મીમાંસાસૂત્ર (ટીકા સહિત) · અધ્યાય 7.1

{*6।500*}
વાશબ્દો ઽવધારણાયામ્. યસ્માદ્ અવયવપ્રસિદ્ધ્યા સમુદાયપ્રસિદ્ધિર્ ન બાધ્યતે. તસ્માજ્ જાતેર્ એવ છાગશબ્દો વાચકઃ. એવં સમુદાયસ્યાર્થવત્તાનુગૃહીતા ભવિષ્યતીતિ તત્પ્રાયવચનમ્{*6।501*} ઉપપદ્યતે. વિશ્વેષાં દેવાનામ્ ઉસ્રાણાં છાગાનાં મેષાણાં વપાનાં મેદસો ઽનુબ્રૂહીતિ જાતિપ્રાયે વચનમ્ ઉપપદ્યતે. પ્રાયેણાપિ હિ નિયમઃ ક્રિયતે, યથા, અગ્ર્યપ્રાયે લિખિતં દૃષ્ટ્વાગ્ન્યો ઽયમ્ ઇતિ બુદ્ધિર્ ભવતિ. તસ્માચ્ છાગ એવોપાદાતવ્ય ઇતિ. કૃત્વાચિન્તાયાં પ્રયોજનં ન વક્તવ્યમ્.
નોતેસ્:
*{6।500: એ2: 6.8.43}*
*{6।501: એ1,6,એ2 (વ્.લ્.); એ2: ભવિષ્યતિ. તસ્માત્ તત્પ્રાયવચનમ્}*
============================================================================
અધ્યાય 7:
[1]
શ્રુતિપ્રમાણત્વાચ્ છેષાણાં મુખ્યભેદે યથાધિકારં ભાવઃ સ્યાત્

પૂર્વેણાધ્યાયષટ્કેન પ્રત્યક્ષવિહિતધર્મણાં કર્મણાં દર્શપૂર્ણમાસાદીનામ્ ઇતિકર્તવ્યતા ચિન્તિતા. ઉત્તરેણેદાનીમ્ અવિહિતેતિકર્તવ્યતાકેષ્વ્ ઐન્દ્રાગ્નાદિષુ ચિન્તયિતુમ્ ઇષ્યતે. તત્ર યદિ દર્શપૂર્ણમાસાદીનાં પ્રકરણે યે વિહિતા ધર્માઃ, તે સર્વકર્મસુ વિહિતા ભવન્તિ, તતસ્ તૈર્ એવ ધર્મૈર્ ઐન્દ્રાગ્નાદયો ઽપિ ધર્મવન્ત ઉક્તાઃ, તથા કર્તવ્યાશ્ ચેતિ. નાર્થ ઉત્તરેણ ષટ્કેન. અથ યે યસ્ય પ્રકરણ ઉચ્યન્તે, તે તત્રૈવોક્તા ભવન્તિ, તતો ઽધર્મકાણ્ય્ ઐન્દ્રાગ્નીદીનિ. તેષુ{*7।1*} ચિન્તા ભવતિ, કિમ્ એષાં ધર્માઃ સન્તિ, ઉત નેતિ. યદા ચ સન્તિ, તદા કે કિયન્તો વા કથં ચાનુષ્ટાતવ્યા ઇતિ. તદ્ અર્થમ્ ઉત્તરઃ ષટ્કઃ પ્રવર્તનીયઃ{*7।2*}.
તત્ર સપ્તમેન તાવત્ સન્તિ ધર્મા ઇત્ય્ ઉચ્યતે. અષ્ટમેન ચેમે ઽસ્યેતિ. ઇત્થં પ્રયોક્તવ્યા ઇતિ નવમેન. દશમ્ ઐકાદશદ્વાદશૈર્ એતાવન્તઃ પ્રયોક્તવ્યાઃ, નાતો ઽધિકા ઇતિ.
તત્રેદં વિચાર્યતે, કિં યજિપ્રયુક્તા એતે ધર્માઃ, કથં યજિર્ ગુણવાન્ સ્યાદ્ ઇત્ય્ એવમ્ અર્થમ્ આમ્નાયન્તે, આહોસ્વિદ્ અપૂર્વપ્રયુક્તાઃ. કથમ્ અપૂર્વં સ્યાદ્ ઇતિ. યદિ યજિપ્રયુક્તાઃ, [2]{*7।3*} તતઃ સર્વાર્થાઃ. અથાપૂર્વપ્રયુક્તાઃ, તતો યથાપ્રકરણં વ્યવતિષ્ઠન્તે. કિં પુનર્ અત્ર યુક્તમ્. અપૂર્વપ્રયુક્તા ઇતિ. અપૂર્વં હિ ફલવત્. અફલો યજિઃ. ફલવતિ ચ પ્રયાસો વિધીયમાનો ઽર્થવાન્ ભવતિ. તસ્માદ્ અપૂર્વપ્રયુક્તા ધર્માઃ{*7।4*}. અતઃ પરમાચાર્યસ્ય સૂત્રોપન્યાસઃ, શ્રુતિપ્રમાણત્વાચ્ છેષાણાં મુખ્યભેદે યથાધિકારં ભાવઃ સ્યાદ્ ઇતિ. મુખ્યાન્ય્ અપૂર્વાણિ. તાનિ હિ ફલવત્ત્વાત્ પ્રધાનાનિ, પ્રધાને ચ મુખ્યશબ્દઃ. તેષાં ભેદ ઉક્તઃ શબ્દાન્તરાદિભિર્ હેતુભિઃ. તસ્મિન્ મુખ્યભેદે સતિ યથાધિકારં ભાવઃ સ્યાત્, શેષાણામ્. યે યસ્યાપૂર્વસ્યાધિકારે પ્રકરણે{*7।5*} શિષ્યન્તે, તે તસ્યૈવ ભવેયુઃ. શ્રુતિપ્રમાણત્વાદ્ અયમ્ અસ્યાપૂર્વસ્ય શેષઃ, અયમ્ અસ્યેત્ય્ અત્ર શ્રુતિર્ એવ પ્રમાણં ક્રમતે. ન પ્રત્યક્ષાદીનામ્ અન્યતમત્. શ્રુત્યા ચ યે યસ્ય પ્રકરણે શ્રૂયન્તે, તે તસ્યૈવ ભવિતુમ્ અર્હન્તિ. ન ચાન્યસ્યોક્તો ઽર્થો ઽન્યસ્ય ભવતિ. ન હિ યદ્ દેવદત્તસ્ય ગ્રામાચ્ છાદનાદિકમ્, તદ્ યજ્ઞદત્તસ્ય ભવતિ. તસ્માદ્ યથાપ્રકરણં વ્યવસ્થા ધર્માણામ્.
નોતેસ્:
*{7।1: એ2: ઐન્દ્રાગ્નીદીનીતિ તેષુ}*
*{7।2: એ2 ઓમ્. પ્રવર્તનીયઃ}*
*{7।3: એ2: 5,375, એ6: 3,1}*
*{7।4: એ2: ધર્મા ઇતિ}*
*{7।5: એ1 હત્ પ્રકરણે ઇન્ ક્લમ્મેર્ન્}*
ઉત્પત્ત્યર્થાવિભાગાદ્ વા સત્વવદૈકધર્મ્યં{*7।6*} સ્યાત્

અથ વા, નૈતદ્ એવમ્, યથાપ્રકરણં ધર્માણાં વ્યવસ્થા ઇતિ. કિં તર્હિ. ઐકધર્મ્યં સ્યાદ્ ઇતિ, સમાનધર્મતા. સર્વે ધર્માઃ સર્વાર્થાઃ. કુતઃ. ઉત્પત્ત્યર્થાવિભાગાત્. ઉત્પત્તિર્ ઇતિ યજિં બ્રૂમઃ, અપૂર્વસ્યોત્પાદનાત્. અર્થ ઇત્ય્ અપૂર્વં બ્રૂમઃ, યજિપ્રયોજનત્વાત્. તયોર્ અવિભાગઃ. સર્વાણ્ય્ અપૂર્વાણિ યજિમન્તિ. યજિસંયોગેન ધર્માઃ શિષ્યન્તે, યજેતેત્ય્ ઉક્ત્વોક્તાઃ. તે યજૌ ન સંભવન્તિ, તસ્યાફલત્વાત્. [3]{*7।7*} તત્રાસંભવન્તસ્ તત્સંબદ્ધેષ્વ્ અપૂર્વેષુ વિજ્ઞાયન્તે. સ ચ યજિસંબન્ધઃ સર્વેષામ્ અપૂર્વાણાં તુલ્યઃ. તસ્માત્ સર્વાર્થા ભવન્તિ, સત્વધર્મવત્{*7।8*}. યથા સત્વધર્માઃ{*7।9*}, ગૌર્ ન પદા પ્રષ્ટવ્ય{*7।10*} ઇતિ ગોત્વસંબન્ધેન શ્રૂયમાણાસ્ તત્રાસંભવન્તસ્ તત્સંબદ્ધેષુ પિણ્ડેષુ વિજ્ઞાયન્તે, તસ્ય ચ ગોત્વસંબન્ધસ્યાવિશેષાત્ સર્વગવીષુ શુક્લનીલકપિલકપોતિકાસુ ભવન્તિ. એવમ્ ઇહાપિ.
ઉચ્યતે, વિષમ ઉપન્યાસઃ. તત્ર ગોસામાન્યસંબન્ધેન ધર્મા વિધીયન્તે. ગૌર્ ન પદા પ્રષ્ટવ્ય{*7।11*} ઇતિ. ઇહ પુનર્ યજિવિશેષસંબન્ધેન ધર્મા વિધીયન્તે. દર્શપૂર્ણમાસાભ્યાં યજેતેતિ{*7।12*}, જ્યોતિષ્ટોમેન યજેતેતિ. વિશિષ્ટયજિસંબદ્ધ એવાપૂર્વે ભવિતુમ્ અર્હન્તિ, ન સર્વત્રેતિ. તત્ર બ્રૂમઃ, દર્શપૂર્ણમાસાભ્યાં યજેતેત્થમ્ ઇતિ{*7।13*}. યદિ યજિર્ વિધીયેત, ન ધર્મૈઃ સંબધ્યેત. ન હિ દ્વયોર્ વિધીયમાનયોઃ પરસ્પરેણ સંબન્ધો ભવતિ. અનુવાદશ્ ચ સન્ન્ અવિશેષાત્ સર્વયાગાનુવાદઃ. તસ્માત્ સર્વથા ધર્માઃ.
નનુ દર્શપૂર્ણમાસશબ્દો વિશેષકો ભવિષ્યતિ. ન દર્શપૂર્ણમાસશબ્દઃ શક્નોતિ યાગં વિશેષ્ટુમ્. અયં હિ વિધિર્ વા સ્યાદ્ અનુવાદો વા. યદાનુવાદઃ, તદા ધર્મસંબન્ધાર્થઃ. સ ચ ધર્મસંબન્ધો યાગાનુવાદેનૈવ તયોઃ સિદ્ધઃ.
નનુ નિવૃત્તિકરો ભવિષ્યતિ, દર્શપૂર્ણમાસાવ્ એવેત્થં કુર્યાન્ નાન્યાન્ ઇતિ. નૈવં શક્યમ્. યત્ કારણમ્, ન તસ્યાન્યનિવૃત્તિઃ અર્થઃ. નનુ પરિસંખ્યયા કરિષ્યતિ. નાત્ર પરિસંખ્યા યુજ્યતે. યદ્ય્ અન્યેન વાક્યેન યાગમાત્રે ધર્મપ્રસઙ્ગઃ કૃતઃ{*7।14*} સ્યાત્, તત એતત્ પુનર્વચનં પરિસંખ્યાં કુર્યાત્. અથ પુનર્ અસતિ પ્રસઙ્ગે ઽનેનૈવ પ્રસઙ્ગો ઽનેનૈવ નિવૃત્તિર્{*7।15*} ઇત્ય્ અતિભાર એકસ્યૈવ વાક્યસ્ય ભવતિ.
[4]{*7।16*} એવં તર્હિ, નાત્ર યજેતેતિ શબ્દો ધર્મવિધિભિઃ સંબધ્યતે, યજેતેત્થમ્ ઇતિ. કેન તર્હિ. દર્શપૂર્ણમાસશબ્દેન. પ્રત્યક્ષો હિ તેનાસ્ય સંયોગઃ, દર્શપૂર્ણમાસાભ્યાં યજેતેતિ, પરોક્ષો ધર્મવિધિભિઃ. કસ્ તદા વાક્યાર્થઃ. દર્શપૂર્ણમાસૌ કુર્યાદ્ ઇતિ. નૈવં શક્યમ્. એવં સતિ ધર્મા અસંબદ્ધાઃ પારિપ્લવા ભવન્તિ. કથં કૃત્વા. યેયમ્ આખ્યાતિકી વિભક્તિઃ યજેતેતિ, સા દર્શપૂર્ણમાસયોઃ કર્તવ્યતાં વિદધાતિ. તત્ર કથં યાગમાત્રેણ યાગવિશેષેણ વા ધર્મસંબન્ધઃ સ્યાત્. વિધાયિકા વિભક્તિર્ નાસ્તીત્ય્ અસંબદ્ધા ધર્મા ભવન્તિ.
નૈષ દોષઃ. ન વયં વાક્યેન ધર્માણાં સંબન્ધં કરિષ્યામઃ. કેન તર્હિ. પ્રકરણેન. કથમ્. કર્તવ્યતાયાં ચોદિતાયામ્ ઇતિકર્તવ્યતાકાઙ્ક્ષા ભવતિ, કથં કુર્યાદ્ ઇતિ. પ્રકરણેન ધર્માઃ સંબધ્યન્ત ઇત્થં કુર્યાદ્ ઇતિ. નૈવં શક્યમ્. યદા હિ દર્શપૂર્ણમાસૌ કર્તવ્યતયા ચોદ્યતે{*7।17*}, તદેતિકર્તવ્યતાકાઙ્ક્ષૈવ નાસ્તિ. પ્રજ્ઞાતેતિકર્ત્યવ્યતત્વાત્{*7।18*} તયોઃ. અસત્યાં ચેતિકર્તવ્યતાકાઙ્ક્ષાયાં પ્રકરણમ્ એવ નાસ્તિ. એવં હ્ય્ ઉક્તમ્, અસંયુક્તં પ્રકરણાદ્ ઇતિકર્તવ્યતાર્થિત્વાદ્{*7।19*} ઇતિ.
એવં તર્હિ, નૈવાત્ર યાગે ધર્મા વિધીયન્તે. નાપિ દર્શપૂર્ણમાસયોઃ કર્તવ્યતોચ્યતે. કિં તર્હિ. દર્શપૂર્ણમાસાભ્યાં યજેતેતિ પદદ્વયેન વિશિષ્ટં યાગમ્ અનૂદ્યાત્ર ધર્મા વિધીયન્તે, દર્શપૂર્ણમાસાભ્યાં યજેતેત્થમ્ ઇતિ. એવમ્ અપિ દર્શપૂર્ણમાસાભ્યામ્ ઇત્ય્ અનુવાદો ન યુજ્યતે. તૃતીયાર્થસ્યાસિદ્ધત્વાત્. પૂર્વાન્ અનુવાદો ભવતિ, અપૂર્વશ્ ચ તૃતીયાર્થઃ. સો ઽવશ્યં વિધાતવ્યઃ. તસ્મિંશ્ ચ વિધીયમાને ઽન્યદ્ એવાસંબદ્ધમ્ આપદ્યતે, દર્શપૂર્ણમાસૌ યજેઃ કરણમ્ ઇતિ. તસ્માત્ સ એવ પ્રથમઃ પક્ષો ઽસ્તુ, યાગાનુવાદેન ધર્માણાં વિધિર્ ઇતિ.
નનુ તત્રાપિ દર્શપૂર્ણમાસાભ્યામ્ ઇત્ય્ એતન્ ન સંબધ્યતે.
[5]{*7।20*} નનુ સંભન્ત્સ્યતે. કાલવચનઃ સન્ પ્રાયિકો નિત્યાનુવાદો ભવિષ્યતિ. પ્રાયેણ યાગાનાં દર્શપૂર્ણમાસકાલત્વાત્. તૃતીયા ચ કાલસ્યાર્થકૃતં ગુણભાવમ્ આલોચ્યોપપદ્યતે. તથા ચેત્ સર્વે ધર્માઃ સર્વાર્થાઃ ભવન્તિ.
નોતેસ્:
*{7।6: એ2,6: સત્ત્વવદૈકધર્મ્યં}*
*{7।7: એ2: 5,377; એ6: 3,2}*
*{7।8: એ2,6: સત્ત્વધર્મવત્}*
*{7।9: એ2,6: સત્ત્વધર્માઃ}*
*{7।10: એ2,6: સ્પ્રષ્ટવ્ય}*
*{7।11: એ2,6: સ્પ્રષ્ટવ્ય}*
*{7।12: એ2 ઓમ્. ઇતિ}*
*{7।13: એ2 ઉન્દ્ એ6 લેસેન્: દર્શપૂર્ણમાસાભ્યાં યજેતેત્ય્ અત્ર ન શક્યન્તે યાગવિશેષે ધર્મા વિધાતુમ્. કિં કારણમ્. યદા યજૌ ધર્મા વિધીયન્તે તદા યજિર્ અનૂદ્યતે. યજેતેત્થમ્ ઇતિ}*
*{7।14: એ2: કુતઃ}*
*{7।15: એ2: પ્રસઙ્ગેન નિવૃત્તિર્}*
*{7।16: એ2: 5,379; એ6: 3,3}*
*{7।17: એ2: ચોદ્યેતે}*
*{7।18: એ2: પ્રજ્ઞાતેતિકર્ત્યવ્યતાત્વાત્}*
*{7।19: મ્સ્ 3.3.11}*
*{7।20: એ2: 5,380; એ6: 3,3}*
ચોદનાશેષભાવાદ્ વા તદ્ભેદાદ્ વ્યવતિષ્ઠેરન્ન્ ઉત્પત્તેર્ ગુણભૂતત્વાત્

કર્મચોદનાયાઃ શેષભૂતો ધર્મસમામ્નાય એકદેશભૂત ઇત્ય્ અર્થઃ{*7।21*}, દર્શપૂર્ણમાસાભ્યાં યજેત, અનયાગ્ન્યવાધાનાદિકયેતિકર્તવ્યતયેતિ. તસ્યાં ચોદનાયાં યજેર્ ગુણભાવઃ શ્રૂયતે, દર્શપૂર્ણમાસશબ્દો યજિવચનઃ{*7।22*}. કરણભાવો ઽત્ર યજેઃ શ્રૂયતે. દર્શપૂર્ણમાસાખ્યેન યાગસમુદાયેનાન્યત્ કુર્યાદ્ ઇતિ. યત્ તતો ઽન્યત્, તત્કર્તવ્યતયા ચોદ્યતે, ન યજિઃ. અપૂર્વં ચ તત્.
નનુ ફલમ્ અત્ર વાક્યે શ્રૂયતે, સ્વર્ગકામો યતેત{*7।23*} ઇતિ. તત્કર્તવ્યં સ્યાત્. સત્યં શ્રૂયતે, ન તુ તદ્યજિના ક્રિયતે. વિનષ્ટે યજૌ તદ્ ભવતિ. અપૂર્વં તુ તેન ક્રિયતે. તસ્માત્ તસ્ય કર્તવ્યતા ઉચ્યતે. યસ્ય કર્તવ્યતા, તદ્ ઇતિકર્તવ્યતયા સંબધ્યતે. તસ્માદ્ અપૂર્વાર્થા ધર્માઃ. તેષાં ચાપૂર્વાણાં ભેદઃ{*7।24*}. અતસ્ તદ્ભેદાદ્ યથાપ્રકરણં વ્યવતિષ્ઠન્તે ધર્મા ઇતિ.
અથૈતસ્મિન્ પક્ષે કથં દર્શપૂર્ણમાસશબ્દેન યાગો વિશેષ્યતે. ઉચ્યતે, નૈવાત્ર યાગો વિશિષ્યતે. કિં તર્હિ. અપૂર્વભાવનૈવોભયપદવિશિષ્ટોચ્યતે{*7।25*}. યથારુણયા પિઙ્ગાક્ષ્યૈકહાયન્યા સોમં ક્રીણાતિ{*7।26*} ઇતિ. વિષમ ઉપન્યાસઃ. તત્ર હ્ય્ અન્યદ્ દ્રવ્યમ્, અન્યો ગુણઃ. તેન તત્રોભયવિશેષણત્વં યુજ્યતે{*7।27*}. ઇહ પુનર્ યાગઃ એવ તૌ દર્શપૂર્ણમાસૌ. તેનેહોભયવિશેષણત્વં{*7।28*} [6]{*7।29*} ન યુજ્યતે. ઉચ્યતે, ઇહાપિ યજેતેતિ સામાન્યમ્, દર્શપૂર્ણમાસાવ્ ઇતિ વિશેષઃ, અન્યચ્ ચ સામાન્યમ્ અન્યો વિશેષઃ.
એવમ્ અપિ શ્રુત્યા સામાન્યેન{*7।30*} ભાવના, વાક્યાદ્ વિશેષેણ{*7।31*}. ન ચૈતદ્ યુગપદ્ ભવતીતિ. એવં તર્હિ, નૈવાત્ર શ્રુત્યર્થે પરિગૃહ્યતે. કિં તર્હિ. વાક્યાર્થઃ. કિં કારણમ્. શ્રુત્યર્થે પરિગૃહ્યમાણે દર્શપૂર્ણમાસશબ્દો ઽનર્થકો ભવતિ. યજતિશ્ ચાનુવાદઃ. યજત્ય્ આત્મકત્વાદ્ દર્શપૂર્ણમાસયોઃ. યજતિસામાનાધિકરણ્યાચ્ ચ દર્શપૂર્ણમાસશબ્દસ્ય.
નોતેસ્:
*{7।21: એ1 હત્ એકદેશભૂત ઇત્ય્ અર્થઃ ઇન્ ક્લમ્મેર્ન્}*
*{7।22: એ2: શ્રૂયતે, દર્શપૂર્ણમાસાભ્યામ્ ઇતિ. દર્શપૂર્ણમાસશબ્દો હિ યજિવચનઃ}*
*{7।23: તાણ્ડ્. બૃ. 16.15.5}*
*{7।24: એ2: ભેદ ઉક્તઃ}*
*{7।25: એ2: અપૂર્વભાવનૈવોભયપદાવિશિષ્ટોચ્યતે}*
*{7।26: તૈત્. સ્. 6.1.6}*
*{7।27: એ2: તત્રોભયવિશેયણત્વં યુજ્યતે}*
*{7।28: એ2: તેનેહોભયપદવિશેષણત્વં}*
*{7।29: એ2: 5,381; એ6: 3,4}*
*{7।30: એ2: સામાન્યસ્ય}*
*{7।31: એ2: વિશેષસ્ય}*
સત્વે{*7।32*} લક્ષણસંયોગાત્ સાર્વત્રિકં પ્રતીયેત

યત્ તુ સત્વવદ્{*7।33*} ઇતિ. અત્ર ગવાકૃતૌ ધર્મઃ શ્રૂયતે. આકૃતેઃ પદાર્થત્વાત્. ન ચ તત્ર સંભવતિ. અતો ઽસાવ્ આકૃતિઃ સહચારિપિણ્ડલક્ષણાર્થા વિજ્ઞાયતે, યથા ગઙ્ગાયાં ગાવ{*7।34*} ઇતિ. તચ્ ચ સાહચર્યમ્, સર્વપિણ્ડાનામ્ અવિશિષ્ટમ્ ઇતિ, સર્વપિણ્ડેષુ વિહિતં ભવતિ. તસ્માત્ તત્ સાર્વત્રિકં પ્રતીયેત. ઇહ તુ યજેર્ ગુણભવેન શ્રવણાન્ નૈવ યજૌ ધર્માઃ શ્રૂયન્તે. કિં{*7।35*} તર્હિ. અપૂર્વ ઇત્ય્. એવમ્ અપદિષ્ટો હેતુઃ. તસ્માદ્ અનુપન્યાસઃ સત્વવદ્{*7।36*} ઇતિ.
નોતેસ્:
*{7।32: એ2,6: સત્ત્વે}*
*{7।33: એ2,6: સત્ત્વવદ્}*
*{7।34: એ2: ઘોષ}*
*{7।35: એ2: ક્વ}*
*{7।36: એ2,6: સત્ત્વવદ્}*
અવિભાગાત્ તુ નૈવં સ્યાત્

અથ તુશબ્દઃ પક્ષવ્યાવૃત્તૌ. નૈતદ્ એવમ્, અપૂર્વપ્રયુક્તા ધર્મા [7]{*7।37*} ઇતિ. યજિપ્રયુક્તા એવ. કુતઃ. અવિભાગાત્. યજિનાવિભાગો ધર્માણામ્, પ્રત્યક્ષં કેચિદ્ દ્રવ્યે શ્રૂયન્તે, કેચિદ્ દેવતાયામ્, કેચિન્ મન્ત્રેષુ. એષ ચ યજિઃ, યદ્ દ્રવ્યં દેવતામ્ ઉદ્દિશ્ય મન્ત્રેણ ત્યજ્યતે. સ એષ પ્રત્યક્ષો યજિના સંબન્ધો ધર્માણામ્. અપૂર્વેણ ત્વ્ આનુમાનિકઃ. ફલે ઽપિ યજેઃ પ્રત્યક્ષશ્રુતો ગુણભાવઃ, સ્વર્ગકામો યજેતેતિ. આનુમાનિકો ઽપૂર્વેણ. અનુમાનાચ્ ચ પ્રત્યક્ષં બલીયઃ. તસ્માદ્ યજ્યર્થાઃ ધર્માઃ.
નનુ યજિર્ ભઙ્ગિત્વાત્ કાલાન્તરે ફલં દાતુમ્ અસમર્થઃ. તત્ર કૃતા ધર્મા અસમર્થા એવ ભવતીત્ય્ ઉક્તમ્. અત્ર સ્થિતસ્ય ન્યાયસ્યાક્ષેપેણ પ્રત્યવસ્થાનં ક્રિયતે. તૈલપાનવદ્ એતદ્ ભવિષ્યતિ. યથા તૈલપાનં ઘૃતપાનં વા ભઙ્ગિત્વે ઽપિ સતિ કાલાન્તરે મેધાસ્મૃતિબલપુષ્ટ્યાદીનિ ફલાનિ કરોતિ. એવં યજિર્ અપિ કરિષ્યતિ, કિં નો ઽદૃષ્ટાશ્રુતેનાપૂર્વેણ કલ્પિતેનેતિ.
નોતેસ્:
*{7।37: એ2: 5,383; એ6: 3,5}*
દ્વ્યર્થત્વં ચ વિપ્રતિષિદ્ધમ્

એવં ચ સતિ સર્વે ધર્માઃ સર્વાર્થા ભવન્તિ. તથા ચૈન્દ્રાગ્નાદિષુ પ્રયાજાદયઃ સન્તિ. તત્ર સૌર્યે કર્મણિ પ્રયાજાનાં દર્શનમ્ ઉપપદ્યતે. પ્રયાજે પ્રયાજે કૃષ્ણલં જુહોતિ{*7।38*} ઇતિ. ઇતરથા પ્રયાજાશ્ ચ વિધાતવ્યાઃ. પ્રયાજેષુ ચ કૃષ્ણલહોમઃ. તથા ચ દ્વ્યર્થં તત્ સ્યાત્{*7।39*}. દ્વ્યર્થત્વં ચ વિપ્રતિષિદ્ધમ્. તસ્માદ્ યજિપ્રયુક્તા ધર્મા ઇતિ.
નોતેસ્:
*{7।38: તૈત્. સ્. 2.3.2}*
*{7।39: એ2: તસ્યાત્}*
ઉત્પત્તૌ વિધ્યભાવાદ્ વા ચોદનાયાં પ્રવૃત્તિઃ સ્યાત્ તતશ્ ચ કર્મભેદઃ સ્યાત્

નૈતદ્ એવમ્, યજિપ્રયુક્તા ધર્મા ઇતિ. ચોદનાયાં પ્રવૃત્તિઃ [8]{*7।40*} સ્યાત્. ચોદનેત્ય્ અપૂર્વં બ્રૂમઃ, ચોદનાર્થત્વાદ્ અપૂર્વાર્થત્વાદ્ અપૂર્વપ્રયુક્તા ધર્માઃ. ફલવત્ત્વાદ્ ઇત્ય્ ઉક્તો હેતુઃ. યત્ તુ પ્રયક્ષો યજિસંબન્ધો ધર્માણામ્ ઇતિ. અત્ર બ્રૂમઃ, ઉત્પત્તૌ વિધ્યભાવાત્. ઉત્પત્તિર્ ઇતિ યજિં બ્રૂમઃ. ઉત્પત્તૌ યજૌ નાસ્તિ વિધિઃ. યજ્યર્થા ધર્મા ઇતિ. કેવલં યજૌ શ્રૂયન્તે, ક્રિયન્તે ચ. નૈતાવતા તદર્થા ભવન્તિ. યથા વાસસિ રાગઃ શ્રૂયતે, વાસો રઞ્જયતીતિ, વાસસિ ચ ક્રિયતે. ન ચાસૌ તદર્થઃ. સ્ત્ર્યર્થઃ પુરુષાર્થો વા ભવતિ. એવમ્ ઇહાપિ યજૌ શ્રૂયમાણાઃ ક્રિયમાણાશ્ ચાપૂર્વાર્થા ભવેયુર્ અર્થવત્ત્વાય. તતશ્ ચ કર્મભેદઃ સ્યાત્. યતો ઽપૂર્વાર્થા ઇતિ. યત્ તુ યજેઃ પ્રત્યક્ષમ્{*7।41*}, ફલે ગુણભાવ ઇતિ. ન કૃત્વાપૂર્વં{*7।42*} ભવતીતિ, પ્રાણાલિકો વિજ્ઞાયતે. પ્રણાડ્યાપિ ચ યેન ક્રિયતે, તત્ કારણં ભવતિ. યથા ગોમયૈઃ પચતિ, તુષપક્વા ભવન્તીતિ. યત્ તુ, તૈલપાનવદ્ યજિતઃ ફલં ભવતીતિ. અત્ર બ્રૂમઃ, તૈલપાનસ્યાપિ ન કાલાન્તરે ફલં ભવતિ. ધાતુસામ્યં તસ્ય ફલમ્. તચ્ ચ તત્કાલમ્ એવ. યચ્ ચ ફલં બલપુષ્ટ્યાદિ, તત્ સમ્યગ્ આહારપરિણામાદ્ ભવતિ. તસ્માદ્ વિષમ ઉપન્યાસઃ.
નોતેસ્:
*{7।40: એ2: 5,384; એ6: 3,5}*
*{7।41: એ2: પ્રત્યક્ષઃ}*
*{7।42: એ2: સ નાકૃત્વાપૂર્વં}*
યદિ વાપ્ય્ અભિધાનવત્ સામાન્યાત્ સર્વધર્મઃ સ્યાત્

યદ્ય્ અપ્ય્ અપૂર્વં પ્રયોજકં ધર્માણામ્, તથાપિ સર્વધર્મઃ સ્યાત્, સ સ પદાર્થઃ, અભિધાનવત્ સામાન્યાત્. અભિધાનં તાવદ્ એતેષાં સમાનમ્. અપૂર્વમ્ ઇત્ય્ અભિધાનવદ્ ધર્મેણાપ્ય્ અસ્ય સમાનેન ભવિતવ્યમ્, વાહીકવત્. યથા વાહીકો ઽતિથિર્ આગતઃ, યવાન્નમ્ અસ્મૈ પ્રક્રિયતામ્ ઇત્ય્ ઉક્તે, યો યો વાહીકસ્ તસ્ય તસ્ય યવાન્નં ક્રિયતે. યથા વા, અક્ષ્યામયે મુદ્ગૌદનો ભોક્તવ્યઃ, ઉદરામયે પયઃ [9]{*7।43*} પાતવ્યમ્ ઇતિ. સર્વત્ર ચ હ્ય્ અક્ષ્યામયે મુદ્ગૌદનો ભુજ્યતે, ઉદરામયે ઽપિ પયઃ પીયતે. એવમ્ ઇહાપ્ય્ એકસ્યાપૂર્વસ્ય યે ધર્માઃ શ્રુતાસ્ તે સર્વાપૂર્વાણાં ભવિતુમ્ અર્હન્તિ.
અપિ ચ, અરુણપરાશરા નામ શાખિનઃ. તેષાં પરિચરેષુ સ્મૃતિરૂપં બ્રાહ્મણં ભવતિ. યે દર્શપૂર્ણમાસયોર્ ધર્માઃ, તે સર્વેષ્ટીનામ્ અગ્નીષોમીયસ્ય ચેત્ય્ આરભ્ય, યાવત્ સર્વાઃ પ્રકૃતિવિકૃતયો ઽનુક્તાન્તા ઇતિ. તચ્ ચાનુક્રમણમ્ એતમ્ એવ ન્યાયં સૂચયતિ. તસ્માદ્ અપૂર્વપ્રયુક્તત્વે ઽપિ સર્વે ધર્માઃ સર્વાર્થા ઇતિ.
નોતેસ્:
*{7।43: એ2: 5,385; એ6: 3,6}*
અર્થસ્ય ત્વ્ અવિભક્તત્વાત્ તથા સ્યાદ્ અભિધાનેષુ પૂર્વવત્ત્વાત્ પ્રયોગસ્ય કર્મણઃ શબ્દભાવ્યત્વાદ્ વિભાગાચ્ છેષાણામ્ અપ્રવૃત્તિઃ સ્યાત્

ઉપવર્ણનાપરિહારસ્ તાવદ્ ઉચ્યતે. યદ્ ઉક્તમ્, વાહીકવદ્ ઇતિ, અત્ર બ્રૂમઃ, અર્થસ્ય ત્વ્ અવિભક્તત્વાત્, તથા સ્યાદ્ અભિધાનેષુ. અર્થો વાહીકત્વમ્, તદ્દેશસંબન્ધઃ, સો ઽવિભક્તઃ. સર્વવાહીકેષ્વ્ અનુગત ઇત્ય્ અર્થઃ. તન્નિમિત્તશ્ ચ પ્રીતિવિશેષો ન પુરુષનિમિત્તઃ. કથં જ્ઞાયતે. પૂર્વવત્ત્વાત્ પ્રયોગસ્ય. પૂર્વવાન્ અત્ર પ્રયોગઃ, બહુશો વાહીકાશ્ ચાવાહીકાશ્ ચ ભોજિતાઃ. તત્રાન્વયવ્યતિરેકાભ્યાં જ્ઞતમ્ એતત્, દેશનિમિત્તેયં યવાન્ન્ અપ્રિયતા, ન પુરુષનિમિત્તતા. તસ્માત્ તથા સ્યાદ્ વાહીકાદિષ્વ્ અભિધાનેષુ. અથેહ કર્મણઃ શબ્દભાવ્યત્વમ્. નાન્યતઃ{*7।44*} શક્યમ્ એતજ્ જ્ઞાતુમ્. કસ્યાપૂર્વસ્ય{*7।45*} ધર્મા ઇતિ. શબ્દેન ચ વ્યવસ્થિતા વિજ્ઞાતા ધર્માઃ. અપૂર્વાણાં ચ વિભાગઃ, અતઃ શેષાણામ્ અન્યત્ર વિહિતાનામ્ અન્યત્રાપ્રવૃત્તિઃ સ્યાત્.
[10]{*7।46*}
નોતેસ્:
*{7।44: એ2: શબ્દભાવ્યત્વાન્ નાન્યતઃ}*
*{7।45: એ2: જ્ઞાતુમ્, કે કસ્યાપૂર્વસ્ય}*
*{7।46: એ2: 5,386; એ6: 3,7}*
સ્મૃતિર્ ઇતિ ચેત્

અથ યદ્ ઉક્તમ્, સ્મૃતિર્ ઇતિ. તસ્ય કઃ પરિહારઃ.
ન, પૂર્વવત્ત્વાત્

પૂર્વવતી હીયં સ્મૃતિઃ. ચોદકં ધર્મગ્રાહકં વક્યતિ, વિધ્યન્તો વા પ્રકૃતિવદ્ ઇતિ. તેન પ્રાપિતાનાં ધર્માણામ્ અયમ્ અનુવાદઃ. એતન્ ન્યાયપૂર્વિકા, નાપ્રાપ્તાનાં વિધાયિકા. યત્ કારણં વ્યવસ્થા ધર્માણામ્ એતેન ન્યાયેન ભવતિ.
અર્થસ્ય શબ્દભાવ્યત્વાત્ પ્રકરણનિબન્ધનાચ્ છબ્દાદ્ એવાન્યત્ર ભાવઃ સ્યાત્

ઇદં નિગમનસૂત્રમ્. નિગમનં ચ પ્રતિજ્ઞાયા હેતોશ્ ચ પુનર્વચનમ્. તદ્ ઇદમ્ ઉચ્યતે, યસ્માદ્ એવમ્, તસ્માદ્ અર્થસ્યાગ્ન્યન્વાધાનાદેઃ શબ્દભાવ્યત્વાત્, પ્રતિપ્રકરણં ચ નિબન્ધનાચ્ છબ્દાદ્ એવાન્યત્ર ભાવઃ સ્યાત્. યથા ગન્ધર્વાપ્સરસો વા, એતમ્ ઉન્માદયન્તિ, ય ઉન્માદ્યત્ય્ એતા વૈ ગન્ધર્વાપ્સરસો યદ્રાષ્ટ્રભૃતમ્. તસ્મૈ સ્વાહા તાભ્યઃ સ્વાહેતિ જુહોતીત્ય્ અગ્નિપ્રકરણે ઉત્પન્નાનાં રાષ્ટ્રભૃતામ્ ઉદ્વાહે ઉપદેશઃ. એતેષાં રાષ્ટ્રભૃતો જુહોત્ય્ અભ્યાતાનાં જુહોતીતિ. અસ્ત્ય્ એતસ્મિન્ વચને યથાધિકારં વ્યવતિષ્ઠેરન્ ધર્મા ઇતિ. એવં ચ સત્ય્ અધર્મકાણ્ય્ ઐન્દ્રાગ્નાદીણિ. તદર્થમ્ ઉત્તરો ઽધ્યાયષટ્કઃ પ્રારબ્ધવ્ય ઇતિ.
તત્ર સપ્તમ્ એન તાવદ્ ઐન્દ્રાગ્નાદીનાં કર્મણાં ધર્માઃ સન્તીત્ય્ ઉચ્યતે. તે ચાતિદેશેનેતિ. અતિદેશો નામ યે પરત્ર વિહિતા ધર્માસ્ તમ્ અતીત્યાન્યત્ર તેષાં દેશઃ. યથા દેવદત્તસ્ય ભોજનવિધિં કૃત્વા, શાલિસૂપમાંસાપૂપૈર્ દેવદત્તો ભોજયિતવ્ય [11]{*7।47*} ઇતિ. તમ્ એવ વિધિં યજ્ઞદત્તે ઽતિદિશતિ, દેવદત્તવદ્ યજ્ઞદત્તો ભોજયિતવ્ય ઇતિ. શ્લોકમ્ અપિ ઉદાહરન્તિ,
પ્રકૃતાત્ કર્મણો યસ્માત્ તત્સમાનેષુ કર્મસુ।
ધર્મપ્રદેશો યેન સ્યાત્ સો ઽતિદેશ ઇતિ સ્થિતિઃ॥ ઇતિ.
સ ચ નામ્ના વચનેન વા. તત્ર નામ ત્રિવિધમ્ અતિદેશકમ્, કર્મનામ્, સંસ્કારનામ્, યૌગિકમ્ ઇતિ. વચનં પુનર્ દ્વિવિધમ્, પ્રત્યક્ષશ્રુતમ્, આનુમાનિકં ચ. તયોર્ આનુમાનિકમ્ ઉપરિષ્ટાદ્ વક્ષ્યતે. પ્રત્યક્ષશ્રુતં ત્વ્ ઇદાનીમ્ એવ ચિન્ત્યતે.
અસ્તીષુનામ્ ઐકાહઃ, અપરઃ શ્યેનઃ. તૌ દ્વાવ્ અપ્ય્ આભિચારિકૌ. તત્રેષૌ કાંશ્ચિદ્ ધર્માન્ વિધાયાહ, સમાનમ્ ઇતરચ્ છ્યેનેનેતિ. એતચ્ ચિન્ત્યતે. કિમ્ અયમ્ અનુવાદઃ, વિધિર્ ઇતિ. યદિ વિધિઃ, તતો ઽતિદેશઃ. શ્યેનધમાન્ ઇષાવ્ અતિદિશતિ. અથાનુવાદઃ, તતો નેતિ. તત્ર કિં પ્રાપ્તમ્. તત્ સૂત્રેણૈવોપક્રમ્યતે,
નોતેસ્:
*{7।47: એ2: 5,386; એ6: 3,8}*
સમાને પૂર્વવત્ત્વાદ્ ઉત્પન્નાધિકારઃ સ્યાત્

સમાનમ્ ઇતરચ્ છ્યેનેનેતિ. અત્રોત્પન્નાધિકારઃ સ્યાત્. અનુવાદ ઇત્ય્ અર્થઃ. કુતઃ. પૂર્વવત્ત્વાત્. અયમ્ ઇષુઃ પૂર્વવાન્, જ્યોતિષ્ટોમપૂર્વકઃ. જ્યૌતિષ્ટોમિકો ઽત્ર વિધ્યન્ત ઇત્ય્ અર્થઃ{*7।48*}. અત્ર ચોદકેનોત્પન્ના જ્યૌતિષ્ટોમિકા ધર્માઃ સન્તિ. શ્યેનો ઽપિ જ્યોતિષ્ટોમપૂર્વકઃ. તત્રાપિ તે સન્તિ. યે ઇષૌ શ્યેને [12]{*7।49*} ચ સમાના ભન્તિ, તાન્ અધિકૃત્યાયં વાદો યુજ્યતે. તસ્માદ્ ઉત્પન્નાધિકારત્વાદ્ અનુવાદઃ.
કિં ચેતરદ્ ઇતિ ચાભાવે નોપપદ્યતે. ઇતરશબ્દશ્ ચાસન્નિહિતે ઽનુપપન્નઃ, સન્નિહિત એવ ભવતિ. યથા, ઇતર આધારો{*7।50*} દીયતામ્. ઇતરઃ કમ્બલો દીયતામ્ ઇતિ સન્નિહિતો દીયતે, ન પ્રાવારમાત્રં કમ્બલમાત્રં વા. જ્યૌતિષ્ટોમિકાશ્ ચ સન્નિહિતાઃ. તસ્માત્ તેષાં વાદઃ. તેષાં ચેદમ્ અનુવાદઃ.{*7।51*} વિહિતા હિ તે ચોદકેનેતિ.
નોતેસ્:
*{7।48: ષડ્વિ. બ્ર્. 4.3}*
*{7।49: એ2: 5,387; એ6: 3,8}*
*{7।50: એ2: પ્રાવારો}*
*{7।51: એ2 ઓમ્. તેષાં ચેદમ્ અનુવાદઃ}*
શ્યેનસ્યેતિ ચેત્

ઇતિ ચેત્ પશ્યસિ, જ્યૌતિષ્ટોમિકાનામ્ અનુવાદ ઇતિ. નૈવમ્. શ્યેનસ્ય વૈશેષિકાણાં લોહિતોષ્ણીષાદીનાં ધર્માણાં વિધિઃ{*7।52*}. કુતઃ. શ્યેનગ્રહણસામર્થ્યાત્. એવં શ્યેનગ્રહણમ્ અર્થવત્ ભવિષ્યતિ, ધર્માન્ વિશેષયત્. ઇતરથાનર્થકં સ્યાત્. સર્વેષાં હ્ય્ એકાહાહીનસત્રાણાં તે સમાનાઃ. તત્ર યાવદ્ ઉક્તં સ્યાત્, સમાનમ્ ઇતરદ્ ઇતિ, તાવદ્ એવ સમાનમ્ ઇતરચ્ છ્યેનેનેતિ.
નોતેસ્:
*{7।52: વ્ગ્લ્. ષડ્વિ. બ્ર્. 4.2.22}*
નાસન્નિધાનાત્

નાયં શ્યેનવૈશેષિકાણાં વાદો યુજ્યતે. કસ્માત્. અસન્નિધાનાત્. અયમ્ ઇતરશબ્દઃ સન્નિહિતે ભવતિ, ન ચ શ્યેનશબ્દેન વૈશેષિકા ઇષૌ સન્નિહિતાઃ{*7।53*}. યત્ તુ શ્યેનશબ્દો વૈશેષિકો ભવતીતિ, વિધિપક્ષે ઽવૈશેષિકત્વં દોષઃ સ્યાત્. અનુવાદપક્ષે તુ નૈવ કશ્ચિદ્ વિધીયતે, કિં વિશેષ્યતિ. જ્યૌતિષ્ટોમિકાસ્ તુ સર્વસાધારણાઃ સન્તઃ શ્યેનસ્યાપિ ભવન્તીત્ય્ અનુવાદો યુજ્યતે. તસ્માજ્ જ્યૌતિષ્ટોમિકાનામ્ એવાનુવાદઃ.
[13]{*7।54*}
નોતેસ્:
*{7।53: એ2: ઇષૌ ધર્માઃ સંનિહિતાઃ}*
*{7।54: એ2: 5,388; એ6: 3,9}*
અપિ વા યદ્ય્ અપૂર્વત્વાદ્ ઇતરદ્ અધિકાર્થે જ્યૌતિષ્ટોમિકાદ્ વિધેસ્ તદ્વાચકં સમાનં સ્યાત્

અપિ વેતિ પક્ષાન્તરપરિગ્રહે. વિધિર્ અયં શ્યેનવૈશેષિકાણામ્, જ્યૌતિષ્ટોમિકાનામ્{*7।55*} અનુવાદઃ. કુતઃ. અપૂર્વત્વાત્. એવમ્ અપૂર્વમ્ અર્થં વિધાસ્યતિ. તથા પ્રવૃત્તિવિશેષકરો ભવિષ્યતિ. અનુવાદઃ સન્ન્ અપ્રવૃત્તિવિશેષકરો ઽનર્થકઃ સ્યાત્. નન્વ્ ઇતરશબ્દો ઽયં સન્નિહિતે ભ્વતિ. ઉચ્યતે, ઇતરદ્ અધિકાર્થે, સમાનમ્ ઇતરત્, સમાનમ્ અધિકમ્ ઇત્ય્ અર્થઃ.
નનુ સન્નિહિતવચનો ઽયં નાધિકાર્થ ઇતિ{*7।56*}. ઉચ્યતે, ન કેવલમ્ અયં સન્નિહિતવચન એવ. પૂર્વોક્તસદૃશમ્ અસન્નિહિતમ્ અપિ બ્રૂતે. અવશિષ્ટં ચ. યદા હિ વસ્ત્રાણ્ય્ અનુક્રમ્યેતરશબ્દઃ પ્રયુજ્યતે, દેવદત્તાય કમ્બલો દીયતામ્, વિષ્ણુમિત્રાય કૌશેયમ્, યજ્ઞદત્તાય ક્ષૌમમ્, ઇતરચ્ ચૈત્રાયેતિ, તદા વસ્ત્રમ્ એવ પ્રદીયતે, ન હિરણ્યં રજતં વા. ઇહ જ્યૌતિષ્ટોમિકેભ્યો ઽધિકાન્ ધર્માન્{*7।57*} અનુક્રમ્યેતરશબ્દઃ પ્રયુક્તઃ. તેનાત્રાપ્ય્ અધિકાન્ એવ વક્તુમ્ અર્હતિ. તથાધિકવચનો ભ્વતિ.
અથ જ્યૌતિષ્ટોમિકાન્ બ્રૂતે, તથા સન્નિહિતવચનઃ. તત્રાવશ્યમ્ અન્યતરદ્ ધેયમ્. યદ્ય્ અધિકાર્થતાં હિત્વા સન્નિહિતાર્થતાશ્રીયતે, અનુવાદમાત્રમ્ અનર્થકં ભવતિ. શ્યેનશબ્દશ્ ચાવિવક્ષિતાર્થઃ. અથ સન્નિહિતાર્થતાં હિત્વાધિકાર્થતા ગૃહ્યતે, ન કશ્ચિદ્ દોષો ભવતિ. તસ્માત્ સૂત્રકાર આહ, ઇતરદ્ અધિકાર્થ ઇતિ. અતો જ્યૌતિષ્ટોમિકાદ્ વિધેર્ અધિકાઃ શ્યેનવૈશેષિકા યે, ત ઇહાતિદિશ્યન્તે. તદ્વાચકં [14]{*7।58*} સમાનં સ્યાત્. સમાનશબ્દઃ સ્યાદ્ ઇત્ય્ અર્થઃ. ભવતિ શ્યેનશબ્દશ્ ચ વિવક્ષિતઃ.
ચાતુર્માસ્યાનાં વૈશ્વદેવ આગ્નેયાદીનિ{*7।59*} હવીંષિ સાર્થવાદવાક્યૈર્ વિહિતાનિ. ધર્માશ્ ચ તેષામ્ ઉક્તાઃ. વરુણપ્રઘાસેષુ કેવલાનિ હવીંષ્ય્ આમ્નાય, યદ્ વૈશ્વદેવિકાનાં બ્રાહ્મણમ્, તત્ તેષામ્ અતિદિશ્યતે, એતદ્ બ્રાહ્મણાન્ય્ એવ પઞ્ચ હવીંષિ, યદ્ બ્રાહ્મણાનીતરાણિ{*7।60*} ઇતિ. તત્ર{*7।61*} કિમ્ અર્થવાદમાત્રસ્યાયમ્ અતિદેશઃ, ઉત સાર્થવાદકસ્ય સવિધિકસ્ય કાણ્ડસ્યેતિ{*7।62*}. કથં પુનર્ અર્થવાદમાત્રસ્યાતિદેશો ભવતિ. યથા પમ્પાકુલાયપ્રતિમાશ્ ચ વૃક્ષા ઇતિ. કે પુનર્ વિધયઃ, કે અર્થવાદાઃ. ત્રેધા સન્નદ્ધં બર્હિર્ ભવતિ{*7।63*}, ત્રેધા સન્નદ્ધ ઇધ્મઃ{*7।64*}, નવ પ્રયાજા નવ અનુયાજા ઇત્યેવમાદયો વિધયઃ. વાર્તઘ્નાનિ વૈતાનિ હવીંષીત્ય્ અર્થવાદાઃ. તત્રેદમ્ ઉચ્યતે,
નોતેસ્:
*{7।55: એ2: ન જ્યૌતિષ્ટોમિકાનામ્}*
*{7।56: એ2: નાધિકાર્થવચન ઇતિ}*
*{7।57: એ2: ઽધિકાન્ લોહિતોષ્ણાદીન્ ધર્માન્}*
*{7।58: એ2: 5,389; એ6: 3,10}*
*{7।59: એ2: વૈશ્વદેવે પુણ્યાગ્નેયાદીનિ}*
*{7।60: તૈત્. બ્ર્. 1.6.7.5}*
*{7।61: એ2 ઓમ્. તત્ર}*
*{7।62: એ2: સવિધિકસ્ય કૃત્સ્નસ્ય કાણ્ડસ્યેતિ}*
*{7।63: તૈત્. બ્ર્. 1.6.3.1}*
*{7।64: મૈત્. સ્. 1.10.7}*
પઞ્ચસંચરેષ્વ્ અર્થવાદાતિદેશઃ સન્નિધાનાત્

પઞ્ચતાનિ હવીંષિ સર્વપર્વસુ સંચરન્તીતિ પઞ્ચસંચરાણીત્ય્ ઉચ્યન્તે. તેષુ પઞ્ચસંચરેષ્વ્ અર્થવાદમાત્રસ્યાતિદેશ ઇતિ. કુતઃ. સન્નિધાનાદ્ ધવિષાં સન્નિહિતા અર્થવાદાઃ. વિધિભિર્{*7।65*} એકવાક્યસંબદ્ધત્વાત્, ન ધર્મવિધયઃ. કિમ્ અતઃ. અત એતદ્ ભવતિ, યત્ પૂર્વેષાં બ્રાહ્મણમ્ ઇતિ વ્યપદેશો યુજ્યતે. [15]{*7।66*} તદ્ ધિ તેષાં બ્રાહ્મણમ્, યેન વિધીયન્તે. કો ઽન્યો હવિષાં બ્રાહ્મણસ્ય ચ સંબન્ધો ઽન્યત્ર વિધેયવિધાયકભાવાત્. અર્થવાદૈશ્ ચૈતાનિ વિધીયન્તે, ન ધર્મવિધિભિઃ. ધર્મવિધિભિસ્ તુ યાનિ વિધીયન્તે, ન તાનિ હવીંષિ. તસ્માદ્ અર્થવાદાનામ્ અતિદેશો ન ધર્મવિધીનામ્.
અપિ ચ વરુણપ્રઘાસેષ્વ્ અપિ કેચિદ્ વૈશ્વદેવિકા ધર્મા વિધીયન્તે. યથા, અગ્નિં મથ્નન્તિ પ્રસુવો ભવન્તીતિ. તેષામ્ અતિદેશેન વિહિતાનાં પુનર્ આમ્નાનમ્ અનર્થકં સ્યાત્, યદિ વિધયો ઽતિદિશ્યેરન્. તસ્માદ્ અર્થવાદાતિદેશ ઇતિ.
નોતેસ્:
*{7।65: એ2: હવિર્ વિધિભિર્}*
*{7।66: એ2: 5,390; એ6: 3,10}*
સર્વસ્ય વૈકશબ્દ્યાત્

નૈતદ્ એવમ્, અર્થવાદમાત્રસ્યાતિદેશ ઇતિ. સવિધિકસ્ય સાર્થવાદકસ્ય કાણ્ડસ્યાતિદેશ{*7।67*} ઇતિ. કુતઃ. ઐકશબ્દ્યાત્. સમાનશબ્દત્વાદ્ ઇત્ય્ અર્થઃ. સમાનો ઽયં બ્રાહ્મણમ્ ઇતિ શબ્દો વિધીનામ્ અર્થવાદાનાં ચ. સ યથાર્થવાદાન્ ગૃહ્ણાતિ, એવં{*7।68*} વિધીન્ અપિ ગૃહ્ણાતિ ચેત્, તાન્ અપ્ય્ અતિદિશતિ. યત્ તુ વિધીનાં હવિર્ભિઃ સંબન્ધો નાસ્તીતિ. વિધેયવિધાયકસંબન્ધો નાસ્તિ, ઉપકારલક્ષણઃ સંબન્ધો ભવિષ્યતિ. ક ઉપકારઃ. યસ્ એષામ્ અઙ્ગાનિ વિદધાતિ. અસ્તિ ચેત્ સંબન્ધઃ, બ્રાહ્મણશબ્દશ્રુત્યા સર્વાતિદેશો ન્યાય્ય ઇતિ.
નોતેસ્:
*{7।67: એ2: સાર્થવાદકસ્ય કૃત્સ્નસ્ય કાણ્ડસ્યાતિદેશ}*
*{7।68: એ2: એવ}*
લિઙ્ગદર્શનાચ્ ચ

લિઙ્ગં ચ વિધીનામ્ અતિદેશં દર્શયતિ. કિં લિઙ્ગમ્. વરુણપ્રઘાસેષુ ત્રિંશદાહુતયો વાજિનો{*7।69*} યજન્ત્ય્ આહુતીનાં સંપત્ત્યૈ ત્રિંશત્ત્વાય{*7।70*} ઇતિ વરુણપ્રઘાસે{*7।71*} ત્રિંશતમ્ આહુતીર્ દર્શયતિ. યદિ વિધયો નાતિદિશ્યેરન્, તા ન સ્યુઃ. તસ્માદ્ અતિદિશ્યન્તે.
[16]{*7।72*}
નોતેસ્:
*{7।69: એ2: વરુણપ્રઘાસેષુ શ્રૂયતે, ત્રિંશદાહુતયો હૂયેરન્. વાજિનો}*
*{7।70: કાઠક સ્. 36.2}*
*{7।71: એ2,6: વરુણપ્રઘાસેષુ}*
*{7।72: એ2: 5,391; એ6: 3,11}*
વિહિતામ્નાનાન્ નેતિ ચેત્

વિહિતામ્નાનાદ્ ઇતિ યદ્ ઉક્તમ્, તસ્ય કઃ પરિહારઃ. આભાષાન્તં{*7।73*} સૂત્રમ્{*7।74*}.
નોતેસ્:
*{7।73: એ2: પરિહાર ઇતિ, આભાષાન્તં}*
*{7।74: એ1 હત્ આભાષાન્તં સૂત્રમ્ ઇન્ ક્લમ્મેર્ન્}*
નેતરાર્થત્વાત્

અત્રોચ્યતે, વિધ્યતિદેશે ઽપિ સતિ નાગ્નિમન્થનાદીનામ્ આમ્નાનમ્ અનર્થકમ્. ઇતરસ્ય હવિષો ઽર્થેન ભવિષ્યતિ, દક્ષિણવૈહારિકસ્ય મારુત્યાઃ{*7।75*}. તસ્માન્ નૈતજ્ જ્ઞાપકમ્, વિધીનામ્ અનતિદેશસ્ય ભવિષ્યતિ.
નોતેસ્:
*{7।75: તૈત્. બ્ર્. 1.6.5.1}*
એકકપાલૈન્દ્રાગ્નૌ ચ તદ્વત્

વૈશ્વદેવે એકકપાલ આમ્નાતઃ, દ્યાવાપૃથિવીય એકકપાલ ઇતિ, વરુણપ્રઘાસેષ્વ્ અપિ કાય એકકપાલ ઇતિ. તત્રાપરઃ, ઐન્દ્રાગ્નો દ્વાદશકપાલો મારુત્યામિક્ષા{*7।76*} ઇતિ. તથા સાકમેધેષ્વ્ અપ્ય્ એકકપાલૈન્દ્રાગ્નાવ્ આમ્નાતૌ, ઐન્દ્રાગ્ન એકાદશકપાલ ઇન્દ્રાય વૃત્રઘ્ને ચરુઃ વૈશ્વકર્મણ એકકપાલ ઇતિ. તત્રેદમ્ આમ્નાતમ્. એતદ્ બ્રાહ્મણ ઐન્દ્રાગ્નઃ, એતદ્ બ્રાહ્મણ એકકપાલઃ{*7।77*}, યદ્ બ્રાહ્મણ ઇતર ઇતરશ્ ચેતિ. તત્રેદમ્ ઉચ્યતે, એકકપાલૈન્દ્રાગ્નૌ ચ તદ્વત્, યદ્વત્ પઞ્ચસંચરાણિ. અત્રાપિ સવિધિકસ્ય સાર્થવાદકસ્ય કાણ્ડસ્યાતિદેશઃ. તેનૈવ ન્યાયેનેતિ. પ્રાપ્તિસૂત્રમ્ એતદ્ ઉત્તરચિન્તાર્થમ્.
[17]{*7।78*}
નોતેસ્:
*{7।76: મૈત્. સ્. 1.10.1}*
*{7।77: તૈત્. બ્ર્. 1.6.7.5}*
*{7।78: એ2: 5,392; એ6: 3,11}*
એકકપાલાનાં વૈશ્વદેવિકઃ પ્રકૃતિર્ આગ્રયણે સર્વહોમાપરિવૃત્તિદર્શનાદ્ અવભૃથે ચ સકૃદ્ દ્વ્યવદાનસ્ય વચનાત્