, tasya cānuvāda iti.
atrāha, evaṃ bhavatā sarve pakṣā niruddhāḥ. tataḥ kim apravṛttir eveti. ucyate, ṛca eva pradeśo bhavatu. nanūktam, na śakyā ṛca ṛgantare pradeṣṭum iti. bāḍham, deśalakṣaṇā bhaviṣyati. kavatīṣu rathantaraṃ gāyatīty ucyate. na ca śakyate kavatīṣu rathantaraṃ gātum. tatra deśalakṣaṇā bhavati kavatīdeśa iti. yathā, agnau tiṣṭhati, kūpe tiṣṭhatīti. dharmalakṣaṇā vā syāt. rathantaradharmā vā kavatīṣu rathantaraśabdenātidiśyante. yathā, rathantare prastūyamāne pṛthivīṃ manasā dhyāyed{*7/110*} ityevamādayaḥ. yathācārye proṣite, ācāryānī bhavatām ācārya{*7/111*} ity ācāryaśuśruṣācāryānyām atidiśyate.
NOTES:
*{7/108: E2: avasthite}*
*{7/109: E2: cāsamañjaso}*
*{7/110: Tāṇḍ. Br. 7.7.15}*
*{7/111: ĀDhS 1.2.7}*
api tu karmaśabdaḥ syād bhāvo 'rthaḥ prasiddhagrahaṇatvād vikāro hy aviśiṣṭo 'nyaiḥ

api tu naivaṃ syāt, ṛcaḥ sāmaśabdaḥ. tasyāś ca pradeśa iti. tathā deśalakṣaṇā dharmalakṣaṇā vāśrayaṇīyā. agatiś caiṣā yallakṣaṇāparigrahaḥ. kiṃ tarhi. karmaśabdaḥ syāt. rathantarādir gānākhyasya saṃskārakarmaṇo vācakaḥ. kutaḥ. ukto nyāyo gītiṣu sāmākhyā{*7/112*} ity atra. tatra gīti[26]{*7/113*}viśiṣṭāyām ṛci, eṣa śabdo dṛṣṭaḥ. na cāgṛhītaviśeṣaṇā viśeṣye buddhir utpadyate. tasmād viśeṣaṇaṃ tāvad abhidhīyate. viśeṣaṇapratyayāc ca sahacarite viśiṣṭe pratyayaḥ. ato nāsty ṛcaḥ śabdena saṃsparśa iti. tenaiva nyāyena gītināmadheyam iti brūmaḥ.
kiṃ ca prasiddhagrahaṇatvāt. ayaṃ ca gāyatīti śabdo gānakriyāyāṃ prasiddhaḥ. kā punar asau śabdasyoccāraṇaviśeṣaḥ. gāyati gānaṃ karotīti, tadgrahaṇaś ca rathantarādiśabdaḥ. tadvacana ity arthaḥ. tena samuccāraṇād dvitīyāsāmarthyāc ca. yathā, āsāritakaṃ gāyatīti, vardhamānakaṃ gāyatīti.
nanu śabdavacanenāpi samuccāraṇaṃ bhavati, gāthāṃ gāyati, ṛcaṃ gāyati{*7/114*} iti.
satyam, vipariṇamya tu śabdam, gānena ṛcaṃ saṃskarotīti yathānipatitenārthena na saṃbadhyate gānaṃ karotīty ṛcam iti. tasmād gītivacanaḥ.
itaś ca gītivacanaḥ. kutaḥ. vikāro hy aviśiṣṭo 'nyaiḥ. vikāraś cātrargdravyasya dṛśyate. hrasvānām akṣarāṇāṃ dīrghatā, dīrghāṇāṃ ca hrasvatvam. vivṛtānāṃ saṃvṛtatvam, saṃvṛtānāṃ vivṛtatvam. so 'viśiṣṭo 'nyaiḥ saṃskārakarmabhiḥ. yathāvahantinā vrīhīṇāṃ taṇḍulībhāvaḥ, piṣiṇā taṇḍulānāṃ piṣṭībhāvaḥ. tasmāc chabdānāṃ saṃskāro gānākhyo rathantarādibhiḥ śabdair ucyate. tasyāyaṃ pradeśaḥ, rathantaram uttarayor gāyatītyevamādiḥ.
NOTES:
*{7/112: MS 1.4.3}*
*{7/113: E2: 5,399; E6: 3,17}*
*{7/114: ŚPBr. 8.1.3.3}*
adravyaṃ cāpi dṛśyate

api cādravyaṃ sāma dṛśyate. dravyaśabdaś chandogair ṛkṣv ācaritaḥ. adravyam anṛcam ity arthaḥ. anṛcaṃ sāma dṛśyate, prajāpater hṛdayam anṛcaṃ gāyati{*7/115*} iti. prajāpatihṛdayaṃ [27]{*7/116*} nāma sāma. tad anṛcy utpannam. yady ṛci sāmaśabdaḥ, kathaṃ prajāpatihṛdayam anṛcaṃ syāt. atha gīteḥ{*7/117*} sāmaśabdaḥ, tato vināpy ṛcā gītir bhavati. tatraitad upapadyate, prajāpater hṛdayam anṛcaṃ gāyatīti. tasmād api gītiḥ sāma.
nanūktam, saṃskārakarmatve 'narthako 'karmakāle prayoga iti.
tatra brūmaḥ,
NOTES:
*{7/115: Mait. S. 3.3.5}*
*{7/116: E2: 5,399; E6: 3,18}*
*{7/117: E2: gītāv eva}*
tasya ca kriyā grahaṇārthā nānārtheṣu virūpitvād artho hy āsāmalaukiko vidhānāt

tasya kriyākarmakāle grahaṇārthā śikṣitum abhyasitum ca. nānārtheṣu nānābhūteṣv artheṣu bhinneṣv ity arthaḥ{*7/118*} virūpitvāt, āśrayabhedād vividharūpaṃ tadgānaṃ bhavati. tat praty ṛcaṃ śikṣitavyam abhyasitavyaṃ ca prayogaprāśubhāvāya. bhūmirathikavat, tad yathā, bhūmirathiko bhūmau ratham ālikhya yogyāṃ karoti. sā tasya yogyā{*7/119*} prayogakāle saukaryam utpādayati. artho hy āsāṃ rathantarādisaṃjñānāṃ na laukike vyavahāre siddhaḥ, yathāvahantyādīnām. kutaḥ. vidhānād. vidhīyate hy asau śiṣyopādhyāyasaṃbandhena, evaṃrūpaṃ rathantaraṃ bhavatīti. na laukiko vijñāyate. tasmān na paricodanaiṣā, akarmakāle prayogād iti.
atha yad uktam, saṃjñāpṛthaktvād iti. tatrocyate,
NOTES:
*{7/118: E1 hat ity arthaḥ in Klammern}*
*{7/119: E2 om. yogyā}*
tasmin saṃjñāviśeṣāḥ syur vikārapṛthaktvāt

tasminn ekasminn api gānākhye saṃskāre saṃjñāviśeṣā bhaveyuḥ. kutaḥ. vikārapṛthaktvāt. tulye 'pi gāne viśeṣo{*7/120*} [28]{*7/121*} bhavati. gānaviśeṣāc ca saṃjñāpṛthaktvam. yathā, āsāritakam, vardhamānakam iti{*7/122*}, anyathālakṣaṇāsāritakagītiḥ. anyathālakṣaṇā vardhamānakagītiḥ. evam ihāpy anyathālakṣaṇā rathantaragītiḥ, anyathālakṣaṇā bṛhadgītiḥ. tasmāt saṃjñāpṛthaktvam.
NOTES:
*{7/120: E2: gānatve gānaviśeṣo}*
*{7/121: E2: 5,400; E6: 3,18}*
*{7/122: E2: vardhamānakagītiḥ}*
yoniśas yāś ca tulyavad itarābhirvidhīyante

yoniś cāsau śasyā ca yoniśasyā. yoniśasyāś carcas tulyavad itarābhir ayoniśasyābhir vidhīyante. yāmyāḥ śaṃsati, śipiviṣṭavantīḥ śaṃsati{*7/123*}, rathantarasya yonim anuśaṃsati, bṛhato yonim anuśaṃsati{*7/124*} iti. kā tatra tulyatā. śaṃsatiśabdenābhidhānam{*7/125*}. ihaitau stautiśaṃsatiśabdau samāne 'pi stutyarthatve vyavasthitaviṣayau. pragīteṣu mantravākyeṣu stautiśabdaḥ, apragīteṣu śaṃsatiśabdaḥ, yathā, praügaṃ śaṃsati, niṣkevalyaṃ{*7/126*} śaṃsatīti. ājyaiḥ stuvate, pṛṣṭhaiḥ stuvanta iti. ataḥ śaṃsatiśabdena vidhānād apragītām ṛcaṃ rathantarasya yoniṃ darśayati. yadi ca gītiḥ rathantaram, tatas tasyāpragītā ṛgyoniḥ. anyathāyaṃ vyapadeśo nopapadyate, rathantarasya yonim iti. tasmād gītiṣu sāmākhyā.
NOTES:
*{7/123: ṚV 7.100.6}*
*{7/124: ṚV 4.31.1; SV 169}*
*{7/125: E2: vidhānam}*
*{7/126: E2: niṣkaivalyaṃ}*
ayonau cāpi dṛśyate 'tathāyoni

ayonau ca sāma dṛśyate. sthālyāṃ saktv avadhīyata ity āhur yad bṛhad gāyatrīṣu kriyate 'pi caināṃ rujati. na cāsyāṃ saṃbhavatīti, bṛhato bṛhatī yoniḥ. tasya gāyatrīṣu prāptir nāsti, [29]{*7/127*} yady ṛcaḥ sāmaśabdaḥ. atha nu gīteḥ, tataḥ sā bṛhadgītir gāyatrīṣu vacanāt prāptā, tasyā ayam anuvādo ghaṭate, yad bṛhad gāyatrīṣu kriyata iti. atathāyoni ca sāma darśayati. yādṛśī yasya yoniḥ, tato 'nyādṛśe, yo vai vicchandasi sāmohati, sa ṛcaṃ saṃśṛṇāti, sāma vā viliśati, sāma saṃśṛṇāti, ṛcaṃ viliśatīti yatarad varṣīyaḥ, tasya saṃśaraḥ{*7/128*}, tac ca gītāv eva sāmni yujyate, narci. ūhatiśadaś ca gītāv eva samarthaḥ, narci. ṛk cet, saiva yathāmnāyaṃ padyate. tatra nāsty ūhaprasaṅgaḥ. tasmād api gītau sāmaśabdaḥ.
NOTES:
*{7/127: E2: 5,401; E6: 3,19}*
*{7/128: E2: tasya vileśaḥ. yatarad varṣīyas tasya saṃśaraḥ}*
ekārthye nāsti vairūpyam iti cet

yad uktam, tasya kriyā grahaṇārtheti. tatra paricodyate. aikārthye nāsti vairūpyam iti. rathantaragīter bṛhadgītir arthāntaram. tena rathantaragītau gṛhītāyāṃ bṛhadgītir agṛhītā bhavatīti yukto rathantare gṛhīte bṛhataḥ śikṣārtham akarmakāle prayogaḥ. rathantaragītes tv eka evārthaḥ. tasya yonyāṃ prayoge śikṣite punar uttarāsu na śikṣitavyam. tāsv akarmakāle prayogaḥ saṃskārakarmatve na yukto bhavati. tasmān na saṃskārasya sāmaśabda iti sthitāyāṃ pratijñāyāṃ sūtreṇa paricodayati.
syād arthāntareṣu aniṣpatter yathā pāke

syād vairūpyam. kuta etat. arthānatreṣv aniṣpatteḥ. ṛgantareṣv āśrayabhedāt. yathā{*7/129*} pāke, yathaika evāyam arthaḥ [30]{*7/130*} pāko nāma. tasyārthāntare vairūpyaṃ bhavati. anyathālakṣaṇa odanasya pākaḥ, anyathālakṣaṇo guḍasya, yenaudanapāko gṛhītaḥ, nāsāv aśikṣitvā guḍaṃ paktuṃ jānāti. tasmāt tasyāpy akarmakāle prayoga upapadyate.
NOTES:
*{7/129: E2: āśrayabhedād bhidyate. yathā}*
*{7/130: E2: 5,402; E6: 3,20}*
śabdānāṃ ca sāmañjasyam