મીમાંસાસૂત્ર (ટીકા સહિત) · અધ્યાય 7.2

સાકમેધે શ્રૂયતે, એતદ્ બ્રાહ્મણ{*7।79*} એકકપાલ ઇતિ. તત્ર ચિન્ત્યતે, વૈશ્વદેવિકસ્યૈકકપાલસ્યેદં ગ્રહણમ્ ઉત વારુણપ્રાઘાસિકસ્યેતિ. કિં પ્રાપ્તમ્. વૈશ્વદેવિકસ્યેતિ બ્રૂમઃ. કિં કારણમ્. તસ્ય વિહિતા ધર્માઃ, અલંકૃત્યાભિપૂર્યોપાંશુ યષ્ટવ્યઃ, આવિઃ પૃષ્ટઃ કાર્ય{*7।80*} ઇત્યેવમાદયઃ. વારુણપ્રાઘાસિકસ્ ત્વ્ અધર્મકઃ. યસ્ય વિહિતા ધર્માઃ, તત્રૈતદ્ યુજ્યતે વક્તુમ્, તદ્વદ્ ઇદં કર્તવ્યમ્ ઇતિ. તસ્માદ્ વૈશ્વદેવિકસ્ય ગ્રહણમ્.
નન્વ્ ઐન્દ્રાગ્નસમુચ્ચારણાદ્ એકકપાલો ઽપિ વારુણપ્રાઘાસિક એવ સ્યાત્. ન, અવશ્યમ્ એકપર્વણોર્ એવ સમુચ્ચારણેન ભવિતવ્યમ્, નાનાપર્વણોર્ અપિ સમુચ્ચારણમ્ અવિરુદ્ધમ્. તસ્માદ્ વૈશ્વદેવિકસ્ય ગ્રહણમ્.
ઇતિ પ્રાપ્તે ઉચ્યતે, વારુણપ્રાઘાસિકસ્યૈકકપાલસ્ય ગ્રહણમ્ ઇતિ. કુતઃ. તત{*7।81*} એકકપાલાનાં વૈશ્વદેવિકઃ પ્રકૃતિઃ. કથં જ્ઞાયતે. આગ્રયણે સર્વહોમાપરિવૃત્તિદર્શનાત્. આગ્રયણે દ્યાવાપૃથિવીયસ્યૈકકપાલસ્ય સર્વહોમમ્ અપર્યાવૃત્તિં{*7।82*} ચ દર્શયતિ. યત્ સર્વહુતં કરોતિ, સા ત્વ્ એકા પરિચક્ષા, હુતો હુતઃ{*7।83*} પર્યાવર્તતે, સા દ્વિતીયા. આજ્યસ્યૈવ દ્યાવાપૃથિવ્યૌ યજેતિ{*7।84*} ઇતિ, આજ્યયાગવિધિપરે વાક્ય એકકપાલસ્ય સર્વહોમમ્ અપર્યાવૃત્તિં ચ પ્રાપ્તાં દર્શયતિ. એતસ્માદ્ દર્શનાદ્ અવભૃથે ચ સકૃદ્ દ્વ્યવદાનસ્ય વચનાત્. અવભૃતે ચાવધારણં ભવતિ, ઇદમ્ એવૈકકપાલસ્ય દ્વિર્ અવદ્યતીતિ. તેન જ્ઞાયતે, નૂનમ્ અન્યત્ર ન દ્વિર્ અવદાનમ્ ઇતિ. તચ્ ચૈતત્ સર્વં વૈશ્વદેવિક એકકપાલે વિહિતમ્. તસ્માદ્ એકકપાલાનાં વૈશ્વદેવિકઃ પ્રકૃતિઃ. કિમ્ અતઃ. સાકમેધિકે ઽપ્ય્ એકકપાલે વૈશ્વદેવિકા ધર્માઃ પ્રાપ્તાઃ, તેષામ્ અતિદેશો ઽનર્થકઃ. વારુણપ્રાઘાસિકસ્ય યે ધર્માઃ વૈશેષિકા અપ્રાપ્તાઃ, તેષામ્ અતિદેશો ઽર્થવાન્. તસ્માદ્ વારુણપ્રાઘાસિકસ્યૈકકપાલસ્યેદં ગ્રહણમ્ ઇતિ. ઉચ્યતે, લિઙ્ગમ્ એતત્. કુતઃ પ્રાપ્તિર્ ઇતિ. પ્રાપ્તિમ્ ઉત્તરત્ર વક્ષ્યામઃ, સ્વરસામૈકકપાલામિક્ષં ચેત્ય્ અત્ર. કે પુનસ્ તે ધર્માઃ. હિરણ્યમયઃ સ્રુવઃ શમીમયો{*7।85*} વેત્યેવમાદયઃ.
[19]{*7।86*}
નોતેસ્:
*{7।79: એ2: બ્રાહ્મણં}*
*{7।80: મૈત્. સ્. 1.10.7}*
*{7।81: એ2: યત}*
*{7।82: શ્પ્બ્ર્. 2.4.3.6}*
*{7।83: એ2: ઽહુતઃ}*
*{7।84: શ્પ્બ્ર્. 2.4.3.9}*
*{7।85: એ2: સ્રુવો ભવન્તિ, શમીમયો}*
*{7।86: એ2: 5,394; એ6: 3,13}*
સામ્નો ઽભિધાનશબ્દેન પ્રવૃત્તિઃ સ્યાદ્ યથાશિષ્ટમ્

ઇદં શ્રૂયતે, રથન્તરમ્ ઉત્તરયોર્ ગાયતિ{*7।87*}, કવતીષુ રથન્તરં ગાયતિ{*7।88*} ઇત્યેવમાદીનિ સમામ્નાયન્તે. તત્ર ચિન્તા, કિમ્ ઇહાતિદિશ્યતે ઇતિ.
નનુ યદ્ રથન્તરાદિભિઃ શબ્દૈર્ ઉચ્યતે, તદ્ અતિદિશ્યતે. બાઢમ્. તદ્ એવ તુ ન જ્ઞાયતે કિમ્ એભિઃ શબ્દૈર્ ઉચ્યત ઇતિ.
નનુ સિદ્ધમ્ એતત્, ગીતેષુ સામાખ્યા{*7।89*} ઇતિ. તથા સિદ્ધસ્યાક્ષેપઃ કરિષ્યતે. સ એવ તુ નિર્ણયો ભવિષ્યતિ. યદિઓ સ એવ નિર્ણયઃ, કિમ્ અર્થઃ આક્ષેપઃ. દાર્ઢ્યાર્થઃ, સ્થૂણાનિખનનવત્. તત્ર કિં પ્રાપ્તમ્. તદ્ ઉચ્યતે, સ સ્તોભસ્વરકાલાભ્યાસવિકારાયાં હિઙ્કારપ્રણવપ્રસ્તાવોદ્ગીથપ્રતિહારોપદ્રવનિધનવત્યામ્ ઋચિ ગીતૌ{*7।90*} સામશબ્દો ઽભિયુક્તૈર્ ઉપચર્યતે{*7।91*}. તસ્માત્ સંશયઃ.
ઉચ્યતે, નનુ ગીતૌ સત્યાં ભાવાદ્ નાનાખ્યસ્ય સંસ્કારકર્મણો વાચકા એતે શબ્દા ઇત્ય્ ઉક્તમ્. તદ્ એવેદમ્ ઉક્તમ્ આક્ષિપ્યતે. નેમે સંસ્કારસ્ય વાચકાઃ. કિં કારણમ્. અકર્મકાલે પ્રયોગાત્. અકર્મકાલે સામ પ્રયુજ્યતે. ન ચ સંસ્કારકર્મણિ પ્રોક્ષણાવક્ષેપણપર્યગ્નિકરણાદીન્ય્ અકર્મકાલે પ્રયુજ્યન્તે. પ્રયોજનાભાવાત્. અથ નુ [20]{*7।92*} મન્ત્રા એતે, તતો ઽન્વ્ અહં સ્વાધ્યો ઽધ્યેતવ્ય ઇતિ નિયમાદ્ અકર્મકાલે પ્રયોગો યુજ્યતે. તસ્માદ્ ઋચાં નામાનિ.
કિં ચ, સંજ્ઞાભેદાત્. સંજ્ઞાભેદશ્ ચ ભવતિ, રથન્તરં બૃહદ્ ઇત્યેવમાદિઃ. સ એકત્વાત્ સંસ્કારકર્મણો અનર્થકઃ. એકેનૈવ હિ તદા પર્યાપ્તમ્. યથા ગીતિર્ ઇતિ. અથર્ચાં નામાનિ, તતસ્ તાસાં ભેદાત્ સંજ્ઞાપૃથક્ત્વં યુક્તમ્.
અપિ ચ. યદિ ગાનં રથન્તરં ગાનં ચ બૃહત્, ઇદં રથન્તરમ્ ઇદં બૃહદ્ ઇતિ પૃથક્ત્વેન સંજ્ઞાનિવેશો નોપપદ્યતે. ઋઙ્નામત્વે તૂપપદ્યતે.
કિં ચ, વિકારપૃથક્ત્વાત્ તુ. પ્રતિસામ ચ વિકારપૃથક્ત્વાત્. પ્રતિસામ ચ વિકારપૃથક્ત્વં દૃશ્યતે. તદ્ એકત્વાદ્ ગાનસ્ય, અનુપપન્નમ્. સંસ્કારભેદે હિ વિકારપૃથક્ત્વં દૃષ્ટમ્. તદ્ યથા, અવહન્તેસ્ તણ્ડુલીભાવઃ, પિષેશ્ ચૂર્ણમ્. ન ત્વ્ એકસ્ય તણ્ડુલીભાવશ્ ચૂર્ણનં ચ. અથર્ઙ્નામાન્ય્ એતાનિ. તત ઋચાં ભેદાદ્ વિકારપૃથક્ત્વં યુજ્યતે. તસ્માદ્ ઋઙ્નામાનીતિ. તત ઉત્તરં પઠતિ, સામ્નો ઽભિધાનશબ્દેન પ્રવૃત્તિઃ સ્યાદ્ યથાશિષ્ટમ્ ઇતિ. સામ્નો ઽભિધાનશબ્દેન યથાશિષ્ટમ્ પ્રવૃત્તિઃ સ્યાત્. યચ્ છિષ્ટં પ્રવક્તૃભિઃ શિષ્યેભ્યઃ. કિં ચ શિષ્ટમ્. સ્તોમાદિવિશિષ્ટા ઋક્ સામ, સા પ્રવર્તેત. કિં કારણમ્. તસ્યા રથન્તરાદિ નામધેયમ્ ઇતિ.
નોતેસ્:
*{7।87: સ્વ્ 680, 681}*
*{7।88: તાણ્ડ્. બ્ર્. 11.4.2; એબેન્સો zઉ શ્ભ્ અદ્ મ્સ્ 7.2.2-3, 8-9, 12, 21}*
*{7।89: મ્સ્ 1.4.3}*
*{7।90: એ2 ઓમ્. ગીતૌ}*
*{7।91: છુ 2.10.1-4}*
*{7।92: એ2: 5,394; એ6: 3,13}*
શબ્દૈસ્ ત્વ્ અર્થવિધિત્વાદ્ અર્થાન્તરે ઽપ્રવૃત્તિઃ સ્યાત્ પૃથગ્ભાવાત્ ક્રિયાયા હ્ય્ અભિસંબન્ધઃ

તુશબ્દઃ પક્ષનિવૃત્તૌ. ન ત્વ્ એવં સ્યાત્, ઋચઃ પ્રવૃત્તિર્ ઇતિ. કથમ્. ઇહ કવતીષુ રથન્તરં ગાયતીતિ કવતીનાં વા કાર્યે ઽભિવત્યો{*7।93*} ઽતિદિશ્યેરન્, કવતીનાં{*7।94*} વોપર્ય્ [21]{*7।95*} આધાર્યાધેયભાવેન{*7।96*}. તત્ર કાર્યે તાવદ્ અતિદેશો ન ઘટતે. કુતઃ. શબ્દૈર્ અર્થવિધિત્વાત્. શબ્દાનામ્ અર્થવિધાનં કાર્યમ્. ન ચ, કવતીષુ રથન્તરં ગાયતીતિ કવતીભિર્ યો ઽર્થો ઽભિધીયતે, તમ્ અભિવત્યઃ શક્નુવન્તિ વક્તુમ્. તસ્માન્ ન કર્યાતિદેશઃ. આધેયત્વે ઽપિ ન સંભવતિ, પૃથગ્ભાવાત્. ન હિ શબ્દઃ શબ્દે સમવૈતિ, પૃથગ્ એવાવતિષ્ઠતે. અભિ ત્વા, કયા ન ઇતિ{*7।97*}. ક્રિયાયા હિ ગાનક્રિયાયાઃ{*7।98*} શબ્દેનાભિસંબન્ધો ભવેત્, ન શબ્દસ્ય. તસ્માદ્ આધેયત્વેનાપિ નાતિદેશઃ. અતો નાયમ્ ઋચઃ પ્રદેશ ઇતિ.
નોતેસ્:
*{7।93: વ્ગ્લ્. ઋવ્ 7.32.22}*
*{7।94: વ્ગ્લ્. ઋવ્ 4.31.1}*
*{7।95: એ2: 5,395; એ6: 3,13}*
*{7।96: એ2: આધેયભાવેન}*
*{7।97: ઋવ્ 7.32.22 ઉન્દ્ 4.31.1}*
*{7।98: એ1 હત્ ગાનક્રિયાયાઃ ઇન્ ક્લમ્મેર્ન્}*
સ્વાર્થે વા સ્યાત્ પ્રયોજનં ક્રિયાયાસ્ તદઙ્ગભાવેનોપદિશ્યેરન્

સ્વાર્થ વા પ્રવર્તમાના અભિવત્યઃ કવતીનામ્ અઙ્ગભાવેનોપદિશ્યેરન્. કથં પુનઃ કવતીષુ ગાયતીત્ય્ અઙ્ગભાવઃ શક્ય ઉપદેષ્ટુમ્. શક્યો યથા, યેન કર્મણેર્ત્સેત્ તત્ર જયાન્ જુહુયાદ્{*7।99*} ઇતિ. કિં પુનઃ પ્રયોજનં કવતીનામ્ અભિવત્યો નિર્વર્તયન્તીતિ. ઉચ્યતે, પ્રયોજનમ્ અદૃષ્ટં કલ્પ્યમ્. કુતઃ. ક્રિયાયાઃ. યસ્માત્ ક્રિયા શ્રૂયતે, કવતીષુ રથનતરં ગાયતીતિ, યથા પ્રયાજાદીનાં પ્રયોજનં ક્રિયાયાઃ.
ઉચ્યતે, અયમ્ એવાસ્મિન્ પક્ષે દોષઃ, યત્ પ્રયોજનં ક્રિયાયાઃ કલ્પયિતવ્યમ્. તસ્માદ્ અયમ્ અપિ પક્ષો દુઃશ્લિષ્ટઃ.
નોતેસ્:
*{7।99: વ્ગ્લ્. અદ્ મ્સ્ 3.4.25-27}*
શબ્દમાત્રમ્ ઇતિ ચેત્

ઇતિ ચેત્ પશ્યસિ, કવત્યઙ્ગભાવેનાભિવતીનામ્ ઉપદેશો દુઃશ્લિષ્ટ ઇતિ, તેન તર્હિ શબ્દમાત્રં પ્રદિશ્યતામ્. રથ[22]{*7।100*}ન્તરશબ્દં કવતીષુ પ્રયુઞ્જીત. કવતીઃ રથન્તરશબ્દેનાભિલપેદ્ ઇતિ. કિં કારનમ્. શબ્દ ઉચ્ચરિતે. તત્ર તાવન્ મુખ્યા પ્રતિપત્તિઃ. શબ્દે કાર્યસ્યાસંભવાત્, અર્થે કાર્યં વિજ્ઞાયતે, યથા ગામ્ આનયેતિ. ઇહ તુ શબ્દ એવ કાર્યં સંભવતિ, નાર્થે. અતો ઽત્ર શબ્દં વિજ્ઞાસ્યામઃ.
નોતેસ્:
*{7।100: એ2: 5,396; એ2: 3,14}*
નૌત્પત્તિકત્વાત્

પૂર્વસ્માદ્ એષ વાદઃ પાપીયાન્. કસ્માત્. ઔત્પત્તિકત્વાત્. ઔત્પત્તિકો હિ નામિનામ્નોઃ સંબન્ધઃ. યઃ શબ્દો યસ્મિન્ અર્થ ઔત્પત્તિકેન સંબન્ધેન પ્રસિદ્ધઃ. ન સ તતો ઽન્યં પ્રત્યાયયિતું શક્નોતિ. ન હિ ગોશબ્દેનાશ્વો ઽભિધાતું શક્યતે.
શાસ્ત્રં ચૈવમ્ અનર્થકં સ્યાત્

એવં ચ સત્ય્ અતિદેશશાસ્ત્રમ્ અનર્થકં સ્યાત્, અશક્યાર્થત્વાત્. તસ્માન્ ન શબ્દસ્યાપિ પ્રદેશો યુક્તઃ. વૃત્તિકારસ્ તુ મેને, ગાનશાસ્ત્રમ્ ઔક્થિક્યમ્ અનર્થકં સ્યાદ્ ઇતિ. તસ્યાભિપ્રાયઃ, સત્યાં ગતૌ નૈતાવાન્ પ્રયાસઃ શિષ્ટાનામ્ અફલો ઽભ્યુપગન્તું ન્યાય્ય ઇતિ.
સ્વરસ્યેતિ ચેત્

ઇતિ ચેત્ પશ્યસિ, નામ્નો ઽતિદેશો ઽયુક્ત ઇતિ. તેન [23]{*7।101*} તર્હિ સ્વરસ્યાતિદેશો ભવતુ. સ્વરઃ સામશબ્દેન લોકે ઽભિધીયતે. સુસામા દેવદત્ત ઇતિ. સુસ્વરો દેવદત્ત ઇતિ. સ્વરો ઘોષો નાદ{*7।102*} ઇતિ સમાનાર્થાઃ. સ સામશબ્દેનોચ્યતે, સામ ચ રથન્તરમ્. તસ્માત્ તસ્યાતિદેશઃ.
નોતેસ્:
*{7।101: એ2: 5,196; એ6: 3,15}*
*{7।102: વ્ગ્લ્. નિઘણ્ટુ 11}*
નાર્થાભાવાચ્ છ્રુતેર્ અસંબન્ધઃ

નૈતદ્ એવમ્, સ્વરસ્યાતિદેશ ઇતિ. કુતઃ. અર્થાભાવાદ્ અર્થસ્યાભાવત્. અર્થસ્યાભિવતીસ્વરસ્ય કવતીષ્વ્ અભાવાત્. નન્વ્ અસન્ન્ એવાસાવ્ અતિદેશેન ભાવ્યતે. ઉચ્યતે, ભાવયિતુમ્ અપિ ન શક્યતે. ન હ્ય્ અભિવત્યક્ષરાણામ્ અભિવ્યઞ્જકો નાદઃ કવતીષુ ભાવયિતું શક્યઃ. યદિ ભાવ્યેત, ન કવત્યો ભવેયુઃ. ન ચેદ્ ભાવ્યતે, ન ભૂતઃ. કવતીષુ રથન્તરં ગાયતીત્ય્ એતસ્યાઃ શ્રુતેઃ પદાન્તરેણાભિસંબન્ધો{*7।103*} ન સ્યાત્. તસ્માન્ ન સ્વરસ્યાતિદેશઃ.
નોતેસ્:
*{7।103: એ2: શ્રુતેઃ પદાનાં પરસ્પરેણાભિસંબન્ધો}*
સ્વરસ્ તૂત્પત્તિષુ સ્યાન્ માત્રાવર્ણાવિભક્તત્વાત્

તુશબ્દઃ પક્ષાન્તરપરિગ્રહે. યદ્ય્ અભિવતીસ્વરસ્ય કવતીષુ પ્રદેશો નોપપદ્યતે, અનુવાદો ભવતુ, કવતીષુ રથન્તરં ગાયતીતિ. કથમ્. તદ્ ઉચ્યતે, ઇહ કવતીષુ રથનત્રં ગાયતીત્ય્ અસ્ય વાક્યસ્ય દ્વે વચનવ્યક્તી ભવતઃ. કવતીષુ યદ્ રથન્તરમ્, તદ્ ગાયતીત્ય્ એકા. રથન્તરં યત્, તત્ કવતીષુ ગાયતીત્ય્ અપરા. તયોર્ યૈષા દ્વિતીયા, રથન્તરં યત્ તત્ કવતીષુ ગાયતીતિ. સા સ્વરસ્ય સામત્વે ન સંભવતીત્ય્ ઉક્તમ્. ન હ્ય્ અભિવતીસ્વરઃ કવતીષુ સમાવેશયિતું શક્ય ઇતિ. પૂર્વા તુ સંભવતિ. કવતીષુ યદ્ રથન્તરમ્, તદ્ ગાયતીતિ.
નનુ સાપિ ન સંભવતિ. ન હિ કવતીષુ રથન્તરમ્ અસ્તિ. [24]{*7।104*} અતઃ પરમ્ ઉચ્યતે, સ્વરસ્ તૂત્પત્તિષુ સ્યાત્. સ્વરસ્ ત્વ્ અભિવતીસ્વરઃ, કવતીનામ્ ઉત્પત્તિષૂચ્ચારણેષુ સ્યાત્. કથમ્. માત્રાવર્ણાવિભક્તત્વાત્. બહવો માત્રાવર્ણાશ્ ચાભિવતીનાં કવતીનાં ચાવિભક્તા અભિભવતીષ્વ્ અપિ વિદ્યન્તે, કવતીષ્વ્ અપિ. સો ઽસાવ્ અભિવતીસ્વરઃ કવતીષુ સાધારણવર્ણસમવેતો વિદ્યતે, તસ્યાનુવાદો ઽયં ઘટતે, કવતીષુ રથન્તરં ગાયતીતિ. તસ્માત્ સ્વરસ્યાનુવાદઃ.
નોતેસ્:
*{7।104: એ2: 5,397; એ6: 3,16}*
લિઙ્ગદર્શનાચ્ ચ

લિઙ્ગં ચ દૃશ્યત એતસ્મિન્ન્ અર્થે. અસ્તિ રથન્તરમ્ ઉત્તરયોર્{*7।105*} ઇતિ. કિં તલ્લિઙ્ગં ભવતિ. એવમ્ આહ, રથન્તરમ્ ઉત્તરયોર્ ન પશ્યામિ{*7।106*} ઇતિ વિશ્વામિત્રસ્ તપસ્ તેપે, બૃહદ્ ઉત્તરયોર્ ન પશ્યામીતિ વસિષ્ઠ ઇતિ. યચ્ ચ વિદ્યમાનં ન દૃશ્યતે, તદ્દર્શનાય યત્નઃ. ક્રિયતે, યથા ઘટં ન પશ્યામીતિ પ્રદીપં કરોતિ, ન શશવિષાણં ન પશ્યામીતિ. તસ્માદ્ અસ્ત્ય્ ઉત્તરયો રથન્તરં બૃહચ્ ચ. તયોર્ અનુવાદ ઇતિ.
નોતેસ્:
*{7।105: સ્વ્ 680, 681}*
*{7।106: સ્વ્ 809-810}*
અશ્રુતેસ્ તુ વિકારસ્યોત્તરાસુ યથાશ્રુતિ

તુશબ્દઃ પક્ષં વ્યાવર્તયતિ. નૈતદ્ એવમ્, સ્વરસ્યાનુવાદ ઇતિ. કુતઃ. એવં સત્ય્ ઉત્તરાસુ વિકારો ન કશ્ચિચ્ છ્રુતો ભવતિ. તદોત્તરા યથાશ્રુતાઃ પ્રયોક્તવ્યાઃ. યથા સ્વાધ્યાયકાલે શ્રુતાઃ. તત્ર રથન્તરમ્ ઉત્તરયોર્ ગાયતીત્ય્ એતદ્ અનુવાદમાત્રમ્ અપ્રવૃત્તિવિશેષકરમ્ અનર્થકમ્ એવાપવદ્યતે. અતો ન સ્વરસ્યાનુવાદો યુક્તઃ. [25]{*7।107*}
નોતેસ્:
*{7।107: એ2: 5,398; એ6: 3,16}*
શબ્દાનાં ચાસામઞ્જસ્યમ્

રથન્તરાદીનાં ચ સામશબ્દાનામ્ અસામઞ્જસ્યં સ્યાત્. રથન્તરમ્ ઉત્તરયોઃ, બૃહદ્ ઉત્તરયોર્ ઇતિ. કથમ્. તદ્ ઉચ્યતે, અયં રથન્તરશબ્દો બૃહચ્છબ્દો વા સ્વરસ્ય સામશબ્દત્વે સ્વરસમુદાય આનુપૂર્વ્યા વ્યવસ્થિતે{*7।108*} સ્વરવિશેષે પ્રયુક્તઃ. સ એકદેશે ભિન્નાનુપૂર્વ્યે વાસમઞ્જસો{*7।109*} ભવતિ. તસ્માત્ નૈતદ્ યુક્તમ્. સ્વરસ્ય સામશબ્દઃ, તસ્ય ચાનુવાદ ઇતિ.
અત્રાહ, એવં ભવતા સર્વે પક્ષા નિરુદ્ધાઃ. તતઃ કિમ્ અપ્રવૃત્તિર્ એવેતિ. ઉચ્યતે, ઋચ એવ પ્રદેશો ભવતુ. નનૂક્તમ્, ન શક્યા ઋચ ઋગન્તરે પ્રદેષ્ટુમ્ ઇતિ. બાઢમ્, દેશલક્ષણા ભવિષ્યતિ. કવતીષુ રથન્તરં ગાયતીત્ય્ ઉચ્યતે. ન ચ શક્યતે કવતીષુ રથન્તરં ગાતુમ્. તત્ર દેશલક્ષણા ભવતિ કવતીદેશ ઇતિ. યથા, અગ્નૌ તિષ્ઠતિ, કૂપે તિષ્ઠતીતિ. ધર્મલક્ષણા વા સ્યાત્. રથન્તરધર્મા વા કવતીષુ રથન્તરશબ્દેનાતિદિશ્યન્તે. યથા, રથન્તરે પ્રસ્તૂયમાને પૃથિવીં મનસા ધ્યાયેદ્{*7।110*} ઇત્યેવમાદયઃ. યથાચાર્યે પ્રોષિતે, આચાર્યાની ભવતામ્ આચાર્ય{*7।111*} ઇત્ય્ આચાર્યશુશ્રુષાચાર્યાન્યામ્ અતિદિશ્યતે.
નોતેસ્:
*{7।108: એ2: અવસ્થિતે}*
*{7।109: એ2: ચાસમઞ્જસો}*
*{7।110: તાણ્ડ્. બ્ર્. 7.7.15}*
*{7।111: આધ્સ્ 1.2.7}*
અપિ તુ કર્મશબ્દઃ સ્યાદ્ ભાવો ઽર્થઃ પ્રસિદ્ધગ્રહણત્વાદ્ વિકારો હ્ય્ અવિશિષ્ટો ઽન્યૈઃ

અપિ તુ નૈવં સ્યાત્, ઋચઃ સામશબ્દઃ. તસ્યાશ્ ચ પ્રદેશ ઇતિ. તથા દેશલક્ષણા ધર્મલક્ષણા વાશ્રયણીયા. અગતિશ્ ચૈષા યલ્લક્ષણાપરિગ્રહઃ. કિં તર્હિ. કર્મશબ્દઃ સ્યાત્. રથન્તરાદિર્ ગાનાખ્યસ્ય સંસ્કારકર્મણો વાચકઃ. કુતઃ. ઉક્તો ન્યાયો ગીતિષુ સામાખ્યા{*7।112*} ઇત્ય્ અત્ર. તત્ર ગીતિ[26]{*7।113*}વિશિષ્ટાયામ્ ઋચિ, એષ શબ્દો દૃષ્ટઃ. ન ચાગૃહીતવિશેષણા વિશેષ્યે બુદ્ધિર્ ઉત્પદ્યતે. તસ્માદ્ વિશેષણં તાવદ્ અભિધીયતે. વિશેષણપ્રત્યયાચ્ ચ સહચરિતે વિશિષ્ટે પ્રત્યયઃ. અતો નાસ્ત્ય્ ઋચઃ શબ્દેન સંસ્પર્શ ઇતિ. તેનૈવ ન્યાયેન ગીતિનામધેયમ્ ઇતિ બ્રૂમઃ.
કિં ચ પ્રસિદ્ધગ્રહણત્વાત્. અયં ચ ગાયતીતિ શબ્દો ગાનક્રિયાયાં પ્રસિદ્ધઃ. કા પુનર્ અસૌ શબ્દસ્યોચ્ચારણવિશેષઃ. ગાયતિ ગાનં કરોતીતિ, તદ્ગ્રહણશ્ ચ રથન્તરાદિશબ્દઃ. તદ્વચન ઇત્ય્ અર્થઃ. તેન સમુચ્ચારણાદ્ દ્વિતીયાસામર્થ્યાચ્ ચ. યથા, આસારિતકં ગાયતીતિ, વર્ધમાનકં ગાયતીતિ.
નનુ શબ્દવચનેનાપિ સમુચ્ચારણં ભવતિ, ગાથાં ગાયતિ, ઋચં ગાયતિ{*7।114*} ઇતિ.
સત્યમ્, વિપરિણમ્ય તુ શબ્દમ્, ગાનેન ઋચં સંસ્કરોતીતિ યથાનિપતિતેનાર્થેન ન સંબધ્યતે ગાનં કરોતીત્ય્ ઋચમ્ ઇતિ. તસ્માદ્ ગીતિવચનઃ.
ઇતશ્ ચ ગીતિવચનઃ. કુતઃ. વિકારો હ્ય્ અવિશિષ્ટો ઽન્યૈઃ. વિકારશ્ ચાત્રર્ગ્દ્રવ્યસ્ય દૃશ્યતે. હ્રસ્વાનામ્ અક્ષરાણાં દીર્ઘતા, દીર્ઘાણાં ચ હ્રસ્વત્વમ્. વિવૃતાનાં સંવૃતત્વમ્, સંવૃતાનાં વિવૃતત્વમ્. સો ઽવિશિષ્ટો ઽન્યૈઃ સંસ્કારકર્મભિઃ. યથાવહન્તિના વ્રીહીણાં તણ્ડુલીભાવઃ, પિષિણા તણ્ડુલાનાં પિષ્ટીભાવઃ. તસ્માચ્ છબ્દાનાં સંસ્કારો ગાનાખ્યો રથન્તરાદિભિઃ શબ્દૈર્ ઉચ્યતે. તસ્યાયં પ્રદેશઃ, રથન્તરમ્ ઉત્તરયોર્ ગાયતીત્યેવમાદિઃ.
નોતેસ્:
*{7।112: મ્સ્ 1.4.3}*
*{7।113: એ2: 5,399; એ6: 3,17}*
*{7।114: શ્પ્બ્ર્. 8.1.3.3}*
અદ્રવ્યં ચાપિ દૃશ્યતે

અપિ ચાદ્રવ્યં સામ દૃશ્યતે. દ્રવ્યશબ્દશ્ છન્દોગૈર્ ઋક્ષ્વ્ આચરિતઃ. અદ્રવ્યમ્ અનૃચમ્ ઇત્ય્ અર્થઃ. અનૃચં સામ દૃશ્યતે, પ્રજાપતેર્ હૃદયમ્ અનૃચં ગાયતિ{*7।115*} ઇતિ. પ્રજાપતિહૃદયં [27]{*7।116*} નામ સામ. તદ્ અનૃચ્ય્ ઉત્પન્નમ્. યદ્ય્ ઋચિ સામશબ્દઃ, કથં પ્રજાપતિહૃદયમ્ અનૃચં સ્યાત્. અથ ગીતેઃ{*7।117*} સામશબ્દઃ, તતો વિનાપ્ય્ ઋચા ગીતિર્ ભવતિ. તત્રૈતદ્ ઉપપદ્યતે, પ્રજાપતેર્ હૃદયમ્ અનૃચં ગાયતીતિ. તસ્માદ્ અપિ ગીતિઃ સામ.
નનૂક્તમ્, સંસ્કારકર્મત્વે ઽનર્થકો ઽકર્મકાલે પ્રયોગ ઇતિ.
તત્ર બ્રૂમઃ,
નોતેસ્:
*{7।115: મૈત્. સ્. 3.3.5}*
*{7।116: એ2: 5,399; એ6: 3,18}*
*{7।117: એ2: ગીતાવ્ એવ}*
તસ્ય ચ ક્રિયા ગ્રહણાર્થા નાનાર્થેષુ વિરૂપિત્વાદ્ અર્થો હ્ય્ આસામલૌકિકો વિધાનાત્

તસ્ય ક્રિયાકર્મકાલે ગ્રહણાર્થા શિક્ષિતુમ્ અભ્યસિતુમ્ ચ. નાનાર્થેષુ નાનાભૂતેષ્વ્ અર્થેષુ ભિન્નેષ્વ્ ઇત્ય્ અર્થઃ{*7।118*} વિરૂપિત્વાત્, આશ્રયભેદાદ્ વિવિધરૂપં તદ્ગાનં ભવતિ. તત્ પ્રત્ય્ ઋચં શિક્ષિતવ્યમ્ અભ્યસિતવ્યં ચ પ્રયોગપ્રાશુભાવાય. ભૂમિરથિકવત્, તદ્ યથા, ભૂમિરથિકો ભૂમૌ રથમ્ આલિખ્ય યોગ્યાં કરોતિ. સા તસ્ય યોગ્યા{*7।119*} પ્રયોગકાલે સૌકર્યમ્ ઉત્પાદયતિ. અર્થો હ્ય્ આસાં રથન્તરાદિસંજ્ઞાનાં ન લૌકિકે વ્યવહારે સિદ્ધઃ, યથાવહન્ત્યાદીનામ્. કુતઃ. વિધાનાદ્. વિધીયતે હ્ય્ અસૌ શિષ્યોપાધ્યાયસંબન્ધેન, એવંરૂપં રથન્તરં ભવતીતિ. ન લૌકિકો વિજ્ઞાયતે. તસ્માન્ ન પરિચોદનૈષા, અકર્મકાલે પ્રયોગાદ્ ઇતિ.
અથ યદ્ ઉક્તમ્, સંજ્ઞાપૃથક્ત્વાદ્ ઇતિ. તત્રોચ્યતે,
નોતેસ્:
*{7।118: એ1 હત્ ઇત્ય્ અર્થઃ ઇન્ ક્લમ્મેર્ન્}*
*{7।119: એ2 ઓમ્. યોગ્યા}*
તસ્મિન્ સંજ્ઞાવિશેષાઃ સ્યુર્ વિકારપૃથક્ત્વાત્

તસ્મિન્ન્ એકસ્મિન્ન્ અપિ ગાનાખ્યે સંસ્કારે સંજ્ઞાવિશેષા ભવેયુઃ. કુતઃ. વિકારપૃથક્ત્વાત્. તુલ્યે ઽપિ ગાને વિશેષો{*7।120*} [28]{*7।121*} ભવતિ. ગાનવિશેષાચ્ ચ સંજ્ઞાપૃથક્ત્વમ્. યથા, આસારિતકમ્, વર્ધમાનકમ્ ઇતિ{*7।122*}, અન્યથાલક્ષણાસારિતકગીતિઃ. અન્યથાલક્ષણા વર્ધમાનકગીતિઃ. એવમ્ ઇહાપ્ય્ અન્યથાલક્ષણા રથન્તરગીતિઃ, અન્યથાલક્ષણા બૃહદ્ગીતિઃ. તસ્માત્ સંજ્ઞાપૃથક્ત્વમ્.
નોતેસ્:
*{7।120: એ2: ગાનત્વે ગાનવિશેષો}*
*{7।121: એ2: 5,400; એ6: 3,18}*
*{7।122: એ2: વર્ધમાનકગીતિઃ}*
યોનિશસ્ યાશ્ ચ તુલ્યવદ્ ઇતરાભિર્વિધીયન્તે

યોનિશ્ ચાસૌ શસ્યા ચ યોનિશસ્યા. યોનિશસ્યાશ્ ચર્ચસ્ તુલ્યવદ્ ઇતરાભિર્ અયોનિશસ્યાભિર્ વિધીયન્તે. યામ્યાઃ શંસતિ, શિપિવિષ્ટવન્તીઃ શંસતિ{*7।123*}, રથન્તરસ્ય યોનિમ્ અનુશંસતિ, બૃહતો યોનિમ્ અનુશંસતિ{*7।124*} ઇતિ. કા તત્ર તુલ્યતા. શંસતિશબ્દેનાભિધાનમ્{*7।125*}. ઇહૈતૌ સ્તૌતિશંસતિશબ્દૌ સમાને ઽપિ સ્તુત્યર્થત્વે વ્યવસ્થિતવિષયૌ. પ્રગીતેષુ મન્ત્રવાક્યેષુ સ્તૌતિશબ્દઃ, અપ્રગીતેષુ શંસતિશબ્દઃ, યથા, પ્રüગં શંસતિ, નિષ્કેવલ્યં{*7।126*} શંસતીતિ. આજ્યૈઃ સ્તુવતે, પૃષ્ઠૈઃ સ્તુવન્ત ઇતિ. અતઃ શંસતિશબ્દેન વિધાનાદ્ અપ્રગીતામ્ ઋચં રથન્તરસ્ય યોનિં દર્શયતિ. યદિ ચ ગીતિઃ રથન્તરમ્, તતસ્ તસ્યાપ્રગીતા ઋગ્યોનિઃ. અન્યથાયં વ્યપદેશો નોપપદ્યતે, રથન્તરસ્ય યોનિમ્ ઇતિ. તસ્માદ્ ગીતિષુ સામાખ્યા.
નોતેસ્:
*{7।123: ઋવ્ 7.100.6}*
*{7।124: ઋવ્ 4.31.1; સ્વ્ 169}*
*{7।125: એ2: વિધાનમ્}*
*{7।126: એ2: નિષ્કૈવલ્યં}*
અયોનૌ ચાપિ દૃશ્યતે ઽતથાયોનિ

અયોનૌ ચ સામ દૃશ્યતે. સ્થાલ્યાં સક્ત્વ્ અવધીયત ઇત્ય્ આહુર્ યદ્ બૃહદ્ ગાયત્રીષુ ક્રિયતે ઽપિ ચૈનાં રુજતિ. ન ચાસ્યાં સંભવતીતિ, બૃહતો બૃહતી યોનિઃ. તસ્ય ગાયત્રીષુ પ્રાપ્તિર્ નાસ્તિ, [29]{*7।127*} યદ્ય્ ઋચઃ સામશબ્દઃ. અથ નુ ગીતેઃ, તતઃ સા બૃહદ્ગીતિર્ ગાયત્રીષુ વચનાત્ પ્રાપ્તા, તસ્યા અયમ્ અનુવાદો ઘટતે, યદ્ બૃહદ્ ગાયત્રીષુ ક્રિયત ઇતિ. અતથાયોનિ ચ સામ દર્શયતિ. યાદૃશી યસ્ય યોનિઃ, તતો ઽન્યાદૃશે, યો વૈ વિચ્છન્દસિ સામોહતિ, સ ઋચં સંશૃણાતિ, સામ વા વિલિશતિ, સામ સંશૃણાતિ, ઋચં વિલિશતીતિ યતરદ્ વર્ષીયઃ, તસ્ય સંશરઃ{*7।128*}, તચ્ ચ ગીતાવ્ એવ સામ્નિ યુજ્યતે, નર્ચિ. ઊહતિશદશ્ ચ ગીતાવ્ એવ સમર્થઃ, નર્ચિ. ઋક્ ચેત્, સૈવ યથામ્નાયં પદ્યતે. તત્ર નાસ્ત્ય્ ઊહપ્રસઙ્ગઃ. તસ્માદ્ અપિ ગીતૌ સામશબ્દઃ.
નોતેસ્:
*{7।127: એ2: 5,401; એ6: 3,19}*
*{7।128: એ2: તસ્ય વિલેશઃ. યતરદ્ વર્ષીયસ્ તસ્ય સંશરઃ}*
એકાર્થ્યે નાસ્તિ વૈરૂપ્યમ્ ઇતિ ચેત્

યદ્ ઉક્તમ્, તસ્ય ક્રિયા ગ્રહણાર્થેતિ. તત્ર પરિચોદ્યતે. ઐકાર્થ્યે નાસ્તિ વૈરૂપ્યમ્ ઇતિ. રથન્તરગીતેર્ બૃહદ્ગીતિર્ અર્થાન્તરમ્. તેન રથન્તરગીતૌ ગૃહીતાયાં બૃહદ્ગીતિર્ અગૃહીતા ભવતીતિ યુક્તો રથન્તરે ગૃહીતે બૃહતઃ શિક્ષાર્થમ્ અકર્મકાલે પ્રયોગઃ. રથન્તરગીતેસ્ ત્વ્ એક એવાર્થઃ. તસ્ય યોન્યાં પ્રયોગે શિક્ષિતે પુનર્ ઉત્તરાસુ ન શિક્ષિતવ્યમ્. તાસ્વ્ અકર્મકાલે પ્રયોગઃ સંસ્કારકર્મત્વે ન યુક્તો ભવતિ. તસ્માન્ ન સંસ્કારસ્ય સામશબ્દ ઇતિ સ્થિતાયાં પ્રતિજ્ઞાયાં સૂત્રેણ પરિચોદયતિ.
સ્યાદ્ અર્થાન્તરેષુ અનિષ્પત્તેર્ યથા પાકે

સ્યાદ્ વૈરૂપ્યમ્. કુત એતત્. અર્થાનત્રેષ્વ્ અનિષ્પત્તેઃ. ઋગન્તરેષ્વ્ આશ્રયભેદાત્. યથા{*7।129*} પાકે, યથૈક એવાયમ્ અર્થઃ [30]{*7।130*} પાકો નામ. તસ્યાર્થાન્તરે વૈરૂપ્યં ભવતિ. અન્યથાલક્ષણ ઓદનસ્ય પાકઃ, અન્યથાલક્ષણો ગુડસ્ય, યેનૌદનપાકો ગૃહીતઃ, નાસાવ્ અશિક્ષિત્વા ગુડં પક્તું જાનાતિ. તસ્માત્ તસ્યાપ્ય્ અકર્મકાલે પ્રયોગ ઉપપદ્યતે.
નોતેસ્:
*{7।129: એ2: આશ્રયભેદાદ્ ભિદ્યતે. યથા}*
*{7।130: એ2: 5,402; એ6: 3,20}*
શબ્દાનાં ચ સામઞ્જસ્યમ્