મીમાંસાસૂત્ર (ટીકા સહિત) · અધ્યાય 7.3

એવં ચ સામશબ્દાનામ્ ઋક્શબ્દાનાં ચ સામઞ્જસ્યં ભવતિ. કવતીષુ રથન્તરં ગાયતિ{*7।131*} ઇતિ કવતીશબ્દ ઋચ એવ{*7।132*} વક્ષતિ, રથન્તરશબ્દશ્ ચ સામ. ઇતરથા કવતીશબ્દે વા દેશલક્ષણા સ્યાત્. રથન્તરશબ્દે વા ધર્મલક્ષણા. તસ્માદ્ ગીતૌ સામશબ્દ ઇતિ.
નોતેસ્:
*{7।131: તાણ્ડ્. બ્ર્. 11.4.2}*
*{7।132: તાણ્ડ્. બ્ર્. 11.4.2}*
ઉક્તં ક્રિયાભિધાનં તચ્છ્રુતાવ્ અન્યત્ર ધર્મપ્રદેશાઃ સ્યાત્

નામ્ના ધર્મપ્રદેશં વક્ષ્યામ ઇત્ય્ આદૌ પ્રતિજ્ઞાતમ્, સો ઽયમ્ ઉચ્યતે. કુણ્ડપાયિનામયને શ્રૂયતે, માસમ્ અગ્નિહોત્રં જુહોતિ{*7।133*} ઇતિ. તત્રૈતત્ સમધિગતમ્, નૈયમિકાદ્ અગ્નિહોત્રાત્ કર્માન્તરમ્ એતદ્ ઇતિ. અધુનાગ્નિહોત્રશબશ્ ચિન્ત્યતે, કથમ્ અયં પ્રયુક્ત ઇતિ. તદર્થમ્ આરભ્યતે, ઉક્તમ્ ક્રિયાભિધાનં તચ્છ્રુતાવ્ અન્યત્ર વિધિપ્રદેશઃ સ્યાદ્ ઇતિ. ઉક્તમ્ આદૌ, ક્રિયાભિધાનં કર્મનામધેયમ્ અગ્નિહોત્રશબ્દ ઇતિ તત્પ્રખ્યં ચાન્યશાસ્ત્રમ્ ઇત્ય્ અત્ર. તસ્યાન્યત્ર શ્રુતૌ કૌણ્ડપાયિનામ્ અયનીયે જુહોતૌ વિધિપ્રદેશઃ સ્યાત્ ધર્મપ્રદેશઃ{*7।134*}. નૈયમિકસ્યાગ્નિહોત્રસ્ય યે ધર્માસ્ તે ઽસ્મિન્ન્ અનેન નામ્નાતિદિશ્યેરન્. કિં કારણમ્. ઉચ્યતે, પરશબ્દો ઽયં પરત્ર વૃત્તઃ, પરશબ્દસ્ય પરત્ર વૃત્તૌ તદ્વદ્ભાવો ગમ્યતે. સ યત્ર વિજ્ઞાતો ભવતિ તત્રાનૂદ્યતે. યથા સિંહો દેવદત્ત ઇતિ. યત્રાવિજ્ઞાતસ્ તત્ર વિધીયતે. યથા અમી પિષ્ટપિણ્ડાઃ સિંહાઃ ક્રિયન્તામ્ ઇતિ. ઇહ ચાવિજ્ઞાતો ઽસ્ય જુહોતેર્ અગ્નિહોત્રવદ્ભાવઃ. તસ્માત્ સ વિધીયતે. માસમ્ અગ્નિહોત્રં જુહોતીતિ, અગ્નિહોત્રવજ્ જુહોતીતિ. કથં પુનર્ અસતિ વતિપ્રત્યયે [32]{*7।135*} વત્યર્થઃ શક્યો ઽવગન્તુમ્ ઇતિ. ઉચ્યતે, સાહચર્યાત્, અગ્નિહોત્રશબ્દો ઽયં કર્મણા સંબદ્ધઃ, તત્સહચરિતદોહનાદિધર્મવત્તાં લક્ષણયા શક્નોતિ ગમયિતુમ્. શક્નોતિ ચેદ્ ગમયિતુમ્, પ્રદેષ્ટુમ્ અપિ શક્નોતિ{*7।136*}. એવમ્ અનત્રેણાપિ વતિમ્, વત્યર્થઃ શક્યો ઽવગન્તુમ્ ઇતિ.
નોતેસ્:
*{7।133: અદ્ મ્સ્ 2.3.24}*
*{7।134: વ્ગ્લ્. તાણ્ડ્. બ્ર્. 25.4.1}*
*{7।135: એ2: 5,403; એ6: 3,13}*
*{7।136: એ2: અપિ શક્ષ્યતિ}*
અપૂર્વે વાપિ ભાગિત્વાત્

વાપીતિ વિપર્યાસેન પ્રયુક્તે. અપિ વેત્ય્ અર્થઃ. અપિ વાપૂર્વે એતે ઉભે અપિ કર્મણી સ્યાતામ્, ન કૌણ્ડપાયિનામ્ અયનીયો જુહોતિર્ નૈયમિકપૂર્વઃ, સાધારણં ચ નામધેયમ્ ઉભયોઃ. કુતઃ. ભાગિત્વાત્. અયમ્ અપિ જુહોતિર્ ભાગી એતસ્ય નામધેયસ્ય.
યથૈવ તત્રાગ્નિહોત્રં જુહોતીતિ સમુચ્ચારણમ્, એવમ્ ઇહાપિ, તત્ર તુલ્યે સમુચ્ચારણે તસ્યૈવૈતન્ નામધેયમ્, નાસ્યેત્ય્ અત્ર વિશેષહેતુર્ નાસ્તિ. તસ્માદ્ ઉભયોઃ સાધારણં નામેતિ, નાસ્તિ ધર્મપ્રદેશઃ.
નૈતદ્ યુક્તમ્. કુતઃ.
નામ્નસ્ ત્વ્ ઔત્પત્તિકત્વાત્

ઔત્પત્તિકો હિ નામિનામ્નોઃ સમ્બન્ધઃ. યન્ નામ યસ્મિન્ન્ અર્થ ઔત્પત્તિકેન સંબન્ધેન પ્રસિદ્ધમ્, તસ્મિન્ન્ એવ સદા વિજ્ઞેયમ્, નાન્યત્ર ચ. તથાવ્યવસ્થાયાં શબ્દાર્થે વિશ્વાસો ન સ્યાત્. ઉક્તમ્, અન્યાયશ્ ચાનેકાર્થત્વમ્ ઇતિ. યદા ચ નોભયાર્થઃ, તદા નૈયમિકં તાવદ્ આહ. તત્સાદૃશ્યવિધાનાર્થં ચેતરત્રાપિ પ્રયોગ ઉપપદ્યત ઇતિ નાસ્તીતરાભિધાનત્વે હેતુઃ. તસ્માદ્ વિધિપ્રદેશઃ સ્યાત્.
[33]{*7।137*}
નોતેસ્:
*{7।137: એ2: 5,404; એ6: 3,14}*
પ્રત્યક્ષાદ્ ગુણસંયોગાત્ ક્રિયાભિધાનં સ્યાત્ તદભાવે ઽપ્રસિદ્ધં સ્યાત્

નૈયમિકે ઽગ્નિહોત્રે પ્રત્યક્ષો ગુણસંયોગઃ. પ્રત્યક્ષવિહિતા ધર્માઃ સન્તિ. ઇત્થં દોગ્ધીત્થં શ્રપયતિ, ચતુર્ ઉન્નયતિ{*7।138*}, ખાદિર્ય્ અગ્નિહોત્રસમિદ્ ભવતિ{*7।139*}, ઇત્થં જુહોતિ, એવં પ્રત્યક્ષાદ્{*7।140*} ગુણસંયોગાત્, નૈયમિકસ્ય તન્ નામધેયમ્ ઇહ પ્રયુજ્યમાનમ્, દોહનાદિ ક્રિયાભિધાનં સ્યાત્, ધર્મપ્રદેશકમ્ ઇત્ય્ અર્થઃ. અસ્ય પુનર્ જુહોતેર્ ન કેચિદ્ ધર્માઃ સન્તિ. તદભાવે તેષાં ધર્માણામ્ અભાવે, અપ્રસિદ્ધં સ્યાત્, ન પ્રજ્ઞાયેત, કિમ્ અર્થમ્ અયમ્ અગ્નિહોત્રશબ્દ ઇહ પ્રયુક્ત ઇતિ.
એવં વા. પ્રત્યક્ષો ગુણાસંયોગો, નૈયમિકસ્ય દ્રવ્યદેવતાસંયોગઃ. દધ્ના જુહોતિ{*7।141*}, પયસા જુહોતિ{*7।142*}, અગ્નયે ચ પ્રજાપતયે ચ સાયં જુહોતિ{*7।143*} ઇતિ. એતસ્માત્ પ્રત્યક્ષાદ્ ગુણસંયોગાત્ ક્રિયાભિધાનં સ્યાત્. કર્મનામધેયમ્, ઇત્થંરૂપો જુહોતિર્ અગ્નિહોત્રાખ્ય ઇતિ. અથેતરજુહોતેઃ રૂપં નાસ્તિ. તદભાવે ઽપ્રસિદ્ધં સ્યાત્, ન જ્ઞાયેત્, કીદૃશં તદગ્નિહોત્રમ્ ઇતિ.
નનુ માસો ઽસ્ય રૂપં ભવિષ્યતિ. ન, માસઃ કર્માઙ્ગમ્, કર્તૃધર્મઃ સઃ. અપિ ચ, અગ્નિહોત્રં તુ માસે વિધીયતે, ન માસેનાગ્નિહોત્રં રૂપ્યતે. તસ્માન્ નૈયમિકસ્યૈતન્ નામધેયમ્, ઇતરત્ર તદ્વદ્ અતિદેશ ઇતિ.
કિમ્ એષ એવોત્સર્ગઃ, સર્વં કર્મનામ, અન્યત્ર શ્રૂયમાણં ધર્માણાં ગ્રાહકમ્ ઇતિ. એવં ખલુ પ્રાપ્તમ્. એવં પ્રાપ્ત ઇદમ્ આરભ્યતે,
[34]{*7।144*}
નોતેસ્:
*{7।138: તૈત્. બ્ર્. 2.1.5.7}*
*{7।139: ભરદ્વાજ શ્સ્. 1.5.2}*
*{7।140: એ2: જુહોતિ, એતસ્મિન્ કાલે જુહોતીત્ય્ એવં પ્રત્યક્ષાદ્}*
*{7।141: મૈત્. સ્. 4.7.7}*
*{7।142: તૈત્. સ્. 5.4.9}*
*{7।143: મૈત્. સ્. 1.8.7}*
*{7।144: એ2: 5,405; એ6: 3,22}*
અપિ વા સત્રકર્મણિ ગુણાર્થૈષા શ્રુતિઃ સ્યાત્

ગવામયને શ્રૂયતે, વૈશ્વાનરો જ્યોતિષ્ટોમઃ, પ્રાયણીયમ્ અહર્ ભવતિ{*7।145*} ઇતિ. અસ્તિ તુ દ્વાદશાહે પ્રથમમ્ અહઃ પ્રાયણીયમ્ નામ, પ્રાયણીયો ઽતિરાત્ર{*7।146*} ઇતિ. તયોર્ નાનાત્વં તેનૈવ ન્યાયેન સિદ્ધમ્, પ્રકરણાન્તરે પ્રયોજનાન્યત્વમ્{*7।147*} ઇતિ.
તત્રાયં પ્રાયણીયશબ્દઃ પરત્રાપિ શ્રૂયમાણો ન ધર્માણાં ગ્રાહકઃ, કિં તર્હિ. ગુણાર્થૈષા શ્રુતિઃ. કથમ્. લક્ષણયા નામધેયં ધર્માણાં ગ્રાહકમ્ ઉક્તમ્. અસતિ ચ શ્રુત્યર્થે લક્ષણાર્થો ગ્રાહ્યઃ. ઇહ તુ શ્રુત્યર્થ એવ સંભવતિ. ગુણાર્થ એષ{*7।148*} શબ્દઃ. ગુણેન ક્રિયાયોગેન. તસ્મિન્ કર્મણિ શ્રુત્યૈવ પ્રયુજ્યતે. પ્રયન્ત્ય્ અનેનેતિ પ્રાયણીયમ્, પ્રવર્તતે{*7।149*} ઽનેન સત્રમ્ ઇતિ. વાક્યશેષશ્ ચાસ્યૈતમ્ એવાર્થમ્ આહ, જ્યોતિર્ એવ પુરસ્તાદ્ દધાતિ{*7।150*} ઇતિ. યેન જ્યોતિઃ પ્રાયણીયં ભવતિ, તેન જ્યોતિઃ પુરસ્તાત્ ક્રિયત ઇત્ય્ અર્થઃ, જ્યોતિર્ એવ પુરસ્તાદ્ દધાતીતિ. તસ્માન્ નાયમ્ અતિદેશઃ.
નોતેસ્:
*{7।145: ઋવ્ 3.26.1}*
*{7।146: તાણ્ડ્. બ્ર્. 4.2.1}*
*{7।147: પ્રકરણાન્તરે પ્રયોજનાન્યત્વમ્, મ્સ્ 2.3.24}*
*{7।148: એ2: એવ}*
*{7।149: એ2: પ્રવર્તન્તે}*
*{7।150: તૈત્. સ્. 7.4.6}*
વિશ્વજિતિ સર્વપૃષ્ઠે તત્પૂર્વકત્વાજ્ જ્યૌતિષ્ટોમિકાનિ પૃષ્ઠાન્ય્ અસ્તિ ચ પૃષ્ઠશબ્દઃ

વિશ્વજિત્ સર્વપૃષ્ઠો ભવતિ{*7।151*} ઇતિ શ્રૂયતે. તત્ર વિચાર્યતે, કિમ્ અયમ્ અનુવાદઃ, વિધિર્ ઇતિ{*7।152*}. કિં પ્રાપ્તમ્. અનુવાદ ઇતિ. કુતઃ. યો હ્ય્ અસર્વપૃષ્ઠઃ, તસ્ય સર્વપૃષ્ઠતા વિધેયા. યસ્ તુ સર્વપૃષ્ઠ એવ, તસ્ય તયા કિં વિહિતયા. અયં ચ [35]{*7।153*} સર્વપૃષ્ઠ એવ. કથમ્. તત્પૂર્વકત્વાજ્ જ્યોતિષ્ટોમપૂર્વકત્વાત્{*7।154*}. જ્યૌતિષ્ટોમિકાનિ સ્તોત્રાણ્ય્ અત્ર પ્રાપ્યન્તે. તેષુ માહેન્દ્રસ્તોત્રાદીનિ ચત્વારિ સન્તિ. તાનિ સર્વાણ્ય્ અસ્ય, તૈર્ અયં સર્વપૃષ્ઠો ભવતિ. નનુ ન તાનિ પૃષ્ઠાનિ. ઉચ્યતે, અસ્તિ ચ પૃષ્ઠશબ્દઃ. તેષ્વ્ અસ્તિ પૃષ્ઠશબ્દઃ, સપ્તદશાનિ પૃષ્ઠાનીતિ. તસ્માદ્ અનુવાદઃ.
નોતેસ્:
*{7।151: તૈત્. સ્. 7.2.5}*
*{7।152: એ2: વિધિર્ વેતિ}*
*{7।153: એ2: 5,406; એ6: 3,23}*
*{7।154: એ1 હત્ જ્યોતિષ્ટોમપૂર્વકત્વાત્ ઇન્ ક્લમ્મેર્ન્}*
ષડહાદ્ વા, તત્ર હિ ચોદનાઃ

નાયમ્ અનુવાદઃ. કિં તર્હિ. વિધિઃ. અનુવાદો ઽપ્રવૃત્તિવિશેષકરો ઽર્થકઃ{*7।155*} સ્યાત્. અપિ ચ જ્યોતિષ્ટોમે ન પૃષ્ઠબહુત્વમ્ અસ્તિ, યસ્યાયમ્ અનુવાદઃ સ્યાત્. ષડહે તુ તદ્ અસ્તિ. તત્ર હિ ચોદનાઃ, પૃષ્ઠાનાં રથન્તરં પૃષ્ઠં ભવતિ{*7।156*} ઇત્યેવમાદ્યાઃ. તસ્માત્ ષાડહિકાનામ્ અતિદેશકો{*7।157*} વિધિર્ ઇતિ.
નોતેસ્:
*{7।155: એ2: ઽનર્થકઃ}*
*{7।156: તૈત્. બ્ર્. 1.2.2.3}*
*{7।157: એ2: આતિદેશિકો}*
લિઙ્ગાચ્ ચ

લિઙ્ગં ચૈતમ્ અર્થં દર્શયતિ. પવમાને રથન્તરં કરોત્ય્ આર્ભાવે બૃહત્, મધ્ય ઇતરાણિ, વૈરૂપં હોતુઃ સામ, વૈરાજં મૈત્રાવરુણસ્ય, રૈવતં બ્રાહ્મણાચ્ છંસિનઃ, શાક્વરમચ્ છાવાકસ્યેતિ વિનિવેશપરે વાક્યે ષાડહિકાનિ પૃષ્ઠાનિ{*7।158*} દર્શયતિ.
નોતેસ્:
*{7।158: તૈત્. બ્ર્. 1.2.2.3}*
ઉત્પન્નાધિકારો જ્યોતિષ્ટોમઃ

અથ યદ્ ઉક્તમ્, અસ્તિ ચ પૃષ્ઠશબ્દ ઇતિ. તત્ર બ્રૂમઃ, ન તુ એષ ઔત્પત્તિકઃ પૃષ્ઠશબ્દઃ, ઉત્પન્નાનાં સ્તોત્રાણામ્ અસાવ્ અધિકારઃ, યાન્ય્ એતાનિ પૃષ્ઠાનીતિ. જ્ઞાતે ચ તેષાં પૃષ્ઠત્વે તદ્ ઉપપદ્યતે. ન ચ તત્ર જ્ઞાતં. કથં તર્હિ અયમ્ અનુવાદઃ. [36]{*7।159*}
લિઙ્ગસમવાયાત્. એકં તત્ર પૃષ્ઠં{*7।160*} માહેન્દ્રસ્તોત્રમ્ ઇતિ. ષાડહિકાનાં પુનઃ પૃષ્ઠત્વં જ્ઞાતમ્. કથમ્. તત્ર હિ ચોદનેત્ય્ ઉક્તમ્. તેષાં વાદે, શ્રૌતઃ પૃષ્ઠશબ્દસ્યાર્થઃ પરિગૃહીતો ભવતિ. ઇતરથા લાક્ષણિકઃ. તસ્માત્ ષાડહિકાનાં પ્રદેશ ઇતિ.
નોતેસ્:
*{7।159: એ2: 5,407; એ6: 3,36}*
*{7।160: એ2 ઓમ્. પૃષ્ઠં}*
દ્વયોર્ વિધિર્ ઇતિ ચેત્

ઇતિ ચેત્ પશ્યસિ, ષાડહિકાનાં પૃષ્ઠાનાં વિધિર્ ઇતિ. નૈતદ્ યુક્તમ્. કિં કારણમ્. દ્વિકર એવં સર્વપૃષ્ઠશબ્દો ઽભ્યુપગમ્યતે{*7।161*}, પૃષ્ઠાનિ ચ વિદધાતિ. તેષાં ચ સર્વત્વમ્. અસ્તુ, કો દોષઃ. અસંભવ ઇત્ય્ આહ. યદિ પૃષ્ઠશબ્દઃ પૃષ્ઠાનિ વિદધાતિ, સર્વશબ્દેન ન શક્યતે વિશેષયિતુમ્. અથાનુવદતિ, તથા શક્યતે. પૃષ્ઠાનિ ત્વ્ અવિહિતાનિ ભવન્તિ. તેષ્વ્ અસત્સુ કસ્ય ઇદં સર્વત્વં વિધીયતે. ઉભયક્રિયાયાશ્ ચાસંભવઃ.
અથાત્ર બૃહદ્રથન્તરયોર્ વિકલ્પેન પ્રાપ્તયોઃ સામસ્ત્યં કેવલં વિધીયતે, સર્વપૃષ્ઠો ભવતિ{*7।162*} ઇતિ. ઉભે અપિ બૃહદ્રથન્તરે ભવતઃ{*7।163*}, નૈકમ્ ઇતિ. તતો ઽયં દોષો ન ભવતિ. તસ્માદ્ દ્વયોર્ અધિકારઃ.
નોતેસ્:
*{7।161: એ2: ઽભ્યુપગતો ભવતિ}*
*{7।162: એ1 હત્ સર્વપૃષ્ઠો ભવતિ ઇન્ ક્લમ્મેર્ન્}*
*{7।163: તૈત્. સ્. 3.7.1}*
ન વ્યર્થત્વાત્ સર્વશબ્દસ્ય

નૈવમ્ એતત્. કુતઃ. વ્યર્થત્વાત્ સર્વશબ્દસ્ય. એવં સતિ સર્વશબ્દો વ્યર્થો ભવત્ય્ અર્થશૂન્યઃ{*7।164*}. અયં હિ બહુવિષયો દ્વયોર્ ન યુજ્યતે. ષાડહિકાનાં તુ વિધાને નૈષ દોષઃ. નનુ ચ તત્રાપિ દ્વિકરઃ શબ્દો ભવિષ્યતિ. ઉચ્યતે, ન ભવિષ્યતિ. સર્વત્વં કેવલં પૃષ્ઠાનાં વિધાસ્યતિ{*7।165*}, ન પૃષ્ઠાનિ. નનૂક્તમ્, પૃષ્ઠેષ્વ્ અસત્સુ કસ્યેદં સ્ર્વત્વં વિધીયત ઇતિ. ઉચ્યતે, પૃષ્ઠાનાં સર્વત્વં હિ વિહિતમ્, તત્ સંપાદયિતવ્યમ્. ન ચ પૃષ્ઠાન્ય્ અકુર્વતા, તત્ સંપાદયિતું શક્યતે. તત્રાર્થાત્ પૃષ્ઠાનિ કરિષ્યતિ. એવં ન [37]{*7।166*} દ્વ્યર્થઃ શબ્દો ભવિષ્યતિ. સર્વશબ્દશ્ ચ સમર્થિતઃ. તસ્માત્ ષાડહિકાનામ્ અતિદેશ ઇતિ.
નોતેસ્:
*{7।164: એ1 હત્ અર્થશૂન્યઃ ઇન્ ક્લમ્મેર્ન્}*
*{7।165: એ2: વિધારયતિ}*
*{7।166: એ2: 5,408; એ6: 3,24}*
તથાવભૃથઃ સોમાત્

વરુણપ્રઘાસેષુ શ્રૂયતે, વારુણ્યા નિષ્કાસેન તુષૈશ્ ચાવભૃથં યન્તિ{*7।167*} ઇતિ. તત્ર સંદેહઃ, કિં દાર્શપૂર્ણમાસિકે ઽપાં વ્યુત્સેકે તુષનિષ્કાસં વિધીયતે, ઉત સૌમિકાદ્ અવભૃથાદ્ ધર્માતિદેશ ઇતિ. કિં યુક્તમ્. દાર્શપૂર્ણમાસિકે ગુણવિધિઃ. એવં સન્નિહિતપ્રત્યયો ઽનુગૃહ્યતે. સન્નિહિતો હ્ય્ અસૌ ચોદકેન પ્રાપિતઃ. નનુ નાસાવ્ અવભૃથઃ. ઉચ્યતે, અસ્તિ તત્રાવભૃથશબ્દ ઇતિ. એષ વૈ દર્શપૂર્ણમાસયોર્ અવભૃથ{*7।168*} ઇતિ. એવં પ્રાપ્ત ઇદમ્ આહ, તથાવભૃથઃ સોમાત્, યથા ષડહાત્ પૃષ્ઠાનામ્ અતિદેશઃ. એવં સૌમિકાદ્ અવભૃથાદ્ ઇહ ધર્માતિદેશઃ. કુતઃ. અભિહિતો ન્યાયઃ, ઉક્તં ક્રિયાભિધાનં તચ્છ્રુતાવ્ અન્યત્ર વિધિપ્રદેશઃ સ્યાદ્{*7।169*} ઇતિ.
નોતેસ્:
*{7।167: તૈત્. બ્ર્. 1.6.5.5; મૈત્.સ્. 4.5.9}*
*{7।168: તૈત્. સ્. 7.2.10}*
*{7।169: મ્સ્ 7.3.1}*
પ્રકૃતેર્ ઇતિ ચેત્

અથ યદ્ ઉક્તમ્, દાર્શપૌર્ણમાસિકે ઽવભૃથે ગુણવિધિર્ ભવત્વ્ ઇતિ, તસ્ય કઃ પરિહાર ઇત્ય્ આભાષાન્તં સૂત્રમ્.
ન ભક્તિત્વાત્

નૈતદ્ યુક્તમ્. કુતઃ. યતો નાસ્તિ દર્શપૂર્ણમાસયોર્ અવભૃથઃ. નનુ, એષ વૈ દર્શપૂર્ણમાસયોર્ અવભૃથ{*7।170*} ઇતિ શ્રૂયતે. [38]{*7।171*} સત્યં શ્રૂયતે, ન ત્વ્ એવમ્ અવભૃથત્વમ્ અસ્ય ભવતિ. કથમ્. ઉચ્યતે, એષ વૈ દર્શપૂર્ણમાસયોર્ અવભૃથ ઇત્ય્ એતસ્ય વાક્યસ્ય દ્વયી વચનવ્યક્તિઃ. નિર્જ્ઞાતાવભૃથત્વસ્ય પદાર્થસ્ય વા દર્શપૂર્ણમાસસંબન્ધ{*7।172*} ઉચ્યતે, યથા દેવદત્તો યજ્ઞદત્તસ્ય પુત્ર ઇતિ નિર્જ્ઞાતપુત્રત્વસ્ય દેવદત્તસ્ય યજ્ઞદત્તસંબન્ધઃ ઉચ્યતે. નિર્જ્ઞાતસંબન્ધસ્ય વાનિર્જ્ઞાતાવભૃથત્વસ્યાવભૃથત્વમ્, યથા, અયમ્ આમ્રો યજ્ઞદત્તસ્ય પુત્ર ઇતિ, નિર્જ્ઞાતયજ્ઞદત્તસંબન્ધસ્યામ્રસ્ય પુત્રત્વમ્ ઉચ્યતે. તદ્ અસ્યાપાં વ્યુત્સેકસ્ય દર્શપૂર્ણમાનસંબન્ધઃ પ્રકરણાન્ નિર્જ્ઞાતઃ, નાવભૃથત્વમ્. અતો ઽસ્યાવભૃથત્વમ્ ઉચ્યતે. ન ચાયમ્ અવભૃથઃ.
નન્વ્ અયમ્ અપ્ય્ અવભૃથો ભવતુ. નૈતદ્ યુક્તમ્. અન્યાયો હ્ય્ અનેકાર્થત્વમ્. કથં તર્હિ શબ્દપ્રયોગઃ. સાદૃશ્યાત્. કિં સાદૃશ્યમ્. અપ્સુ સંબન્ધઃ. સ એષ ભક્ત્યા પ્રશંસાવાદો ઽપાં વ્યુત્સેકસ્ય, અવભૃથ ઇવાયમ્ ઇતિ, યથામ્રે પુત્રવાદઃ. તસ્માન્ નાસ્તિ દર્શપૂર્ણમાસયોર્ અવભૃથઃ. અતો નાત્ર ગુણવિધિઃ.
નોતેસ્:
*{7।170: તૈત્. સ્. 7.2.10}*
*{7।171: એ2: 5,409; એ6: 3,25}*
*{7।172: એ2: નિર્જ્ઞાતાવભૃથત્વસ્ય વા પદાર્થસ્ય દર્શપૂર્ણમાસસંબન્ધ}*
લિઙ્ગદર્શનાચ્ ચ

લિઙ્ગં ચૈતમ્ અર્થં દર્શયતિ. કિં લિઙ્ગં ભવતિ. એવમ્ આહ, નાયુર્દાં જુહોતિ, ન સામ ગાયતિ, ન વા ગમનમન્ત્રં જપતિ{*7।173*} ઇતિ. સૌમિકાવભૃથધર્માણાં પ્રતિષેધં બ્રૂવંસ્ તદ્ધર્મપ્રાપ્તિં દર્શયતિ. તસ્માત્ સૌમિકાદ્ અવભૃથાદ્ ધર્મપ્રદેશ ઇતિ.
[39]{*7।174*}
નોતેસ્:
*{7।173: આપસ્ત્.શ્સ્ 8.7.17}*
*{7।174: એ2: 5,410; એ6: 3,25}*
દ્રવ્યાદેશે તદ્દ્રવ્યઃ શ્રુતિસંયોગાત્ પુરોડાશસ્ ત્વ્ અનાદેશે તત્પ્રકૃતિત્વાત્

વારુણપ્રાઘાસિકો ઽવભૃથઃ, સૌમિકાદ્ અવભૃથાદ્ ધર્માણાં ગ્રાહક ઇત્ય્ યુક્તમ્. તત્રેદં ચિન્ત્યતે, કિં પુરોડાશદ્રવ્યકો ઽસૌ, ઉત તુષનિષ્કાસદ્રવ્યક ઇતિ. કિં પ્રાપ્તમ્. પુરોડાશદ્રવ્યક ઇતિ. કુતઃ. નામ્ના પુરોડાશઃ પ્રાપ્યતે. નનુ પ્રત્યક્ષશ્રુતં તુષનિષ્કાસમ્. સત્યં પ્રત્યક્ષશ્રુતમ્, ન તુ શક્યતે વિધાતુમ્. અવભૃથો ઽત્ર વિધીયતે, અવભૃથં યન્તીતિ. યદિ તુષનિષ્કાસમ્ અપરં વિધીયેત, તતો વાક્યં ભિદ્યેત. અવભૃથં યન્તિ, તચ્ ચ તુષનિષ્કાસેનેતિ. તુષનિષ્કાસશ્રવણમ્ ઇદાનીં કિમ્ અર્થમ્. અનર્થકમ્, સંબન્ધાભાવાત્.
એવં પ્રાપ્તે બ્રૂમઃ, દ્રવ્યાદેશે તદ્દ્રવ્યઃ. દ્રવ્યાદેશ એતસ્મિન્, તુષનિષ્કાસેનાવભૃતં યન્તીતિ. તદ્દ્રવ્યઃ સ્યાત્, તુષનિષ્કાસદ્રવ્યઃ. કુતઃ. શ્રુતિસંયોગાત્, તુષનિષ્કાસં પ્રત્યક્ષશ્રુતમ્, પુરોડાશસ્ ત્વ્ આનુમાનિકઃ, અતિદેશેન પ્રાપ્યતે.
નનુ પુરોડાશો ઽપિ પ્રત્યક્ષશ્રુતો નામ્ના. યદ્ય્ અપિ પ્રત્યક્ષશ્રુતઃ, સામાન્યેન તુ પ્રાપ્યતે, તુષનિષ્કાસં તુ વિશેષેણ. બાધ્યતે ચ સામાન્યં વિશેષેણ. અપિ ચ લક્ષણયા પુરોડાશો ગમ્યતે, શ્રુત્યા તુષનિષ્કાસમ્. શ્રુતિલક્ષણયોશ્ ચ શ્રુતિર્ ન્યાય્યા. તસ્માત્ તુષનિષ્કાસદ્રવ્યક ઇતિ. અથ યદ્ ઉક્તમ્, ન સંબધ્યતે ઽવભૃથેન તુષનિષ્કાસમ્, વાક્યભેદપ્રસઙ્ગાદ્ ઇતિ. તત્ર બ્રૂમઃ, યદ્ય્ અવભૃથં વિહાય તુષનિષ્કાસં વિધીયતે, તતો વાક્યભેદઃ સ્યાત્. તુષનિષ્કાસદ્રવ્યકો ઽપૂર્વો ઽવભૃથશ્ ચોદ્યતે. તથા સગુણકર્મવિધાનમ્ અવિરુદ્ધમ્. અવિધીયમાને ચ તુષનિષ્કાસે તદ્ગ્રહણમ્ અનર્થકમ્ એવ સ્યાત્. તસ્માત્ તુષનિષ્કાસદ્રવ્યકઃ. પુરોડાશસ્ ત્વ્ અનાદેશે [40]{*7।175*} તત્પ્રકૃતિત્વાત્. યદ્ય્ અત્ર પ્રત્યક્ષશ્રુતં ન દ્રવ્યં સ્યાત્, તતઃ પુરોડાશસ્ તુષપ્રકૃતિત્વાત્ સ્યાત્. અત્ર તુ પ્રત્યક્ષશ્રુતં તુષનિષ્કાસમ્, તસ્માન્ ન પુરોડાશઃ.
આતિથ્યે શ્રૂયતે, વૈષ્ણવો નવકપાલો ભવતિ{*7।176*} ઇતિ. તથા રાજસૂયે, પૂર્વસ્મિંસ્ ત્રિસંયુક્તે વૈષ્ણ્વસ્ ત્રિકપાલ ઇતિ. તત્ર વિચારઃ, યો ઽયં ત્રિસંયુક્તે વૈષ્ણવસ્ ત્રિકપાલ ઇતિ વૈષ્ણવશબ્દઃ, અયમ્ આતિથ્યધર્માણાં ગ્રાહકઃ, નેતિ. કિં યુક્તમ્. ગ્રાહક ઇતિ. કુતઃ. વિહિતધર્મકે કર્મણિ દૃષ્ટઃ શબ્દો ઽન્યસ્મિન્ન્ અવિહિતે{*7।177*} શ્રૂયમાણો ગ્રાહક{*7।178*} ઇત્ય્ ઉક્તમ્, ઉક્તં ક્રિયાભિધાનમ્{*7।179*} ઇતિ{*7।180*}. તત્રાયમ્ અપિ વિહિતધર્મક આતિથ્યે દૃષ્ટઃ. ઇદાનીમ્ અવિહિતધર્મકે ત્રિસંયુક્તે દૃશ્યતે. તસ્માદ્ ધર્માણાં ગ્રાહક ઇતિ. એવં પ્રાપ્તે બ્રૂમઃ,
નોતેસ્:
*{7।175: એ2: 5,410; એ6: 3,40}*
*{7।176: તૈત્. સ્. 6.2.1}*
*{7।177: એ2: અવિહિતધર્મકે}*
*{7।178: એ2: ધર્માણાં ગ્રાહક}*
*{7।179: ઉક્તં ક્રિયાભિધાનમ્, વ્ગ્લ્. મ્સ્ 7.3.1}*
*{7।180: એ2: ઇત્ય્ અત્ર}*
ગુણવિધિસ્ તુ ન ગૃહ્ણીયાત્ સમત્વાત્

ગુણવિધિર્ અયમ્. આતિથ્યસ્ય ગુણં વિષ્ણુદેવતાસંયોગં વિદધાતિ. સ એષ ધર્માન્ ગ્રહીતું ન શક્નોતિ. કુતઃ. સમત્વાત્. સમો હ્ય્ અયમ્ આતિથ્યે ત્રિસંયુક્તે ચ. યથા તત્ર વિષ્ણું દેવતાં{*7।181*} વિદધાતિ, એવમ્ અત્રાપિ. શ્રુત્યર્થાસંભવાચ્ ચ લક્ષણયા ધર્માણાં ગ્રાહકઃ કલ્પ્યતે. ઇહ ચ પ્રત્યક્ષશ્રુત્યર્થ એવ સંભવતિ દેવતાવિધિઃ. તસ્માન્ નાયં ગ્રાહક ઇતિ.
નોતેસ્:
*{7।181: એ2,6: વિષ્ણુદેવતાં}*
નિર્મન્થ્યાદિષુ ચૈવમ્

પશાવ્ અગ્નીષોમીયે ધર્મવાન્ નિર્મન્થ્યો ઽગ્નિર્ આમ્નાતઃ. સાધ્યા [41]{*7।182*} વૈ દેવા{*7।183*} ઇત્ય્ આરભ્યાગ્નૌ શ્રૂયતે, નિર્મન્થ્યેનેષ્ટકાઃ પચન્તીતિ. તથા, દર્શપૂર્ણમાસયોર્ બર્હિરાજ્યે ધર્મવતી{*7।184*}. પશૌ શ્રૂયતે, બર્હિષા યૂપાવટમ્ અવસ્તૃણાતીતિ, આજ્યેન યૂપમ્ અનક્તિ{*7।185*} ઇતિ. તત્ર સંદેહઃ. કિં નિર્મન્થ્યાદયઃ શબ્દાઃ ધર્માણાં ગ્રાહકાઃ, નેતિ. તત્રાધિકરણાતિદેશઃ ક્રિયતે. નિર્મન્થ્યાદિષુ ચૈવમ્, યથા વૈષ્ણવશબ્દે. અત્રાપ્ય્ અયં યૌગિકો નિર્મન્થ્યશબ્દઃ સદ્યોનિર્મથિતમ્ અગ્નિમ્ આહ. તથા બર્હિર્ આજ્યમ્ ઇતિ દ્રવ્યશબ્દૌ. તે ત્રયો ઽપિ સ્વાર્થં વિધાય કૃતાર્થા ભવન્તિ, ધર્માન્ ગ્રહીતું ન શક્નુવન્તિ. તસ્માન્ ન ગ્રાહકાઃ.
ચાતુર્માસ્યેષુ શ્રૂયતે, દ્વયોઃ પ્રણયન્તિ, તસ્માદ્ દ્વાભ્યામ્ એતિ{*7।186*} ઇતિ. અસ્તિ તુ સોમે પ્રણયનં ધર્મવત્, તથા દર્શપૂર્ણમાસયોર્ અધર્મકમ્. તત્ર સંદેહઃ. કિં સૌમિકમ્ એતત્ પ્રણયમ્, ઉત દાર્શપૌર્ણમાસિકમ્ ઇતિ. તત્ર સૂત્રેણૈવોપક્રમઃ.
નોતેસ્:
*{7।182: એ2: 5,411; એ6: 3,27}*
*{7।183: મૈત્. સ્. 3.9.5 (15)}*
*{7।184: તૈત્. બ્ર્. 3.7.5.10}*
*{7।185: તૈત્. સ્. 6.3.3}*
*{7।186: શ્પ્બ્ર્. 11.5.3.2,5,8}*
પ્રણયનં તુ સૌમિકમ્ અવાચ્યં{*7।187*} હીતરત્

સૌમિકમ્ એતત્ પ્રણયનમ્. કિં કારણમ્. અવાચ્યં હીતરદ્ દાર્શપૌર્ણમાસિકમ્{*7।188*}, ચોદકેન પ્રાપ્તત્વાત્. કથં પુનર્ અયં પ્રણયતિશબ્દઃ, પ્રણયનમાત્રવચનઃ સન્ સૌમિકં પ્રણયનવિશેષં શક્નોતિ વક્તુમ્. લક્ષણયેતિ બ્રૂમઃ, તીર્થશબવત્, તદ્ યથા, તીર્થશબ્દઃ, તીર્થમાત્રવચનઃ સન્ તીર્થવિશેષં ધર્મસાધનં કદાચિદ્ બ્રૂતે, તીર્થયાત્રાં ગત ઇતિ. [42]{*7।189*}
નોતેસ્:
*{7।187: એ2: સૌમિકં તુ પ્રણયનમ્ અવાચ્યં}*
*{7।188: એ1 હત્ દાર્શપૌર્ણમાસિકમ્ ઇન્ ક્લમ્મેર્ન્}*
*{7।189: એ2: 5,412; એ6: 3,28}*
ઉત્તરવેદિપ્રતિષેધશ્ ચ તદ્વત્

ન વૈશ્વદેવ ઉત્તરવેદિમ્ ઉપવયન્તિ ન સુનાસીરીય{*7।190*} ઇતિ, પ્રાપ્તિપૂર્વકો હિ પ્રતિષેધો ભવતિ. સૌમિકે ચ પ્રણયન ઉત્તરવેદિર્ ન દાર્શપૌર્ણમાસિકે.
નોતેસ્:
*{7।190: એ2: શુનાસીરીય}*
પ્રાકૃતં વાનામત્વાત્

પ્રાકૃતં વૈતત્{*7।191*} પ્રણયનમ્, દાર્શપૌર્ણમાસિકં. કુતઃ. અનામત્વત્. પ્રણયનશબ્દઃ સૌમિકસ્ય પ્રણયનસ્ય ન નામધેયમ્. નૈતત્ તસ્ય વાચકમ્ ઇત્ય્ અર્થઃ. યદ્ય્ અયં તસ્ય વાચકઃ સ્યાત્, તતસ્ તદ્ ઇહ બ્રૂયત્. ઇદં તુ પદાર્થનામધેયમ્, પદાર્થસ્ય પ્રાઙ્નયનસ્ય વાચકમ્. યસ્ય વાચકં તદ્ ઇહ શક્નોત્ય્ અગ્નેઃ પ્રાચીનં નયનં વક્તુમ્. તચ્ ચેહાસ્ત્ય્ એવ. તસ્માત્ તસ્ય વાચકઃ. એવં{*7।192*} સન્નિહિતપ્રત્યો ન બાધિતો ભવતિ.
અથ યદ્ ઉક્તમ્, તીર્થશબવદ્ ભવિષ્યતીતિ. અત્ર બ્રૂમઃ, તીર્થશબ્દો ઽપિ તીર્થમાત્રમ્ એવ બ્રૂતે. તીર્થયાત્રાં ગત ઇતિ ત્વ્ ઉક્ત્વા કાનિચિત્ તીર્થાન્ય્ અનુક્રાન્તાનિ. યતો ઽસૌ તદ્વિશિષ્ટાર્થો વિજ્ઞાયતે. યત્ર તુ કેવલઃ પ્રયુજ્યતે, તત્ર તીર્થમાત્રમ્ એવ બ્રૂતે. યથા, તીર્થે સ્નાતિ, તીર્થમ્ એવ હિ સમાનાનાં ભવતીતિ. અપિ ચ સંભવતિ શ્રુત્યર્થે, લક્ષણાર્થો ઽગ્રાહ્યઃ. સંભવતિ ચાત્ર શ્રુત્યર્થઃ. તસ્માન્ ન લક્ષણાર્થો ગ્રાહ્ય ઇતિ.
નોતેસ્:
*{7।191: એ2: ચૈતત્}*
*{7।192: એ2: એવ}*
પરિસઙ્ખ્યાર્થં શ્રવણં ગુણાર્થમ્ અર્થવાદો વા

તત્રાહ, યદ્ ઉક્તમ્ અવાચ્યં હીતરદ્{*7।193*} ઇતિ, તસ્ય કઃ [43]{*7।194*} પરિહારઃ. ઉચ્યતે, પરિસઙ્ખ્યાર્થં વા સ્યાત્. દ્વયોઃ પ્રણયન્તિ, ન ચતુર્ષ્વ્ ઇતિ. ગુણાર્થમ્ અર્થવાદાર્થં વા. તસ્માદ્ દ્વાભ્યામ્ એતીતિ. તત્ર પરિસઙ્ખ્યાયાં તાવત્ ત્રયો દોષાઃ. ગુણો ઽપિ ન કશ્ચિદ્ વિધીયતે, પરિશેષાદ્ અર્થવાદાર્થમ્. નન્વ્ અર્થવાદો ઽપિ નિષ્પ્રયોજનઃ, પ્રણયનસ્ય પ્રાપ્તત્વાત્. અર્થવાદસ્ય પ્રયોજનમ્, ઉત્તરસ્મિન્ન્ અધિકરણે વક્ષ્યામઃ, મધ્યમયોર્ વા ગત્યર્થવાદાદ્ ઇતિ.
નોતેસ્:
*{7।193: મ્સ્ 7.3.19}*
*{7।194: એ2: 5,415; એ6: 3,28}*
પ્રથમોત્તમયોઃ પ્રણયનમ્ ઉત્તરવેદિપ્રતિષેધાત્

દ્વયોઃ પ્રણયન્તીતિ શ્રૂયતે. તત્ર સંદેહઃ. કતરયોર્ દ્વયોર્ ઇતિ. અનિયમે પ્રાપ્તે, ઉચ્યતે, પ્રથમોત્તમયોઃ પ્રણયનમ્. કુતઃ. ઉત્તરવેદિપ્રતિષેધાત્. તત્રોત્તરવેદિઃ પ્રતિષિધ્યતે, ન વૈશ્વદેવ ઉત્તરવેદિમ્ ઉપવયન્તીતિ, ન સુનાસીરીય{*7।195*} ઇતિ. અસ્મિન્ પ્રણયને ઉત્તરવેદ્યામ્ અગ્નિનિધાનં વિહિતમ્. અતો યત્ર પ્રણયનમ્, તત્રોત્તરવેદિપ્રાપ્તિઃ. પ્રાપ્તૌ ચ સત્યાં પ્રતિષેધઃ, પ્રથમોત્તરયોશ્ ચાસૌ. તસ્માત્ તયોઃ પ્રણયનમ્ ઇતિ.
નોતેસ્:
*{7।195: એ2: શુનાસીરીય}*
મધ્યમયોર્ વા ગત્યર્થવાદાત્

મધ્યમયોર્ વા પર્વણોઃ પ્રણયનમ્. કુતઃ. ગત્યર્થવાદાત્. ગત્યર્થવાદેનૈતદ્ દ્વયોઃ પ્રણયનમ્ ઉચ્યતે. તસ્માદ્ દ્વાભ્યામ્ એતીતિ. ઊરુસંસ્તુતે વૈતે{*7।196*} પર્વણી, ઊરુ વૈતૌ યજ્ઞસ્ય, યદ્ વરુણપ્રઘાસાશ્ ચ{*7।197*} સાકમેધાશ્ ચ{*7।198*} ઇતિ. ઊરુ ચ ગમનસાધને, તત્રૈવં સ્તુતિસંબન્ધો વિજ્ઞાયતે. ઊરુ યજ્ઞસ્ય, વરુણપ્રઘાસાશ્ ચ સાક[44]{*7।199*}મેધાશ્ ચેતિ, તયોર્ દ્વયોઃ પ્રણયન્તિ. તસ્માદ્ દ્વાભ્યામ્ ઊરુભ્યાં યજ્ઞઃ સમાપ્તિં યાન્તિ. પ્રણયનેન હિ તૌ બલવન્તૌ ભવતઃ, અઙ્ગભૂયસ્ત્વાદ્ ઇતિ. એતત્ તદર્થવાદસ્ય પ્રયોજનમ્.
અથ યદ્ ઉક્તમ્, ઉત્તરવેદિપ્રતિષેધાદ્ ઇતિ. તત્ર બ્રૂમઃ,
નોતેસ્:
*{7।196: એ2: ચૈતે}*
*{7।197: એ2 ઓમ્. ચ}*
*{7।198: શ્પ્બ્ર્. 11.5.2.3,5}*
*{7।199: એ2: 5,416; એ6: 3,29}*
ઔત્તરવેદિકો નારભ્યવાદપ્રતિષેધઃ{*7।200*}

અનારભ્ય કિંચિત્ પર્વવિશેષમ્, ચાતુર્માસ્યેષૂત્તરવેદિર્ આમ્નાતા, ઉપાત્ર વપન્તિ{*7।201*} ઇતિ. તસ્યાનારભ્યવિધેર્ અયં પ્રતિષેધઃ.
નનુ વરુણપ્રઘાસાનાં ગુણવાક્યપ્રાપ્તાવ્ એવાયં તેષામ્ એવ, અત્રેતિ વાદઃ સ્યાત્. નૈતદ્ એવમ્, પ્રકરણાચ્ ચાતુર્માસ્યાનામ્ એવ. યદિ વરુણપ્રઘાસાનાં વાદઃ સ્યાત્, તત્ર પ્રતિષેધે ત્રીણ્ય્ અપિ પર્વાણ્ય્ ઉત્કીર્તયેત્. અથોચ્યેત, દ્વયોઃ પર્વણોર્ વાદો ભવત્વ્ ઇતિ. અત્ર બ્રૂમઃ, ન દ્વયોઃ પર્વણોઃ પ્રકરણમ્, ચાતુર્ભાસ્યાનાં વા પ્રકરણમ્{*7।202*}, વરુણપ્રઘાસાનાં વા. વરુણપ્રઘાસાનાં દ્વયોઃ પ્રકરણે પર્વણોર્ ઉત્કીર્તનં પ્રતિષેધે ન સ્યાત્. તસ્માચ્ ચાતુર્માસ્યાનામ્ એવ વાદઃ.
નનુ એવમ્ અપ્ય્ અર્થવાદેનૈતજ્ જ્ઞાતમ્, મધ્યમયોઃ પ્રણયનમ્ ઇતિ. કિમ્ અર્થં પ્રાપ્તસ્ય પ્રણયનસ્ય પુનઃશ્રવણમ્ ઇતિ. અત્ર પ્રયોજનં નોક્તમ્. અસતિ પ્રયોજને ઽન્યસ્મિન્ પરિસઙ્ખ્યાર્થમ્ એવ ભવતિ. તત્ર દોષા ઉક્તાઃ. તસ્માદ્ ગુણાર્થમ્ એવૈતચ્ છ્રવણમ્.
નનુ નાસ્તિ કશ્ચિદ્ ગુણઃ. ઉચ્યતે, ગુણઃ શ્રૂયતે, ઉત્તરવેદ્યામ્ અગ્નિનિધાનમ્. તસ્માત્ તદર્થા પુનઃ શ્રુતિઃ.
[45]{*7।203*}
નોતેસ્:
*{7।200: એ2,6: ઽનારભ્યવાદપ્રતિષેધઃ}*
*{7।201: મૈત્ર્. સ્. 1.10.13}*
*{7।202: એ2 ઓમ્. ચાતુર્ભાસ્યાનાં વા પ્રકરણમ્}*
*{7।203: એ2: 5,416; એ6: 3,30}*
સ્વરસામૈકકપાલામિક્ષં ચ લિઙ્ગદર્શનાત્

ગવામયને શ્રૂયતે, અભિતો દિવાકીર્ત્યમ્ અહસ્ત્રયઃ સ્વરસામાનો ભવન્તિ{*7।204*} ઇતિ. તેષાં વિશેષધર્મા આમ્નાતાઃ, યથા, સપ્તદશા ભવન્તિ{*7।205*}, સન્તતતયાતિગ્રાહ્યા ગૃહ્યન્ત{*7।206*} ઇત્યેવમાદયઃ. પુનર્ અન્યત્ર શ્રૂયતે, પૃષ્ઠ્યઃ ષડહો દ્વૌ સ્વરસામાનાવ્ ઇતિ. તથા વૈશ્વદેવે શ્રૂયતે, દ્યાવાપૃથિવ્ય એકકપાલ ઇતિ. તત્રામ્નાતા વિશેષધર્માઃ, સર્વહુતં જુહોત્ય્{*7।207*} અપર્યાવર્તયઞ્ જુહોતિ{*7।208*} ઇતિ. પુનર્ અપરત્ર, કાય એકકપાલ ઇતિ. તત્રૈવ શ્રૂયતે, વૈશ્વદેવ્યાભિક્ષેતિ. તત્રાપિ વિશેષધર્માઃ કેચિદ્ આમ્નાતાઃ. પુનર્ અન્યત્ર, મૈત્રાવરુણ્ય્ આમિક્ષેતિ. તત્ર સંદેહઃ. કિં સ્વરસામશબ્દો ઽન્યત્ર શ્રૂયમાણો ગવામયનિકેભ્યઃ સ્વરસામભ્યો ધર્માણાં ગ્રાહકઃ, ઉત નેતિ. એવમ્ એકકપાલામિક્ષાશબ્દાવ્ અપિ. તત્ર ગુણવિધિસ્ તુ ન ગૃહ્ણીયાત્ સમત્વાદ્{*7।209*} ઇત્ય્ અગ્રહણે પ્રાપ્તે. ઇદમ્ ઉચ્યતે, સ્વરસામૈકકપાલામિક્ષં ચ ધર્માણાં ગ્રાહકમ્. કિં કારણમ્. લિઙ્ગદર્શનાત્. લિઙ્ગં તત્ર તાદૃશં દૃશ્યતે. યેન જ્ઞાયતે, સર્વ એતે ધર્માણાં ગ્રાહકા ઇતિ. સ્વરસામસુ તાવત્ પૃષ્ઠ્યઃ ષડહો દ્વૌ સ્વરસમાનાવ્{*7।210*} ઇત્ય્ ઉક્ત્વાહ. તત્ર યત્ તૃતીયં સપ્તદશમ્ અહસ્ તત્ ત્રયસ્ત્રિંશસ્ય સ્થાનમ્ અભિપર્યાહરન્તિ, સ ઉત્તરાણાં સ્તોમાનામ્ અવ્યવાયાય, ત્રયાણાં ચ સપ્તદશાનામ્ અનૂચીનતાયાઇ{*7।211*} [46]{*7।212*} ઇતિ. યદ્ય્ એતૌ સ્વરસામાનૌ, ગવામાયનિકાનાં ધર્માણાં ગ્રાહકૌ, તત્રૈતાવ્ અપિ સપ્તદશૌ. તથાત્ર ત્રયઃ સપ્તદશા અનૂચીના ભવન્તિ. તત્રૈતદ્ વચનં યુજ્યતે, ત્રયાણાં સપ્તદશાનામ્ અનૂચીનતાયા ઇતિ.
તથાગ્રયણે, દ્યાવ્ આપૃથિવ્યમ્ એકકપાલં વિધાયાહ, યત્ સર્વહુતં કરોતિ, સા ત્વ્ એકા પરિચક્ષા, હુતો હુતઃ{*7।213*} પર્યાવર્તતે, સા દ્વિતીયા. આજ્યસ્યૈવ દ્યાવ્ આપૃથિવ્યૌ યજેત{*7।214*} ઇતિ, આજ્યવિધિપરે વાક્યે સર્વહોમમ્ અપર્યાવૃત્તિં ચ વૈશ્વદેવિકૌ ધર્મૌ પ્રાપ્તૌ દર્શયતિ.
તથા મૈત્રાવરુણ્યામ્ આમિક્ષાયામ્, ન વાજિનેન પ્રચરન્તિ{*7।215*} ઇતિ વાજિનેજ્યાં વૈશ્વદેવિકં ધર્મં પ્રતિષેધંસ્ તતો ધર્મપ્રાપ્તિં દર્શયતિ. એતેભ્યો લિઙ્ગેભ્યો એતજ્ જ્ઞાયતે, યથાસ્વં ધર્માણાં ગ્રાહકા ઇતિ. પ્રતિપત્ત્યર્થકર્મ વાજિનેજ્યાં સ્વિષ્ટકૃત્તુલ્યાં મત્વૈતદ્ ઉક્તમ્. આહ, લિઙ્ગમ્ અપદિષ્ટમ્, કુતઃ પ્રાપ્તિર્ ઇતિ. ઉચ્યતે, લક્ષણયા પ્રાપ્તિર્, લિઙ્ગાત્ તુ લક્ષણાપરિગ્રહઃ.
નોતેસ્:
*{7।204: તૈત્. સ્. 7.3.10}*
*{7।205: તાણ્ડ્. બ્ર્. 4.5.5; તૈત્. બ્ર્. 1.2.2.1}*
*{7।206: તૈત્. બ્ર્. 1.2.2.3,4}*
*{7।207: મૈત્. સ્. 1.10.7}*
*{7।208: આપસ્ત્.શ્.સ્. 6.30.1}*
*{7।209: મ્સ્ 7.3.17}*
*{7।210: એ2,6: સ્વરસામાનાવ્}*
*{7।211: તાણ્ડ્. બ્ર્. 4.5.14}*
*{7।212: એ2: 5,417; એ6: 3,30}*
*{7।213: એ2: ઽહુતઃ}*
*{7।214: શ્પ્બ્ર્. 2.4.3.9}*
*{7।215: તૈત્. સ્. 1.8.19}*
ચોદનાસામાન્યાદ્ વા

સ્વરસામત્વસામાયાત્, એકકપાલત્વસામાન્યાત્, આમિક્ષાસામાન્યાદ્ વા. યસ્ય લિઙ્ગમ્ અર્થસંયોગાદ્{*7।216*} ઇત્ય્ અનેન પ્રાપ્તિર્ ઇતિ.
ક્વચિચ્ છ્રૂયતે, વાસો દદાતિ{*7।217*}, અનો દદાતીતિ. તત્ર વિચાર્યતે, કિમ્, વાસસઃ, અનસશ્ ચ ક્રિયા પ્રાપ્યતે, ઉત નેતિ. તત્રાહ, એવં તાવન્ નઃ પરીક્ષ્યમ્. કિમ્ કર્મનિમિત્તાવ્ એતૌ [47]{*7।218*} શબ્દૌ, ઉતાકૃતિનિમિત્તાવ્ ઇતિ. યદિ કર્મનિમિત્તૌ, તતઃ પ્રાપ્યતે. અથાકૃતિનિમિત્તૌ, તતો નેતિ. કિં તાવત્ પ્રાપ્તમ્. કર્મનિમિત્તાવ્ ઇતિ. કુતઃ. કર્માગમે તદ્દર્શનાત્. યદા તસ્મિન્ દ્રવ્યે દારુણિ સૂત્રે વા દારુકારેણ તન્તુવાયેન વા કર્મ કૃતં ભવતિ, તદૈતૌ શબ્દૌ પ્રવર્તેતે, ન પ્રાક્. અતો વિજ્ઞાયતે, કર્મનિમિત્તાવ્ ઇતિ. યદા કર્મનિમિત્તૌ, તદ્ એતદ્ આરભ્યતે,
નોતેસ્:
*{7।216: મ્સ્ 8.1.2}*
*{7।217: તૈત્. બ્ર્. 1.1.6.11}*
*{7।218: એ2: 5,418; એ6: 3,31}*
કર્મજે કર્મ યૂપવત્

કર્મજ એતસ્મિન્ વાસ, આદૌ દ્રવ્યે શ્રૂયંઆણે, કર્મ પ્રાપ્યતે. કથમ્. યૂપવત્, યથા યૂપશબ્દો જોષણાદિક્રિયાનિમિત્તઃ, સ યત્ર શ્રૂયતે, તત્ર જોષણાદ્યાઃ ક્રિયાઃ પ્રાપ્યન્તે, એવમ્ ઇહાપીતિ.
રૂપં વાશેષભૂતત્વાત્

અત્રોચ્યતે, નૈતૌ કર્મનિમિત્તૌ. કિં કારણમ્. યે નૈમિત્તિકાઃ શબ્દાઃ, તે નિમિત્તમ્ ઉપલભ્ય પ્રયુજ્યન્તે, યથા દણ્ડી છત્રીતિ. ઇમૌ ત્વ્ અનુપલભ્ય ક્રિયામ્, આકૃતિમાત્રે પ્રયુજ્યેતે. તસ્માન્ નૈતૌ ક્રિયાનિમિત્તાવ્ ઇતિ. અત્રોચ્યતે{*7।219*}, આકૃત્યા ક્રિયામ્ અનુમાય તતઃ શબ્દં પ્રયુઙ્ક્ત ઇતિ. અત્ર બ્રૂમઃ, પ્રત્યક્ષાં નિમિત્તતાં{*7।220*} ગમ્યમાનામ્ ઉત્સૃજ્ય, અદૃષ્ટાયાં ક્રિયાયાં નિમિત્તત્વકલ્પનાયાં હેતુર્ નાસ્તીતિ. યત્ તૂક્તમ્, ક્રિયોત્તરકાલં પ્રવૃત્તિદર્શનાદ્ ઇતિ. અત્ર બ્રૂમઃ, પ્રાક્ ક્રિયાયા આકૃતિર્ અનભિવ્યક્તા, સા ક્રિયયાભિવ્યજ્યતે, યતઃ ક્રિયોત્તરકાલં શબ્દપ્રયોગઃ. તસ્માદ્ આકૃતિનિમિત્તૌ. યદૈવમ્{*7।221*}, તદા સિદ્ધં રૂપં દેયમ્. કુતઃ. અશેષભૂતત્વાત્, નાત્ર ક્રિયા [48]{*7।222*} શેષભૂતા, ક્રિયાવાચિનઃ શબ્દસ્યાભાવાત્. યૂપે તુ પ્રત્યક્ષવિહિતા જોષણાદ્યાઃ ક્રિયાઃ. તસ્માદ્ યૂપવદ્ ઇત્ય્ અતુલ્યોપન્યાસઃ.
નોતેસ્:
*{7।219: એ2: અથોચ્યેત}*
*{7।220: એ2: અકૃતિનિમિત્તતાં}*
*{7।221: એ2: યદ્ એવં}*
*{7।222: એ2: 5,419; એ6: 3,31}*
વિશયે લૌકિકઃ સ્યાત્ સર્વાર્થત્વાત્

ગર્ગત્રિરાત્ર આજ્યદોહાનિ સામાનિ પ્રકૃત્ય શ્રૂયતે, અગ્નિમ્ ઉપનિધાય સ્તુવત{*7।223*} ઇતિ. તત્ર{*7।224*} વિશયઃ, કિં લૌકિકો ઽગ્નિર્ ઉપનિધેયઃ{*7।225*}, ઉત વૈદિક ઇતિ. કિં પ્રાપ્તમ્. વૈદિક ઇતિ. કુતઃ. સર્વકર્માર્થ ઉત્પન્નો ઽસૌ. યાન્ય્ અહં કર્માણિ કરિષ્યે યૈશ્ ચાસ્મ્ય્ અધિકૃત ઇતિ, અતો વૈદિક ઉપનિધેય ઇતિ. એવં પ્રાપ્તે ઉચ્યતે, વિશયે લૌકિકઃ સ્યાત્ સર્વાર્થત્વાત્. એતસ્મિન્ વિશયે લૌકિકં વૈદિકમ્ ઇતિ, લૌકિકઃ સ્યાત્.
અથ યદ્ ઉક્તમ્{*7।226*}, વૈદિકં સર્વકર્માર્થમ્ ઉત્પન્નમ્, તસ્માત્ તદુપનિધેયમ્ ઇતિ. અત્ર બ્રૂમઃ,
નોતેસ્:
*{7।223: તાણ્ડ્. બ્ર્. 21.2.9}*
*{7।224: એ2,6: અત્ર}*
*{7।225: એ2: ઉપવિધેયઃ}*
*{7।226: એ2: લૌકિકઃ સ્યાત્. કુતઃ સર્વાર્થત્વાત્. લૌકિકઃ સર્વાર્થઃ. ન તસ્ય કાર્યં કિંચિન્ નિર્દિષ્ટમ્. અતો યદ્ યદ્ અગ્નિના કર્તવ્યં દૃષ્ટમ્ અદૃષ્ટં વા તત્ તદ્ ઉપાદીયમાનમ્ અવિરુદ્ધમ્. તસ્માલ્ લૌકિકઃ સ્યાત્. અથ યદ્ ઉક્તમ્}*
ન વૈદિકમ્ અર્થનિર્દેશાત્

ન વૈદિકમ્ અગ્નિદ્રવ્યં શાસ્ત્રેણોત્પાદિતમ્. તસ્ય શાસ્ત્રેણૈવ કાર્યં નિર્દિષ્ટમ્, યદાહવનીયે જુહોતીતીય્ આરભ્ય. તસ્મિન્ સર્વાર્થે કલ્પ્યમાને નિર્દેશો ઽનર્થકઃ સ્યાત્. તસ્માલ્ લૌકિકો ઽગ્નિર્ ઉપનિધેયઃ. સર્વાર્થત્વં ચૈષાં સ્વે સ્વે કાર્યે વર્તમાનાનાં ભવિષ્યતિ. એવમ્ ઉભયમ્ અવિરુદ્ધમ્, સર્વાર્થત્વં નિર્દેશશ્ ચેતિ.
અથ ધૈષ્ણા અગ્નયઃ કસ્માન્ નોપનિધીયન્તે. અત્રોચ્યતે,
તથોત્પત્તિર્ ઇતરેષાં સમત્વાત્

ઇતરેષામ્ અપ્ય્ અગ્નીનાં ધૈષ્ણ્યાનાં તથોત્પત્તિઃ, ન સર્વાર્થ [49]{*7।227*} ઇત્ય્ અર્થઃ. કુતઃ. સમત્વાત્. એતે ઽપીતરૈર્ અગ્નિભિઃ સમાઃ. એતેષામ્ અપિ નિર્દિષ્ટં કાર્યં, પ્રાગ્ આસીનો ધિષ્ણ્યાન્ આઘારયતિ{*7।228*} ઇતિ. અતસ્ તે નોપનિધેયા ઇતિ.
નોતેસ્:
*{7।227: એ2: 5,420; એ6: 3,32}*
*{7।228: તૈત્. સ્. 6.3.1}*
સંસ્કૃતં સ્યાત્ તચ્છબ્દત્વાત્

એકાદશિન્યાં શ્રૂય્તે, ઉપશયો યૂપો ભવતીતિ. તત્ર સંદેહઃ. કિમ્ એતદ્ ઉપશયદ્રવ્યં સંસ્કૃતમ્, જોષણાદયઃ સંસ્કારા અત્ર કર્તવ્યાઃ, ઉત નેતિ. કિં યુક્તમ્. સંસ્કૃતં સ્યત્. કર્તવ્યા અત્ર જોષણાદયઃ સંસ્કારાઃ. કુતઃ. તચ્છબ્દત્વાત્. અયં યૂપશબ્દઃ સંસ્કારનિમિત્તઃ. સ એષો ઽસત્સુ સંસ્કારેષુ નોપપદ્યતે. તસ્માત્ તે કાર્યા ઇતિ.
ભક્ત્યા વાયજ્ઞશેષત્વાદ્ ગુણાનામ્ અભિધાનત્વાત્

ન વા કર્તવ્યાઃ. કુતઃ. અયજ્ઞશેષત્વાદ્. એતે સંસ્કારા અસ્મિન્ કાષ્ઠે ક્રિયન્તે. એતેન દ્વારેણ યજતિના સંભત્સ્યન્તે. ઇત્થં સંસ્કૃતે કાષ્ઠે નિયુક્તેન પશુના યજિઃ ક્રિયમાણો ઽપૂર્વં નિર્વર્તયતિ{*7।229*}. અસ્મિંશ્ ચોપશયે ન પશુર્ નિયુજ્યતે, તત્ર કૃતાઃ સંસ્કારા અનર્થકાઃ સ્યુઃ.
નનુ વચનસામર્થ્યાદ્ અદૃષ્ટાર્થા ભવિષ્યન્તિ. ઉચ્યતે, નાત્ર વચનમ્, યૂપઃ કર્તવ્ય ઇતિ. વર્તમાનાપદેશો ઽયમ્.
નનુ વર્તમાનાપદેશો ઽપિ ન ઘટતે, સંસ્કારાણામ્ અભાવે. ઉચ્યતે, ભક્ત્યા ભવિષ્યતિ. યથા, યજ[50]{*7।230*}માનો વૈ યૂપ ઇતિ. આહ, તત્ર સાદૃશ્યાત્. ઇહ પુનઃ કથમ્ ઇતિ. ઉચ્યતે, ગુણાનામ્ અભિધાનત્વાત્. યૂપગુણાનાં યૂપસંસ્કારાણામ્{*7।231*} અભિધાનત્વાદ્ યૂપસંસ્કારાઃ. તત્ર કેચિદ્ અર્થપ્રાપ્તાશ્ છેદનાદયસ્ તૂષ્ણીંકૃતાઃ સન્તિ. તૈર્ અયમ્ અભિધીયતે, યૂપ ઇત્ય્ અયૂપઃ સન્. યથા સ્નાતા કન્યાનલંકૃતા માલાગુણેનાપ્ય્ અલંકૃતેતિ. એવમ્ એકદેશેનાપિ સંસ્કારાણાં સંસ્કૃત ઇતિ સ્તુત્યાભિધીયતે.
અગ્નૌ શ્રૂયતે, પૃષ્ઠૈર્ ઉપતિષ્ઠન્ત{*7।232*} ઇતિ. તત્ર ચિન્ત્યતે, કિં પૃષ્ઠધર્માઃ કર્તવ્યાઃ, ઉત નેતિ. કે પુનસ્ તે. સામાન્યધર્મા હિંકારાદયઃ, વિશેષધર્માઃ, રથન્તરે પ્રસ્તૂયમાને પૃથિવીં મનસા ધ્યાયેદ્ બૃહતિ સમુદ્રમ્ ઇત્યેવમાદયઃ. કિં તાવત્ પ્રાપ્તમ્. તત આહ, એતત્ તાવન્ નઃ પરીક્ષ્યમ્. કિમ્ અયં પ્ષ્ઠશબ્દઃ કર્મણો વાચકઃ, ઉત દ્રવ્યસ્યેતિ.
નનુ સિદ્ધમ્ એતત્ કર્મનામધેયં પૃષ્ઠશબ્દ ઇતિ, યસ્મિન્ ગુણોપદેશઃ પ્રધાનતો ઽભિસંબન્ધ ઇત્ય્ અત્ર. તાસ્વ્ એવ ચોદનાસ્વ્ એતદ્ ઉક્તમ્, સપ્તદશાનિ પૃષ્ઠાનિ, વૈરૂપં પૃષ્ઠં{*7।233*} વૈરાજં પૃષ્ઠમ્{*7।234*} ઇતિ. ઇદાનીમ્, પૃષ્ઠૈર્ ઉપતિષ્ઠન્ત{*7।235*} ઇત્ય્ અસ્યાં ચિન્ત્યતે. કિં પુનર્ અત્ર યુક્તમ્. તત આહ,
નોતેસ્:
*{7।229: એ2: નિર્વર્તયતીતિ}*
*{7।230: એ2: 5,421; એ6: 3,33}*
*{7।231: એ1 હત્ યૂપસંસ્કારાણામ્ ઇન્ ક્લમ્મેર્ન્}*
*{7।232: તૈત્. સ્. 5.5.8; ઔછ્ શ્ભ્ અદ્ મ્સ્ 7.3.35, 36}*
*{7।233: વ્ગ્લ્. તાણ્ડ્. બ્ર્. 14.9.7 વૈરૂપપૃષ્ઠમ્}*
*{7।234: વ્ગ્લ્. તાણ્ડ્. બ્ર્. 12.10.10: વૈરાજઃ પૃષ્ઠઃ}*
*{7।235: એ2: ઉપતિષ્ઠત}*
કર્મણઃ પૃષ્ઠશબ્દઃ સ્યાત્ તથાભૂતોપદેશાત્

કર્મણઃ પૃષ્ઠશબ્દઃ{*7।236*} સ્યાત્. કુતઃ. તથાભૂતોપદેશાત્. [51]{*7।237*} તથાભૂતઃ{*7।238*} સન્ન્{*7।239*} ઉપદેશઃ, યત્રાયં પૃષ્ઠશબ્દઃ કર્મનામાધિગતઃ{*7।240*}. તથાભૂતો ઽયમ્ અપિ. કિમ્ અસ્ય તથાત્વમ્. પૃષ્ઠશબ્દસામાન્યમ્. પૃષ્ઠશબ્દસ્ તત્ર કર્મવચનો ઽધિગતઃ. સ એવાયમ્. તસ્માદ્ ઇહાપિ તદ્વચન એવાવગન્તવ્યઃ વિશેષાભાવાત્. યદ્ય્ અન્યાર્થઃ{*7।241*} કલ્પ્યતે, એકઃ શબ્દો ઽનેકાર્થઃ સ્યાત્. તત્ર કો દોષઃ. શબ્દ ઉચ્ચરિતે સંશયઃ સ્યાત્, નાર્થપ્રત્યયઃ. તત્ર વ્યવહારો ન સિધ્યેત્. વ્યવહારાર્થશ્ ચ શબ્દપ્રયોગઃ. કારણાન્તરં ચ પ્રકરણાદ્યપેક્ષ્યમ્. એકાર્થત્વે તુ નિરપેક્ષો ઽર્થપ્રત્યયઃ. તસ્માદ્ અનેકાર્થત્વમ્ અન્યાય્યમ્. તસ્માત્ કર્મનામ પૃષ્ઠશબ્દઃ. યદા કર્મનામ, તદા યદિ તાવત્ તાનિ કર્માણીહોપદિશ્યન્તે, તત્રોત્પત્તિર્ એષામ્ અનર્થિકા. અથ મા ભૂદ્ એષ દોષ ઇત્ય્ એતદ્ ઉપસ્થાનં તત્ર વિજ્ઞાયતે. તત ઇદં પ્રકરણં બાધ્યેત. તસ્માત્ સાદૃશ્યવિધિર્ અયમ્. પૃષ્ઠેર્ ઉપતિષ્ઠન્તે{*7।242*}, પૃષ્ઠસદૃશૈઃ કર્મભિર્ ઉપતિષ્ઠન્ત{*7।243*} ઇતિ, તત્સાદૃશ્યં ચ ધર્મૈર્ ભવતિ. તસ્માત્ કર્તવ્યા ધર્મા ઇતિ.
નોતેસ્:
*{7।236: એ2: કર્મણો વાચકઃ પૃષ્ઠશબ્દઃ}*
*{7।237: એ2: 5,422; એ6: 3,33}*
*{7।238: એ2: યથાભૂતઃ}*
*{7।239: એ2: સ}*
*{7।240: હિએર્zઉ ઉન્દ્ zઉમ્ fઓલ્ગેન્દેન્ વ્ગ્લ્. અદ્ મ્સ્ 1.4.3}*
*{7।241: એ2: યદ્ય્ અત્રાન્યાર્થઃ}*
*{7।242: એ2: ઉપતિષ્ઠતે}*
*{7।243: એ2: ઉપતિષ્ઠત}*
અભિધાનોપદેશાદ્ વા વિપ્રતિષેધાદ્ દ્રવ્યેષુ પૃષ્ઠશબ્દઃ સ્યાત્