Mīmāṃsāsūtra 1-7 with Śabara's Bhāṣya (with commentary) · Chapter 7.1

{*6/500*}
vāśabdo 'vadhāraṇāyām. yasmād avayavaprasiddhyā samudāyaprasiddhir na bādhyate. tasmāj jāter eva chāgaśabdo vācakaḥ. evaṃ samudāyasyārthavattānugṛhītā bhaviṣyatīti tatprāyavacanam{*6/501*} upapadyate. viśveṣāṃ devānām usrāṇāṃ chāgānāṃ meṣāṇāṃ vapānāṃ medaso 'nubrūhīti jātiprāye vacanam upapadyate. prāyeṇāpi hi niyamaḥ kriyate, yathā, agryaprāye likhitaṃ dṛṣṭvāgnyo 'yam iti buddhir bhavati. tasmāc chāga evopādātavya iti. kṛtvācintāyāṃ prayojanaṃ na vaktavyam.
NOTES:
*{6/500: E2: 6.8.43}*
*{6/501: E1,6,E2 (v.l.); E2: bhaviṣyati. tasmāt tatprāyavacanam}*
============================================================================
Adhyāya 7:
[1]
śrutipramāṇatvāc cheṣāṇāṃ mukhyabhede yathādhikāraṃ bhāvaḥ syāt

pūrveṇādhyāyaṣaṭkena pratyakṣavihitadharmaṇāṃ karmaṇāṃ darśapūrṇamāsādīnām itikartavyatā cintitā. uttareṇedānīm avihitetikartavyatākeṣv aindrāgnādiṣu cintayitum iṣyate. tatra yadi darśapūrṇamāsādīnāṃ prakaraṇe ye vihitā dharmāḥ, te sarvakarmasu vihitā bhavanti, tatas tair eva dharmair aindrāgnādayo 'pi dharmavanta uktāḥ, tathā kartavyāś ceti. nārtha uttareṇa ṣaṭkena. atha ye yasya prakaraṇa ucyante, te tatraivoktā bhavanti, tato 'dharmakāṇy aindrāgnīdīni. teṣu{*7/1*} cintā bhavati, kim eṣāṃ dharmāḥ santi, uta neti. yadā ca santi, tadā ke kiyanto vā kathaṃ cānuṣṭātavyā iti. tad artham uttaraḥ ṣaṭkaḥ pravartanīyaḥ{*7/2*}.
tatra saptamena tāvat santi dharmā ity ucyate. aṣṭamena ceme 'syeti. itthaṃ prayoktavyā iti navamena. daśam aikādaśadvādaśair etāvantaḥ prayoktavyāḥ, nāto 'dhikā iti.
tatredaṃ vicāryate, kiṃ yajiprayuktā ete dharmāḥ, kathaṃ yajir guṇavān syād ity evam artham āmnāyante, āhosvid apūrvaprayuktāḥ. katham apūrvaṃ syād iti. yadi yajiprayuktāḥ, [2]{*7/3*} tataḥ sarvārthāḥ. athāpūrvaprayuktāḥ, tato yathāprakaraṇaṃ vyavatiṣṭhante. kiṃ punar atra yuktam. apūrvaprayuktā iti. apūrvaṃ hi phalavat. aphalo yajiḥ. phalavati ca prayāso vidhīyamāno 'rthavān bhavati. tasmād apūrvaprayuktā dharmāḥ{*7/4*}. ataḥ paramācāryasya sūtropanyāsaḥ, śrutipramāṇatvāc cheṣāṇāṃ mukhyabhede yathādhikāraṃ bhāvaḥ syād iti. mukhyāny apūrvāṇi. tāni hi phalavattvāt pradhānāni, pradhāne ca mukhyaśabdaḥ. teṣāṃ bheda uktaḥ śabdāntarādibhir hetubhiḥ. tasmin mukhyabhede sati yathādhikāraṃ bhāvaḥ syāt, śeṣāṇām. ye yasyāpūrvasyādhikāre prakaraṇe{*7/5*} śiṣyante, te tasyaiva bhaveyuḥ. śrutipramāṇatvād ayam asyāpūrvasya śeṣaḥ, ayam asyety atra śrutir eva pramāṇaṃ kramate. na pratyakṣādīnām anyatamat. śrutyā ca ye yasya prakaraṇe śrūyante, te tasyaiva bhavitum arhanti. na cānyasyokto 'rtho 'nyasya bhavati. na hi yad devadattasya grāmāc chādanādikam, tad yajñadattasya bhavati. tasmād yathāprakaraṇaṃ vyavasthā dharmāṇām.
NOTES:
*{7/1: E2: aindrāgnīdīnīti teṣu}*
*{7/2: E2 om. pravartanīyaḥ}*
*{7/3: E2: 5,375, E6: 3,1}*
*{7/4: E2: dharmā iti}*
*{7/5: E1 hat prakaraṇe in Klammern}*
utpattyarthāvibhāgād vā satvavadaikadharmyaṃ{*7/6*} syāt

atha vā, naitad evam, yathāprakaraṇaṃ dharmāṇāṃ vyavasthā iti. kiṃ tarhi. aikadharmyaṃ syād iti, samānadharmatā. sarve dharmāḥ sarvārthāḥ. kutaḥ. utpattyarthāvibhāgāt. utpattir iti yajiṃ brūmaḥ, apūrvasyotpādanāt. artha ity apūrvaṃ brūmaḥ, yajiprayojanatvāt. tayor avibhāgaḥ. sarvāṇy apūrvāṇi yajimanti. yajisaṃyogena dharmāḥ śiṣyante, yajetety uktvoktāḥ. te yajau na saṃbhavanti, tasyāphalatvāt. [3]{*7/7*} tatrāsaṃbhavantas tatsaṃbaddheṣv apūrveṣu vijñāyante. sa ca yajisaṃbandhaḥ sarveṣām apūrvāṇāṃ tulyaḥ. tasmāt sarvārthā bhavanti, satvadharmavat{*7/8*}. yathā satvadharmāḥ{*7/9*}, gaur na padā praṣṭavya{*7/10*} iti gotvasaṃbandhena śrūyamāṇās tatrāsaṃbhavantas tatsaṃbaddheṣu piṇḍeṣu vijñāyante, tasya ca gotvasaṃbandhasyāviśeṣāt sarvagavīṣu śuklanīlakapilakapotikāsu bhavanti. evam ihāpi.
ucyate, viṣama upanyāsaḥ. tatra gosāmānyasaṃbandhena dharmā vidhīyante. gaur na padā praṣṭavya{*7/11*} iti. iha punar yajiviśeṣasaṃbandhena dharmā vidhīyante. darśapūrṇamāsābhyāṃ yajeteti{*7/12*}, jyotiṣṭomena yajeteti. viśiṣṭayajisaṃbaddha evāpūrve bhavitum arhanti, na sarvatreti. tatra brūmaḥ, darśapūrṇamāsābhyāṃ yajetettham iti{*7/13*}. yadi yajir vidhīyeta, na dharmaiḥ saṃbadhyeta. na hi dvayor vidhīyamānayoḥ paraspareṇa saṃbandho bhavati. anuvādaś ca sann aviśeṣāt sarvayāgānuvādaḥ. tasmāt sarvathā dharmāḥ.
nanu darśapūrṇamāsaśabdo viśeṣako bhaviṣyati. na darśapūrṇamāsaśabdaḥ śaknoti yāgaṃ viśeṣṭum. ayaṃ hi vidhir vā syād anuvādo vā. yadānuvādaḥ, tadā dharmasaṃbandhārthaḥ. sa ca dharmasaṃbandho yāgānuvādenaiva tayoḥ siddhaḥ.
nanu nivṛttikaro bhaviṣyati, darśapūrṇamāsāv evetthaṃ kuryān nānyān iti. naivaṃ śakyam. yat kāraṇam, na tasyānyanivṛttiḥ arthaḥ. nanu parisaṃkhyayā kariṣyati. nātra parisaṃkhyā yujyate. yady anyena vākyena yāgamātre dharmaprasaṅgaḥ kṛtaḥ{*7/14*} syāt, tata etat punarvacanaṃ parisaṃkhyāṃ kuryāt. atha punar asati prasaṅge 'nenaiva prasaṅgo 'nenaiva nivṛttir{*7/15*} ity atibhāra ekasyaiva vākyasya bhavati.
[4]{*7/16*} evaṃ tarhi, nātra yajeteti śabdo dharmavidhibhiḥ saṃbadhyate, yajetettham iti. kena tarhi. darśapūrṇamāsaśabdena. pratyakṣo hi tenāsya saṃyogaḥ, darśapūrṇamāsābhyāṃ yajeteti, parokṣo dharmavidhibhiḥ. kas tadā vākyārthaḥ. darśapūrṇamāsau kuryād iti. naivaṃ śakyam. evaṃ sati dharmā asaṃbaddhāḥ pāriplavā bhavanti. kathaṃ kṛtvā. yeyam ākhyātikī vibhaktiḥ yajeteti, sā darśapūrṇamāsayoḥ kartavyatāṃ vidadhāti. tatra kathaṃ yāgamātreṇa yāgaviśeṣeṇa vā dharmasaṃbandhaḥ syāt. vidhāyikā vibhaktir nāstīty asaṃbaddhā dharmā bhavanti.
naiṣa doṣaḥ. na vayaṃ vākyena dharmāṇāṃ saṃbandhaṃ kariṣyāmaḥ. kena tarhi. prakaraṇena. katham. kartavyatāyāṃ coditāyām itikartavyatākāṅkṣā bhavati, kathaṃ kuryād iti. prakaraṇena dharmāḥ saṃbadhyanta itthaṃ kuryād iti. naivaṃ śakyam. yadā hi darśapūrṇamāsau kartavyatayā codyate{*7/17*}, tadetikartavyatākāṅkṣaiva nāsti. prajñātetikartyavyatatvāt{*7/18*} tayoḥ. asatyāṃ cetikartavyatākāṅkṣāyāṃ prakaraṇam eva nāsti. evaṃ hy uktam, asaṃyuktaṃ prakaraṇād itikartavyatārthitvād{*7/19*} iti.
evaṃ tarhi, naivātra yāge dharmā vidhīyante. nāpi darśapūrṇamāsayoḥ kartavyatocyate. kiṃ tarhi. darśapūrṇamāsābhyāṃ yajeteti padadvayena viśiṣṭaṃ yāgam anūdyātra dharmā vidhīyante, darśapūrṇamāsābhyāṃ yajetettham iti. evam api darśapūrṇamāsābhyām ity anuvādo na yujyate. tṛtīyārthasyāsiddhatvāt. pūrvān anuvādo bhavati, apūrvaś ca tṛtīyārthaḥ. so 'vaśyaṃ vidhātavyaḥ. tasmiṃś ca vidhīyamāne 'nyad evāsaṃbaddham āpadyate, darśapūrṇamāsau yajeḥ karaṇam iti. tasmāt sa eva prathamaḥ pakṣo 'stu, yāgānuvādena dharmāṇāṃ vidhir iti.
nanu tatrāpi darśapūrṇamāsābhyām ity etan na saṃbadhyate.
[5]{*7/20*} nanu saṃbhantsyate. kālavacanaḥ san prāyiko nityānuvādo bhaviṣyati. prāyeṇa yāgānāṃ darśapūrṇamāsakālatvāt. tṛtīyā ca kālasyārthakṛtaṃ guṇabhāvam ālocyopapadyate. tathā cet sarve dharmāḥ sarvārthāḥ bhavanti.
NOTES:
*{7/6: E2,6: sattvavadaikadharmyaṃ}*
*{7/7: E2: 5,377; E6: 3,2}*
*{7/8: E2,6: sattvadharmavat}*
*{7/9: E2,6: sattvadharmāḥ}*
*{7/10: E2,6: spraṣṭavya}*
*{7/11: E2,6: spraṣṭavya}*
*{7/12: E2 om. iti}*
*{7/13: E2 und E6 lesen: darśapūrṇamāsābhyāṃ yajetety atra na śakyante yāgaviśeṣe dharmā vidhātum. kiṃ kāraṇam. yadā yajau dharmā vidhīyante tadā yajir anūdyate. yajetettham iti}*
*{7/14: E2: kutaḥ}*
*{7/15: E2: prasaṅgena nivṛttir}*
*{7/16: E2: 5,379; E6: 3,3}*
*{7/17: E2: codyete}*
*{7/18: E2: prajñātetikartyavyatātvāt}*
*{7/19: MS 3.3.11}*
*{7/20: E2: 5,380; E6: 3,3}*
codanāśeṣabhāvād vā tadbhedād vyavatiṣṭherann utpatter guṇabhūtatvāt

karmacodanāyāḥ śeṣabhūto dharmasamāmnāya ekadeśabhūta ity arthaḥ{*7/21*}, darśapūrṇamāsābhyāṃ yajeta, anayāgnyavādhānādikayetikartavyatayeti. tasyāṃ codanāyāṃ yajer guṇabhāvaḥ śrūyate, darśapūrṇamāsaśabdo yajivacanaḥ{*7/22*}. karaṇabhāvo 'tra yajeḥ śrūyate. darśapūrṇamāsākhyena yāgasamudāyenānyat kuryād iti. yat tato 'nyat, tatkartavyatayā codyate, na yajiḥ. apūrvaṃ ca tat.
nanu phalam atra vākye śrūyate, svargakāmo yateta{*7/23*} iti. tatkartavyaṃ syāt. satyaṃ śrūyate, na tu tadyajinā kriyate. vinaṣṭe yajau tad bhavati. apūrvaṃ tu tena kriyate. tasmāt tasya kartavyatā ucyate. yasya kartavyatā, tad itikartavyatayā saṃbadhyate. tasmād apūrvārthā dharmāḥ. teṣāṃ cāpūrvāṇāṃ bhedaḥ{*7/24*}. atas tadbhedād yathāprakaraṇaṃ vyavatiṣṭhante dharmā iti.
athaitasmin pakṣe kathaṃ darśapūrṇamāsaśabdena yāgo viśeṣyate. ucyate, naivātra yāgo viśiṣyate. kiṃ tarhi. apūrvabhāvanaivobhayapadaviśiṣṭocyate{*7/25*}. yathāruṇayā piṅgākṣyaikahāyanyā somaṃ krīṇāti{*7/26*} iti. viṣama upanyāsaḥ. tatra hy anyad dravyam, anyo guṇaḥ. tena tatrobhayaviśeṣaṇatvaṃ yujyate{*7/27*}. iha punar yāgaḥ eva tau darśapūrṇamāsau. tenehobhayaviśeṣaṇatvaṃ{*7/28*} [6]{*7/29*} na yujyate. ucyate, ihāpi yajeteti sāmānyam, darśapūrṇamāsāv iti viśeṣaḥ, anyac ca sāmānyam anyo viśeṣaḥ.
evam api śrutyā sāmānyena{*7/30*} bhāvanā, vākyād viśeṣeṇa{*7/31*}. na caitad yugapad bhavatīti. evaṃ tarhi, naivātra śrutyarthe parigṛhyate. kiṃ tarhi. vākyārthaḥ. kiṃ kāraṇam. śrutyarthe parigṛhyamāṇe darśapūrṇamāsaśabdo 'narthako bhavati. yajatiś cānuvādaḥ. yajaty ātmakatvād darśapūrṇamāsayoḥ. yajatisāmānādhikaraṇyāc ca darśapūrṇamāsaśabdasya.
NOTES:
*{7/21: E1 hat ekadeśabhūta ity arthaḥ in Klammern}*
*{7/22: E2: śrūyate, darśapūrṇamāsābhyām iti. darśapūrṇamāsaśabdo hi yajivacanaḥ}*
*{7/23: Tāṇḍ. Bṛ. 16.15.5}*
*{7/24: E2: bheda uktaḥ}*
*{7/25: E2: apūrvabhāvanaivobhayapadāviśiṣṭocyate}*
*{7/26: Tait. S. 6.1.6}*
*{7/27: E2: tatrobhayaviśeyaṇatvaṃ yujyate}*
*{7/28: E2: tenehobhayapadaviśeṣaṇatvaṃ}*
*{7/29: E2: 5,381; E6: 3,4}*
*{7/30: E2: sāmānyasya}*
*{7/31: E2: viśeṣasya}*
satve{*7/32*} lakṣaṇasaṃyogāt sārvatrikaṃ pratīyeta

yat tu satvavad{*7/33*} iti. atra gavākṛtau dharmaḥ śrūyate. ākṛteḥ padārthatvāt. na ca tatra saṃbhavati. ato 'sāv ākṛtiḥ sahacāripiṇḍalakṣaṇārthā vijñāyate, yathā gaṅgāyāṃ gāva{*7/34*} iti. tac ca sāhacaryam, sarvapiṇḍānām aviśiṣṭam iti, sarvapiṇḍeṣu vihitaṃ bhavati. tasmāt tat sārvatrikaṃ pratīyeta. iha tu yajer guṇabhavena śravaṇān naiva yajau dharmāḥ śrūyante. kiṃ{*7/35*} tarhi. apūrva ity. evam apadiṣṭo hetuḥ. tasmād anupanyāsaḥ satvavad{*7/36*} iti.
NOTES:
*{7/32: E2,6: sattve}*
*{7/33: E2,6: sattvavad}*
*{7/34: E2: ghoṣa}*
*{7/35: E2: kva}*
*{7/36: E2,6: sattvavad}*
avibhāgāt tu naivaṃ syāt

atha tuśabdaḥ pakṣavyāvṛttau. naitad evam, apūrvaprayuktā dharmā [7]{*7/37*} iti. yajiprayuktā eva. kutaḥ. avibhāgāt. yajināvibhāgo dharmāṇām, pratyakṣaṃ kecid dravye śrūyante, kecid devatāyām, kecin mantreṣu. eṣa ca yajiḥ, yad dravyaṃ devatām uddiśya mantreṇa tyajyate. sa eṣa pratyakṣo yajinā saṃbandho dharmāṇām. apūrveṇa tv ānumānikaḥ. phale 'pi yajeḥ pratyakṣaśruto guṇabhāvaḥ, svargakāmo yajeteti. ānumāniko 'pūrveṇa. anumānāc ca pratyakṣaṃ balīyaḥ. tasmād yajyarthāḥ dharmāḥ.
nanu yajir bhaṅgitvāt kālāntare phalaṃ dātum asamarthaḥ. tatra kṛtā dharmā asamarthā eva bhavatīty uktam. atra sthitasya nyāyasyākṣepeṇa pratyavasthānaṃ kriyate. tailapānavad etad bhaviṣyati. yathā tailapānaṃ ghṛtapānaṃ vā bhaṅgitve 'pi sati kālāntare medhāsmṛtibalapuṣṭyādīni phalāni karoti. evaṃ yajir api kariṣyati, kiṃ no 'dṛṣṭāśrutenāpūrveṇa kalpiteneti.
NOTES:
*{7/37: E2: 5,383; E6: 3,5}*
dvyarthatvaṃ ca vipratiṣiddham

evaṃ ca sati sarve dharmāḥ sarvārthā bhavanti. tathā caindrāgnādiṣu prayājādayaḥ santi. tatra saurye karmaṇi prayājānāṃ darśanam upapadyate. prayāje prayāje kṛṣṇalaṃ juhoti{*7/38*} iti. itarathā prayājāś ca vidhātavyāḥ. prayājeṣu ca kṛṣṇalahomaḥ. tathā ca dvyarthaṃ tat syāt{*7/39*}. dvyarthatvaṃ ca vipratiṣiddham. tasmād yajiprayuktā dharmā iti.
NOTES:
*{7/38: Tait. S. 2.3.2}*
*{7/39: E2: tasyāt}*
utpattau vidhyabhāvād vā codanāyāṃ pravṛttiḥ syāt tataś ca karmabhedaḥ syāt

naitad evam, yajiprayuktā dharmā iti. codanāyāṃ pravṛttiḥ [8]{*7/40*} syāt. codanety apūrvaṃ brūmaḥ, codanārthatvād apūrvārthatvād apūrvaprayuktā dharmāḥ. phalavattvād ity ukto hetuḥ. yat tu prayakṣo yajisaṃbandho dharmāṇām iti. atra brūmaḥ, utpattau vidhyabhāvāt. utpattir iti yajiṃ brūmaḥ. utpattau yajau nāsti vidhiḥ. yajyarthā dharmā iti. kevalaṃ yajau śrūyante, kriyante ca. naitāvatā tadarthā bhavanti. yathā vāsasi rāgaḥ śrūyate, vāso rañjayatīti, vāsasi ca kriyate. na cāsau tadarthaḥ. stryarthaḥ puruṣārtho vā bhavati. evam ihāpi yajau śrūyamāṇāḥ kriyamāṇāś cāpūrvārthā bhaveyur arthavattvāya. tataś ca karmabhedaḥ syāt. yato 'pūrvārthā iti. yat tu yajeḥ pratyakṣam{*7/41*}, phale guṇabhāva iti. na kṛtvāpūrvaṃ{*7/42*} bhavatīti, prāṇāliko vijñāyate. praṇāḍyāpi ca yena kriyate, tat kāraṇaṃ bhavati. yathā gomayaiḥ pacati, tuṣapakvā bhavantīti. yat tu, tailapānavad yajitaḥ phalaṃ bhavatīti. atra brūmaḥ, tailapānasyāpi na kālāntare phalaṃ bhavati. dhātusāmyaṃ tasya phalam. tac ca tatkālam eva. yac ca phalaṃ balapuṣṭyādi, tat samyag āhārapariṇāmād bhavati. tasmād viṣama upanyāsaḥ.
NOTES:
*{7/40: E2: 5,384; E6: 3,5}*
*{7/41: E2: pratyakṣaḥ}*
*{7/42: E2: sa nākṛtvāpūrvaṃ}*
yadi vāpy abhidhānavat sāmānyāt sarvadharmaḥ syāt

yady apy apūrvaṃ prayojakaṃ dharmāṇām, tathāpi sarvadharmaḥ syāt, sa sa padārthaḥ, abhidhānavat sāmānyāt. abhidhānaṃ tāvad eteṣāṃ samānam. apūrvam ity abhidhānavad dharmeṇāpy asya samānena bhavitavyam, vāhīkavat. yathā vāhīko 'tithir āgataḥ, yavānnam asmai prakriyatām ity ukte, yo yo vāhīkas tasya tasya yavānnaṃ kriyate. yathā vā, akṣyāmaye mudgaudano bhoktavyaḥ, udarāmaye payaḥ [9]{*7/43*} pātavyam iti. sarvatra ca hy akṣyāmaye mudgaudano bhujyate, udarāmaye 'pi payaḥ pīyate. evam ihāpy ekasyāpūrvasya ye dharmāḥ śrutās te sarvāpūrvāṇāṃ bhavitum arhanti.
api ca, aruṇaparāśarā nāma śākhinaḥ. teṣāṃ paricareṣu smṛtirūpaṃ brāhmaṇaṃ bhavati. ye darśapūrṇamāsayor dharmāḥ, te sarveṣṭīnām agnīṣomīyasya cety ārabhya, yāvat sarvāḥ prakṛtivikṛtayo 'nuktāntā iti. tac cānukramaṇam etam eva nyāyaṃ sūcayati. tasmād apūrvaprayuktatve 'pi sarve dharmāḥ sarvārthā iti.
NOTES:
*{7/43: E2: 5,385; E6: 3,6}*
arthasya tv avibhaktatvāt tathā syād abhidhāneṣu pūrvavattvāt prayogasya karmaṇaḥ śabdabhāvyatvād vibhāgāc cheṣāṇām apravṛttiḥ syāt

upavarṇanāparihāras tāvad ucyate. yad uktam, vāhīkavad iti, atra brūmaḥ, arthasya tv avibhaktatvāt, tathā syād abhidhāneṣu. artho vāhīkatvam, taddeśasaṃbandhaḥ, so 'vibhaktaḥ. sarvavāhīkeṣv anugata ity arthaḥ. tannimittaś ca prītiviśeṣo na puruṣanimittaḥ. kathaṃ jñāyate. pūrvavattvāt prayogasya. pūrvavān atra prayogaḥ, bahuśo vāhīkāś cāvāhīkāś ca bhojitāḥ. tatrānvayavyatirekābhyāṃ jñatam etat, deśanimitteyaṃ yavānn apriyatā, na puruṣanimittatā. tasmāt tathā syād vāhīkādiṣv abhidhāneṣu. atheha karmaṇaḥ śabdabhāvyatvam. nānyataḥ{*7/44*} śakyam etaj jñātum. kasyāpūrvasya{*7/45*} dharmā iti. śabdena ca vyavasthitā vijñātā dharmāḥ. apūrvāṇāṃ ca vibhāgaḥ, ataḥ śeṣāṇām anyatra vihitānām anyatrāpravṛttiḥ syāt.
[10]{*7/46*}
NOTES:
*{7/44: E2: śabdabhāvyatvān nānyataḥ}*
*{7/45: E2: jñātum, ke kasyāpūrvasya}*
*{7/46: E2: 5,386; E6: 3,7}*
smṛtir iti cet

atha yad uktam, smṛtir iti. tasya kaḥ parihāraḥ.
na, pūrvavattvāt

pūrvavatī hīyaṃ smṛtiḥ. codakaṃ dharmagrāhakaṃ vakyati, vidhyanto vā prakṛtivad iti. tena prāpitānāṃ dharmāṇām ayam anuvādaḥ. etan nyāyapūrvikā, nāprāptānāṃ vidhāyikā. yat kāraṇaṃ vyavasthā dharmāṇām etena nyāyena bhavati.
arthasya śabdabhāvyatvāt prakaraṇanibandhanāc chabdād evānyatra bhāvaḥ syāt

idaṃ nigamanasūtram. nigamanaṃ ca pratijñāyā hetoś ca punarvacanam. tad idam ucyate, yasmād evam, tasmād arthasyāgnyanvādhānādeḥ śabdabhāvyatvāt, pratiprakaraṇaṃ ca nibandhanāc chabdād evānyatra bhāvaḥ syāt. yathā gandharvāpsaraso vā, etam unmādayanti, ya unmādyaty etā vai gandharvāpsaraso yadrāṣṭrabhṛtam. tasmai svāhā tābhyaḥ svāheti juhotīty agniprakaraṇe utpannānāṃ rāṣṭrabhṛtām udvāhe upadeśaḥ. eteṣāṃ rāṣṭrabhṛto juhoty abhyātānāṃ juhotīti. asty etasmin vacane yathādhikāraṃ vyavatiṣṭheran dharmā iti. evaṃ ca saty adharmakāṇy aindrāgnādīṇi. tadartham uttaro 'dhyāyaṣaṭkaḥ prārabdhavya iti.
tatra saptam ena tāvad aindrāgnādīnāṃ karmaṇāṃ dharmāḥ santīty ucyate. te cātideśeneti. atideśo nāma ye paratra vihitā dharmās tam atītyānyatra teṣāṃ deśaḥ. yathā devadattasya bhojanavidhiṃ kṛtvā, śālisūpamāṃsāpūpair devadatto bhojayitavya [11]{*7/47*} iti. tam eva vidhiṃ yajñadatte 'tidiśati, devadattavad yajñadatto bhojayitavya iti. ślokam api udāharanti,
prakṛtāt karmaṇo yasmāt tatsamāneṣu karmasu/
dharmapradeśo yena syāt so 'tideśa iti sthitiḥ// iti.
sa ca nāmnā vacanena vā. tatra nāma trividham atideśakam, karmanām, saṃskāranām, yaugikam iti. vacanaṃ punar dvividham, pratyakṣaśrutam, ānumānikaṃ ca. tayor ānumānikam upariṣṭād vakṣyate. pratyakṣaśrutaṃ tv idānīm eva cintyate.
astīṣunām aikāhaḥ, aparaḥ śyenaḥ. tau dvāv apy ābhicārikau. tatreṣau kāṃścid dharmān vidhāyāha, samānam itarac chyeneneti. etac cintyate. kim ayam anuvādaḥ, vidhir iti. yadi vidhiḥ, tato 'tideśaḥ. śyenadhamān iṣāv atidiśati. athānuvādaḥ, tato neti. tatra kiṃ prāptam. tat sūtreṇaivopakramyate,
NOTES:
*{7/47: E2: 5,386; E6: 3,8}*
samāne pūrvavattvād utpannādhikāraḥ syāt

samānam itarac chyeneneti. atrotpannādhikāraḥ syāt. anuvāda ity arthaḥ. kutaḥ. pūrvavattvāt. ayam iṣuḥ pūrvavān, jyotiṣṭomapūrvakaḥ. jyautiṣṭomiko 'tra vidhyanta ity arthaḥ{*7/48*}. atra codakenotpannā jyautiṣṭomikā dharmāḥ santi. śyeno 'pi jyotiṣṭomapūrvakaḥ. tatrāpi te santi. ye iṣau śyene [12]{*7/49*} ca samānā bhanti, tān adhikṛtyāyaṃ vādo yujyate. tasmād utpannādhikāratvād anuvādaḥ.
kiṃ cetarad iti cābhāve nopapadyate. itaraśabdaś cāsannihite 'nupapannaḥ, sannihita eva bhavati. yathā, itara ādhāro{*7/50*} dīyatām. itaraḥ kambalo dīyatām iti sannihito dīyate, na prāvāramātraṃ kambalamātraṃ vā. jyautiṣṭomikāś ca sannihitāḥ. tasmāt teṣāṃ vādaḥ. teṣāṃ cedam anuvādaḥ.{*7/51*} vihitā hi te codakeneti.
NOTES:
*{7/48: Ṣaḍvi. Br. 4.3}*
*{7/49: E2: 5,387; E6: 3,8}*
*{7/50: E2: prāvāro}*
*{7/51: E2 om. teṣāṃ cedam anuvādaḥ}*
śyenasyeti cet

iti cet paśyasi, jyautiṣṭomikānām anuvāda iti. naivam. śyenasya vaiśeṣikāṇāṃ lohitoṣṇīṣādīnāṃ dharmāṇāṃ vidhiḥ{*7/52*}. kutaḥ. śyenagrahaṇasāmarthyāt. evaṃ śyenagrahaṇam arthavat bhaviṣyati, dharmān viśeṣayat. itarathānarthakaṃ syāt. sarveṣāṃ hy ekāhāhīnasatrāṇāṃ te samānāḥ. tatra yāvad uktaṃ syāt, samānam itarad iti, tāvad eva samānam itarac chyeneneti.
NOTES:
*{7/52: Vgl. Ṣaḍvi. Br. 4.2.22}*
nāsannidhānāt

nāyaṃ śyenavaiśeṣikāṇāṃ vādo yujyate. kasmāt. asannidhānāt. ayam itaraśabdaḥ sannihite bhavati, na ca śyenaśabdena vaiśeṣikā iṣau sannihitāḥ{*7/53*}. yat tu śyenaśabdo vaiśeṣiko bhavatīti, vidhipakṣe 'vaiśeṣikatvaṃ doṣaḥ syāt. anuvādapakṣe tu naiva kaścid vidhīyate, kiṃ viśeṣyati. jyautiṣṭomikās tu sarvasādhāraṇāḥ santaḥ śyenasyāpi bhavantīty anuvādo yujyate. tasmāj jyautiṣṭomikānām evānuvādaḥ.
[13]{*7/54*}
NOTES:
*{7/53: E2: iṣau dharmāḥ saṃnihitāḥ}*
*{7/54: E2: 5,388; E6: 3,9}*
api vā yady apūrvatvād itarad adhikārthe jyautiṣṭomikād vidhes tadvācakaṃ samānaṃ syāt

api veti pakṣāntaraparigrahe. vidhir ayaṃ śyenavaiśeṣikāṇām, jyautiṣṭomikānām{*7/55*} anuvādaḥ. kutaḥ. apūrvatvāt. evam apūrvam arthaṃ vidhāsyati. tathā pravṛttiviśeṣakaro bhaviṣyati. anuvādaḥ sann apravṛttiviśeṣakaro 'narthakaḥ syāt. nanv itaraśabdo 'yaṃ sannihite bhvati. ucyate, itarad adhikārthe, samānam itarat, samānam adhikam ity arthaḥ.
nanu sannihitavacano 'yaṃ nādhikārtha iti{*7/56*}. ucyate, na kevalam ayaṃ sannihitavacana eva. pūrvoktasadṛśam asannihitam api brūte. avaśiṣṭaṃ ca. yadā hi vastrāṇy anukramyetaraśabdaḥ prayujyate, devadattāya kambalo dīyatām, viṣṇumitrāya kauśeyam, yajñadattāya kṣaumam, itarac caitrāyeti, tadā vastram eva pradīyate, na hiraṇyaṃ rajataṃ vā. iha jyautiṣṭomikebhyo 'dhikān dharmān{*7/57*} anukramyetaraśabdaḥ prayuktaḥ. tenātrāpy adhikān eva vaktum arhati. tathādhikavacano bhvati.
atha jyautiṣṭomikān brūte, tathā sannihitavacanaḥ. tatrāvaśyam anyatarad dheyam. yady adhikārthatāṃ hitvā sannihitārthatāśrīyate, anuvādamātram anarthakaṃ bhavati. śyenaśabdaś cāvivakṣitārthaḥ. atha sannihitārthatāṃ hitvādhikārthatā gṛhyate, na kaścid doṣo bhavati. tasmāt sūtrakāra āha, itarad adhikārtha iti. ato jyautiṣṭomikād vidher adhikāḥ śyenavaiśeṣikā ye, ta ihātidiśyante. tadvācakaṃ [14]{*7/58*} samānaṃ syāt. samānaśabdaḥ syād ity arthaḥ. bhavati śyenaśabdaś ca vivakṣitaḥ.
cāturmāsyānāṃ vaiśvadeva āgneyādīni{*7/59*} havīṃṣi sārthavādavākyair vihitāni. dharmāś ca teṣām uktāḥ. varuṇapraghāseṣu kevalāni havīṃṣy āmnāya, yad vaiśvadevikānāṃ brāhmaṇam, tat teṣām atidiśyate, etad brāhmaṇāny eva pañca havīṃṣi, yad brāhmaṇānītarāṇi{*7/60*} iti. tatra{*7/61*} kim arthavādamātrasyāyam atideśaḥ, uta sārthavādakasya savidhikasya kāṇḍasyeti{*7/62*}. kathaṃ punar arthavādamātrasyātideśo bhavati. yathā pampākulāyapratimāś ca vṛkṣā iti. ke punar vidhayaḥ, ke arthavādāḥ. tredhā sannaddhaṃ barhir bhavati{*7/63*}, tredhā sannaddha idhmaḥ{*7/64*}, nava prayājā nava anuyājā ityevamādayo vidhayaḥ. vārtaghnāni vaitāni havīṃṣīty arthavādāḥ. tatredam ucyate,
NOTES:
*{7/55: E2: na jyautiṣṭomikānām}*
*{7/56: E2: nādhikārthavacana iti}*
*{7/57: E2: 'dhikān lohitoṣṇādīn dharmān}*
*{7/58: E2: 5,389; E6: 3,10}*
*{7/59: E2: vaiśvadeve puṇyāgneyādīni}*
*{7/60: Tait. Br. 1.6.7.5}*
*{7/61: E2 om. tatra}*
*{7/62: E2: savidhikasya kṛtsnasya kāṇḍasyeti}*
*{7/63: Tait. Br. 1.6.3.1}*
*{7/64: Mait. S. 1.10.7}*
pañcasaṃcareṣv arthavādātideśaḥ sannidhānāt

pañcatāni havīṃṣi sarvaparvasu saṃcarantīti pañcasaṃcarāṇīty ucyante. teṣu pañcasaṃcareṣv arthavādamātrasyātideśa iti. kutaḥ. sannidhānād dhaviṣāṃ sannihitā arthavādāḥ. vidhibhir{*7/65*} ekavākyasaṃbaddhatvāt, na dharmavidhayaḥ. kim ataḥ. ata etad bhavati, yat pūrveṣāṃ brāhmaṇam iti vyapadeśo yujyate. [15]{*7/66*} tad dhi teṣāṃ brāhmaṇam, yena vidhīyante. ko 'nyo haviṣāṃ brāhmaṇasya ca saṃbandho 'nyatra vidheyavidhāyakabhāvāt. arthavādaiś caitāni vidhīyante, na dharmavidhibhiḥ. dharmavidhibhis tu yāni vidhīyante, na tāni havīṃṣi. tasmād arthavādānām atideśo na dharmavidhīnām.
api ca varuṇapraghāseṣv api kecid vaiśvadevikā dharmā vidhīyante. yathā, agniṃ mathnanti prasuvo bhavantīti. teṣām atideśena vihitānāṃ punar āmnānam anarthakaṃ syāt, yadi vidhayo 'tidiśyeran. tasmād arthavādātideśa iti.
NOTES:
*{7/65: E2: havir vidhibhir}*
*{7/66: E2: 5,390; E6: 3,10}*
sarvasya vaikaśabdyāt

naitad evam, arthavādamātrasyātideśa iti. savidhikasya sārthavādakasya kāṇḍasyātideśa{*7/67*} iti. kutaḥ. aikaśabdyāt. samānaśabdatvād ity arthaḥ. samāno 'yaṃ brāhmaṇam iti śabdo vidhīnām arthavādānāṃ ca. sa yathārthavādān gṛhṇāti, evaṃ{*7/68*} vidhīn api gṛhṇāti cet, tān apy atidiśati. yat tu vidhīnāṃ havirbhiḥ saṃbandho nāstīti. vidheyavidhāyakasaṃbandho nāsti, upakāralakṣaṇaḥ saṃbandho bhaviṣyati. ka upakāraḥ. yas eṣām aṅgāni vidadhāti. asti cet saṃbandhaḥ, brāhmaṇaśabdaśrutyā sarvātideśo nyāyya iti.
NOTES:
*{7/67: E2: sārthavādakasya kṛtsnasya kāṇḍasyātideśa}*
*{7/68: E2: eva}*
liṅgadarśanāc ca

liṅgaṃ ca vidhīnām atideśaṃ darśayati. kiṃ liṅgam. varuṇapraghāseṣu triṃśadāhutayo vājino{*7/69*} yajanty āhutīnāṃ saṃpattyai triṃśattvāya{*7/70*} iti varuṇapraghāse{*7/71*} triṃśatam āhutīr darśayati. yadi vidhayo nātidiśyeran, tā na syuḥ. tasmād atidiśyante.
[16]{*7/72*}
NOTES:
*{7/69: E2: varuṇapraghāseṣu śrūyate, triṃśadāhutayo hūyeran. vājino}*
*{7/70: Kāṭhaka S. 36.2}*
*{7/71: E2,6: varuṇapraghāseṣu}*
*{7/72: E2: 5,391; E6: 3,11}*
vihitāmnānān neti cet

vihitāmnānād iti yad uktam, tasya kaḥ parihāraḥ. ābhāṣāntaṃ{*7/73*} sūtram{*7/74*}.
NOTES:
*{7/73: E2: parihāra iti, ābhāṣāntaṃ}*
*{7/74: E1 hat ābhāṣāntaṃ sūtram in Klammern}*
netarārthatvāt

atrocyate, vidhyatideśe 'pi sati nāgnimanthanādīnām āmnānam anarthakam. itarasya haviṣo 'rthena bhaviṣyati, dakṣiṇavaihārikasya mārutyāḥ{*7/75*}. tasmān naitaj jñāpakam, vidhīnām anatideśasya bhaviṣyati.
NOTES:
*{7/75: Tait. Br. 1.6.5.1}*
ekakapālaindrāgnau ca tadvat

vaiśvadeve ekakapāla āmnātaḥ, dyāvāpṛthivīya ekakapāla iti, varuṇapraghāseṣv api kāya ekakapāla iti. tatrāparaḥ, aindrāgno dvādaśakapālo mārutyāmikṣā{*7/76*} iti. tathā sākamedheṣv apy ekakapālaindrāgnāv āmnātau, aindrāgna ekādaśakapāla indrāya vṛtraghne caruḥ vaiśvakarmaṇa ekakapāla iti. tatredam āmnātam. etad brāhmaṇa aindrāgnaḥ, etad brāhmaṇa ekakapālaḥ{*7/77*}, yad brāhmaṇa itara itaraś ceti. tatredam ucyate, ekakapālaindrāgnau ca tadvat, yadvat pañcasaṃcarāṇi. atrāpi savidhikasya sārthavādakasya kāṇḍasyātideśaḥ. tenaiva nyāyeneti. prāptisūtram etad uttaracintārtham.
[17]{*7/78*}
NOTES:
*{7/76: Mait. S. 1.10.1}*
*{7/77: Tait. Br. 1.6.7.5}*
*{7/78: E2: 5,392; E6: 3,11}*
ekakapālānāṃ vaiśvadevikaḥ prakṛtir āgrayaṇe sarvahomāparivṛttidarśanād avabhṛthe ca sakṛd dvyavadānasya vacanāt