Mīmāṃsāsūtra 1-7 with Śabara's Bhāṣya (with commentary) · Chapter 6.8
vāśabdaḥ pakṣaṃ vyāvartayati. na caitad asti, pañcapañcāśato dvādaśarātrā iti. ahāny eva trivṛc chabdenākhyāyante. tasmād ahaḥsu saṃvatsaraśabda iti. athavā, vāśabdaḥ pakṣāntaraṃ{*6/406*} vyāvartayati, na pañcapañcāśāto māsāḥ. kiṃ tarhi divasāḥ. dvādaśāhe trivṛdahaḥ prakṛtam. tatra saṃvatsaraśabdo dṛśyate. ādityo vā sarva ṛtavaḥ, sa yadaivodityatha{*6/407*} vasantaḥ, yadā saṃgavo 'tha grīṣmaḥ, yadā madhyaṃdino 'tha varṣā, yadāparāhno 'tha śarat, yadāstamety atha hemantaśiśirāv iti, sarvān ṛtūn ahani saṃpādayati. sarve cartavaḥ saṃvatsaraḥ. tasmād āhaḥ [761]{*6/408*} saṃvatsaraśabdenocyate. api ca pañcapañcāśatas trivṛta iti trivṛtāṃ pañcapañcāśattvam. na ca dvādaśarātras trivṛt, ekaṃ hi dvādaśāhe trivṛdahaḥ, na tatra trivṛt saṃkhyāyā dvādaśarātreṇa mukhyayā vṛttyā sāmānādhikaraṇyam. trivṛdahaḥ saṃbandhalakṣaṇayā syāt. abhisaṃkhyaṃ trivṛdahaḥ, tena śrutyaiva sāmānādhikaraṇyam, śrutiś ca lakṣaṇāyā jyāyasī. tasmāt pañcapañcāśad ahāni saṃvatsaraḥ syād iti.
[762]{*6/409*}
NOTES:
*{6/406: E2 (v.l.): pakṣaṃ}*
*{6/407: E1; E2,6: yadaivodetyatha}*
*{6/408: E2: 5,355; E6: 2,209}*
*{6/409: E2: 5,357; E6: 2,210}*
iṣṭipūrvatvād akratuśeṣo homaḥ saṃskṛteṣv agniṣu syād apūrvo apy ādhānasya sarvaśeṣatvāt
iha caturhotṛṣv āmnāyate, prajākāmaṃ caturhotrā yājayec caturgṛhītam ājyaṃ gṛhītvā caturhotāraṃ vyācakṣīta pūrveṇa graheṇārdhaṃ juhuyāt, taduttareṇārdham{*6/410*} iti. tatra saṃdehaḥ. kiṃ pavamāneṣṭisaṃskṛteṣu agniṣv evamādayaḥ, uta asaṃskṛteṣv api{*6/411*}. tathā pakṣāntarāśrayaṇam api vakṣyamānaṃ vicārayiṣyate. kiṃ tāvat prāptam. saṃskṛteṣv agniṣv evaṃjātīyako 'kratuśeṣo 'pi homaḥ syāt. yady apy apūrvā darvihomā na kutaścid dharmān ākāṅkṣanti, tathāpy āhavanīyādayo homādīn ākāṅkṣanti{*6/412*}, yad āhavanīye juhoti, tena so 'syābhīṣṭaḥ prīto bhavatītyevamādibhiḥ śrutibhiḥ. evam iṣṭipūrvatvāt sarvahomānām, saṃskṛtāgnivṛttitvam{*6/413*} evaṃjātīyakānām iti.
NOTES:
*{6/410: E1 (v.l.): uttareṇārdham}*
*{6/411: E1,6; E2: iti}*
*{6/412: E1 (v.l.): homādīnākāṅkṣyante}*
*{6/413: E1 (v.l.): saṃskṛtāgninirvartyatvam}*
iṣṭitvena tu saṃstavaś caturhotṝn asaṃskṛteṣu darśayati
tuśabdāt pakṣo viparivartate. caturhotṛhomā asaṃskṛteṣv agniṣu bhaveyuḥ. tathā hi darśayati, eṣā vānāhitāgne[763]r{*6/414*} iṣṭir yac caturhotāra iti, anāhitāgner iṣṭayo na vidyante. ye tv ete caturhotārāḥ, tasyaiṣaiveṣṭir iti, anāhitāgner evaṃjātīyakān homān darśayati. tasmād asaṃskṛteṣu bhaveyuḥ.
nanu liṅgam asādhakam, prāptir vaktavyeti. tad ucyate,
NOTES:
*{6/414: E2: 5,357; E6: 2,210}*
upadeśas tv apūrvatvāt
evaṃ tarhi, akratuśeṣāṇāṃ vidhir eṣā{*6/415*} bhaviṣyati, eṣā anāhitāgneḥ{*6/416*} kriyeti. evam arthavadvacanaṃ bhaviṣyati. vādamātram anarthakaṃ bhavati, asya cāsti vidhisāmarthyam. tasmād vidhir asaṃskṛteṣv iti.
NOTES:
*{6/415: E1,6; E2: eṣa; E2 (v.l.): eva}*
*{6/416: E1,6; E2: eṣā vānāhitāgner}*
sa sarveṣām aviśeṣāt
āha, etad gṛhyate vidhir iti. yat tu, akratuśeṣāṇām iti, tan na, sarveṣāṃ kratuśeṣāṇām akratuśeṣāṇāṃ ca caturhotṛhomānām. kutaḥ. aviśeṣāt, na kratuśeṣāṇām evāyaṃ dharma{*6/417*} ucyate, nākratuśeṣāṇām iti. tasmāt{*6/418*} sarveṣām.
NOTES:
*{6/417: E1,6,E2 (v.l.); E2: aviśeṣāt. caturhotṝṇām ayaṃ dharma}*
*{6/418: E1,6; E2: na viśeṣaḥ kratuśeṣāṇām akratuśeṣāṇāṃ ceti. tasmāt}*
api vā kratvabhāvād anāhitāgner aśeṣabhūtanirdeśaḥ
api veti pakṣavyāvṛttiḥ. akratuśeṣāṇām evāyaṃ dharmo na kratuśeṣāṇām. kutaḥ. anāhitāgneḥ kratvabhāvāt. na hy anāhitāgneḥ kratavaḥ santi. na ca kratvaṅgaṃ kevalaṃ prayujyamānaṃ kasmaicit prayojanāya syāt. na cāsyānyat phalaṃ prakalpyeta{*6/419*}, pramāṇābhāvāt. vacanasya hy anyad api prayojanam asti. na cānena vacanena śakyate 'nāhitāgneḥ kratuḥ kalpayitum. tasmād akratuśeṣāṇām ayaṃ dharma iti.
[764]{*6/420*}
NOTES:
*{6/419: E2 (v.l.): cāsmāt phalaṃ kalpyeta}*
*{6/420: E2: 5,358; E6: 2,211}*
japo vānagnisaṃyogāt
vāśabdāt pakṣo viparivartate. nāsaṃskṛteṣv agniṣv evaṃjātīyakā homḥāḥ syuḥ. kutaḥ. ādhānasya sarvaśeṣatvāt{*6/421*}. nanu vacanam idam, eṣā anāhitāgner{*6/422*} iṣṭir iti. neti brūmaḥ, japārthavada eṣa bhaviṣyati. ye japarūpās teṣām arthavādaḥ{*6/423*}, na sarveṣāṃ caturhotṝṇām, evaṃ yadāhavanīye johotītyevamādīnāṃ vacanānām arthavattā bhaviṣyati.
NOTES:
*{6/421: E2 (v.l.): sarvaśeṣatvād eva}*
*{6/422: E1,6; E2: vānāhitāgner}*
*{6/423: E2 (v.l.): ye japas teṣām ayam anuvādaḥ}*
iṣṭitvena tu saṃstute homaḥ syād anārabhyāgnisaṃyogād itareṣām avācyatvāt
yad uktam, eṣā vānāhitatāgneḥ kriyā iṣṭitulyeti japānām eṣa vāda iti. tan na, naiṣā{*6/424*}
vacanavyaktiḥ. yaiṣānāhitāgneḥ kriyā, seṣṭitulyeti. kiṃ kāraṇam. sādṛśyamātrānuvādo 'narthakaḥ syāt. itarasmin pakṣe vidhir arthavān. yeyam iṣṭiḥ, eṣānāhitāgner iti, tadiṣṭisaṃstavād dhomānām eva vādaḥ. katham. iṣṭir yāgaḥ, sa evāsecanādhiko homaḥ. yad uktam, sarvahomārtha āhavanīya iti. tan na, caturhotṝn evādhikṛtyocyate. kiṃ tv aviśeṣeṇa homān. sa caturhotṛṣv asaṃbhavād anyeṣu bhaviṣyati. caturhotṛṣu cānāhitāgner ucyamāneṣv āhavanīyo nāṅgam iti.
NOTES:
*{6/424: E1,6; E2: na. katham. naiṣā}*
ubhayoḥ piṭṛyajñavat
naitad asti, anāhitāgner eva caturhotāra iti. ubhayoḥ syuḥ, pitryajñavat, yathā pitṛyajña āhitāgner anāhitāgneś ca, [765]{*6/425*} evaṃ caturhotāro 'pi. katham avagamyate. varṇitam etat. yadānuvādapakṣaḥ, tadāhitāgneḥ, yadā vidhipakṣaḥ, tadānāhitāgneḥ. ubhayathā vacanavyaktiḥ pratīyate. na ca pratīyamāno 'rthaḥ śakyate 'pahnotum. tasmād ubhayoś caturhotāra iti.
NOTES:
*{6/425: E2: 5,359; E2: 2,211}*
nirdeśo vānāhitāgner anārabhyāgnisaṃyogāt
na caitad asti, ubhayoś{*6/426*} caturhotāro bhaveyur iti. katham. eṣa hy anāhitāgninirdeśaḥ. eṣā veṣṭir anāhitāgner iti vacanenādhikṛtaḥ, nāhitāgniḥ, nirdeśasāmarthyāt. arthavāde copakṣīṇaṃ tatraiva na virudhyata iti. yadāhavanīye juhotīti vacanaṃ na caturhotṝn evādhikṛtyocyata ity uktam. tasmād anāhitāgner evaṃjātīyakā homāḥ.
NOTES:
*{6/426: E1,6; E2: asti, pitṛyajñavad ubhayoś}*
pitṛyajñe saṃyuktasya punarvacanam
atha yad uktam, pitṛyajñavad iti, yuktaṃ pitṛyajñe. tatrāhitāgnisaṃyuktasya punar etadvacanaṃ bhavati, apy anāhitāgninā kārya iti. etadvacanam anāhitāgner apīty anāhitāgnāv anvāhāryakaṃ karoti{*6/427*}, iha tathā nāsti vacanam. niyogata eko nirdeśaḥ, eṣā vānāhitāgner iti. nātrāpiśabdo 'sti. tasmāt pitṛyajñenātulyam etat.
NOTES:
*{6/427: E1,6,E2 (v.l.); E2: anāhitāgninānvācayaṃ karoti}*
upanayann ādadhīta homasaṃyogāt
idam āmananti, upanayaṃs tisṛbhir juhuyād iti. tatra [766]{*6/428*} saṃdehaḥ. kim ayaṃ homa ādhānasaṃskṛteṣv agniṣu, utāsaṃskṛteṣv iti. kiṃ prāptam. uapanayann ādadhīteti. kutaḥ{*6/429*}. homasaṃyogād āhavanīyasya, yad āhavanīye juhoti, tena so 'syābhīṣṭaḥ prīto bhavatīti. tasmād ādhānottarakālā ete homā iti sthitiḥ{*6/430*}.
NOTES:
*{6/428: E2: 5,360; E2: 2,212}*
*{6/429: E1,6; E2: ādadhīteti. saṃskṛteṣv iti. kutaḥ}*
*{6/430: E2 om. sthitiḥ}*
sthapatīṣṭival laukike vā vidyākarmānupūrvatvāt
na caitad asti, ādhāyaivaṃjātīyakaṃ hotavyam iti. kiṃ tarhi. laukika eva pravarteteti. kutaḥ. vidyākarmānupūrvatvāt. vidyāgrahaṇārthā ime homāḥ. vidyāvataś cādhānenādhikāraḥ{*6/431*}, sāmarthyāt. ata ādhānottarakālatā naiṣām avakalpate, yathā sthapatīṣṭyām.
NOTES:
*{6/431: E1,6,E2 (v.l.); E2: cādhānādhikāraḥ}*
ādhānaṃ ca bhāryāsaṃyuktam
ādhānaṃ ca bhāryāsaṃyuktaṃ śrūyate. vidyāgrahaṇottarakālaś ca dārasaṃgrahaḥ. tasmād api nāvakalpate pūrvakālatādhānasya.
akarma cordhvam ādhānāt tatsamavāyo hi karmabhiḥ
tatrāha, yā pūrvam ādhānād dārakriyā, sā karmārthā bhaviṣyati, vacanāc cordhvam ādhānāt, apatyārthā. dvayor api kālayoḥ, piṇḍapitṛyajñavan naiṣa doṣo bhaviṣyatīti. atrocyate, akarma ca dārakriyā, yādhānottarakāle{*6/432*}. kutaḥ. āhavanīyādisamavāyo hi karmabhir bhavati, svārthaṇ ca [767]{*6/433*} agnaya ādhātavyā iti niyamaḥ. tasmād ubhayasminn api kāle dārasaṃgraha ity etat nāsti.
NOTES:
*{6/432: E1,6; E2: dārakriyāyā ādhānottarakāle}*
*{6/433: E2: 5,361; E6: 2,213}*
śrāddhavad itit cet
naivam, śrutivipratiṣedho hi bhavati, evaṃ kriyamāṇe dārakarmaṇi vidyāgrahaṇottarakālaṃ śrūyamāṇam, pūrvaṃ kriyata iti vipratiṣiddham. arthād anyad evedam iti cet. na, arthaprāptasyaiva kālaniyama eṣaḥ. upanayanaṃ ca karmārtham. tad dvitīyasyāṃ vipratiṣidhyeta.
sarvārthatvāc ca putrārtho na prayojayet
athocyate, prāgādhānāc ca, karmārthaiva, ūrdhvaṃ cāpatyārthaivāsya bhaviṣyati. tenaivaṃ saty asya na kiṃcid virotsyata iti. ucyate, naitad evam. svārthā hi sā, na kevalam apatyārthatām eṣyati. tad uktam, phalotsāhāviśeṣād iti. tasmād api na dvir dārasaṃgrahaḥ. api caivaṃ smaryate, dharme cārthe ca kāme ca nāticaritavyeti. evaṃ saty aticaritā syāt. ato na{*6/434*} dvir dārasaṃgrahaḥ. ekaiva bhāryā karmārthāpatyārthā ca. tasyāś ca vidyāgrahaṇottarakālatā. ato nādhānasaṃskṛteṣv ete homā iti.
[768]{*6/435*}
NOTES:
*{6/434: E1,6; 2: ato 'pi na}*
*{6/435: E2: 5,361; E6: 2,213}*
somapānāt tu prāpaṇaṃ dvitīyasya tasmād upayacchet{*6/436*}
gṛhyata etat, prāgupanayanān nāsti patnīti. yad uktam ekaiva patnīti. tan na mṛṣyate, yathaiva smṛtiḥ, dharme cārthe ca kāme ca nāticaritavyeti. dharmaprajāsaṃpanne dāre nānyāṃ kurvīteti ca. evam idam api smaryata eva, anyatarāpāye 'nyāṃ kurvīteti. tasmād yasya na dharmasaṃpannā, na prajāsaṃpannā vā patnī, so 'nyāṃ kurvīteti. somapānād iti cārthavādaṃ vyapadiśati sma. somapo na dvitīyāṃ jāyām abhyaṣūyata iti dvitīyām api jāyāṃ darśayati.
NOTES:
*{6/436: E1 (v.l.): upayaccheta}*
pitṛyajñe tu darśanāt prāgādhānāt pratīyeta
atha kathaṃ pitṛyajñasya dvau kālāv iti. ucyate, vacanaṃ hi tatra dṛśyate. apyanāhitāgninā kāry iti. tasmāt prāgādhānāt pitṛyajña iti.
sthapatīṣṭiḥ prayājavad agnyādheyaṃ prayojayet tādarthyāc cāpavṛjyeta
asti sthapatīṣṭiḥ, etayā niṣādasthapitaṃ yājayeteti. tatra saṃdehaḥ. kim ādhānasaṃskṛteṣv agniṣu syāt, uta laukikeṣv iti. kiṃ prāptam. saṃskṛteṣv iti. katham. [769]{*6/437*} yadāhavanīye juhotītyevamādivacanāt. nanu śūdrasyāhavanīyābhāvān nāsti tasya śrutir iti. ucyate, sā hy āhavanīyaṃ prayojayet, yathā prayājān aśrutān prayojayati. evaṃ codakasāmarthyād iti. tādarthyāc cāpavṛjyeta. sthapatīṣṭyarthaṃ cāhitā agnayaḥ. tasyām apavṛktāyām{*6/438*} apavṛjyeran. dhāraṇaṃ hi teṣāṃ dṛṣṭakāryam āmnātam, atikrānte kārye na syād iti.
NOTES:
*{6/437: E2: 5,363; E6: 2,214}*
*{6/438: E1,6; E2: apravṛktāyām}*
api vā laukike 'gnau syād ādhānasyāsarvaśeṣatvāt
api veti pakṣavyāvṛttiḥ. laukikeṣv agniṣu syān na saṃskṛteṣu. kutaḥ. ādhānasyāsarvaśeṣatvāt. sarvakarmaśeṣabhūtā agnayaḥ, tadaṅgam ādhānam, na karmāṅgam. śrutyādīnām abhāvān na karmaprayuktādhānasya, vākyasāmarthyāc cāgniprayuktatvam. yac ca darśapūrṇamāsaprayuktam, tac codakena prāpyate, na dravyaprayuktam. tasmāl laukikeṣv agniṣu sthapatīṣṭir iti.
avakīrṇipaśuś ca tadvad ādhānasyāprāptakālatvāt
asty avakīrṇipaśuḥ, brahmacāryavakīrṇī nairṛtaṃ gardabham ālabheteti. tatra saṃdehaḥ. kiṃ tadartham ādhānaṃ kartavyam, uta laukikeṣv agniṣu tad varteteti. avakīrṇipaśuś ca [770]{*6/439*} tadvad ity adhikaraṇātideśaḥ. pūrvasyādhikaraṇasya yaḥ pūrvaḥ pakṣaḥ{*6/440*}, so 'tra pūrvaḥ pakṣaḥ. yaḥ siddhāntaḥ, sa siddhāntaḥ. sarvārtham ādhānam, tasmād āhitāgniṣv iti pūrvaḥ pakṣaḥ. ādhānasyāprāptakālatvād iti siddhāntaḥ. aprāpto 'yam ādhānasya kāla ity etad uktam. tasmād idam api karma laukikeṣv iti.
NOTES:
*{6/439: E2: 5,364; E6: 2,215}*
*{6/440: E1,6; E2: pūrvapakṣaḥ}*
udagayanapūrvapakṣāhaḥ puṇyāheṣu daivāni smṛtirūpānyārthadarśanāt
daivāni karmāṇy udāharaṇam upanayanaprabhṛtīni. tatra saṃdehaḥ. kim aniyate kāle daivāni kartavyāni, utodagayanapūrvapakṣāhaḥ puṇyāheṣv iti. aniyata iti prāpte, udagayanādiṣv ity ucyate. kutaḥ. evaṃ smaranti, teṣu kāleṣu daivānīti. rūpārthavādaś ca. etad vai{*6/441*} devānāṃ rūpam, yad udagayanam, pūrvapakṣo 'ha iti{*6/442*}. na ca vayaṃ devādīnāṃ rūpam vidmaḥ. atha tv eṣu kāleṣu daivāni kriyante, tata etena{*6/443*} saṃbandhena rūpavacanam avakalpate. anyārthaṃ ca vākyam etad darśayati, pūrvāhno vai devānām, madhyaṃdino manuṣyāṇām, aparāhnaḥ pitṝṇām iti. tasmād eteṣu kāleṣu daivāni syur iti.
NOTES:
*{6/441: E1 (v.l.): etad vā}*
*{6/442: E1,6,E2 (v.l.); E2: pūrvapakṣāhar iti}*
*{6/443: E1,6; E2: tad etena}*
ahani ca karmasākalyam
ahani ca viśeṣaḥ, sakalaṃ karmāhany eva śakyate kartum iti, na rātrau kariṣyati.
[771]{*6/444*}
NOTES:
*{6/444: E2: 5,365; E6: 2,215}*
itareṣu tu pitrāṇi{*6/445*}
śrāddhādīny aparapakṣe 'parāhne ca, smṛtirūpānyārthadarśanāt.
NOTES:
*{6/445: E1; E2,6: pitryāṇi}*
yāñcākrayaṇam avidyamāne lokavat
idaṃ samāmnāyate jyotiṣṭome, dvādaśa rātrīr dīkṣito bhṛtiṃ vanvīteti. tathā somaṃ krīṇātīti. tatra saṃdehaḥ. kiṃ yasya na vidyate bhṛtiḥ, tena vanitavyā, yasya ca na vidyate somaḥ, tena kretavyaḥ, utobhathāpi{*6/446*} sati cāsati ca. kiṃ prāptam. yāñcākrayaṇam avidyamāne bhṛtidhane some ca syāt. kasmāt. dravyasadbhāvārthaṃ{*6/447*} yāñcākrayaṇam, tad{*6/448*} vidyamāne 'narthakam. anarthakaṃ coktam api na kartavyam. tasmād avidyamāne bhavet, lokavat. yathā{*6/449*} yasya loke nāsti dravyam, sa yācate krīṇāti ca. evam ihāpi draṣṭavyam.
NOTES:
*{6/446: E1,6; E2: utobhayathāpi; E2 (v.l.): utobhayam api}*
*{6/447: E1,6,E2 (v.l.); E2: dravyasaṃbhavārthaṃ}*
*{6/448: E1,6; E2: yāñcākrayaṇam arthavad bhaviṣyati. tad}*
*{6/449: E1,6; E2: tathā}*
niyataṃ vārthavattvāt syāt
niyataṃ vā yāñcākrayaṇam, tad vidyamāne 'vidyamāne ca dravye syāt. evaṃ yāñcākrayaṇam arthavad bhavati{*6/450*}. jyotiṣṭomaprayuktaṃ hi tac chrūyate, na dravyaprayuktam. tac ca nityaṃ jyotiṣṭomasya. naivaṃ vacanaṃ bhavati, yadā dravyaṃ nāsti, tadā kartavyam iti. [772]{*6/451*} jyotiṣṭomasya ca nityam aṅgam uktam, dravyābhāvo nimittam uktam iti parikalpyeta, kalpanāyāṃ śabdo bādhyeta. ato yāñcākrayaṇasaṃskṛtaṃ dravyam ihopayoktavyam, anyathā vaiguṇyaṃ bhavati. tasmāt sati cāsati ca dravye yāñcākrayaṇam anuṣṭātavyam iti. atha yad uktam, lokavad iti. loke karma arthalakṣaṇaṃ bhavati, na śabdalakṣaṇam, yathārthaḥ, tathā kriyate. na, yathā śabdaḥ. vede tu śabdenaivārtho 'vagamyate, tathaivānuṣṭheyam iti. tasmād vidyamāne 'pi kartavyam.
NOTES:
*{6/450: E2 (v.l.): bhaviṣyati}*
*{6/451: E2: 5,366; E2: 2,216}*
tathā bhakṣapraiṣāc chādanasaṃjñaptahomadveṣam
jyotiṣṭome śrūyate, payo vrataṃ brāhmaṇasya yavāgū rājanyasya, āmikṣā vaiśyasyeti. tathā darśapūrṇamāsayoḥ praiṣaḥ, prokṣaṇīr āsādaya, idhmaṃ bahir upasādaya srucaḥ saṃmṛḍḍhi{*6/452*} patnīṃ saṃnahyājyenodehīti. tathā vājapeye śrūyate, darbhamayaṃ vāso bhavatīti. paśau saṃjñaptahomaḥ, yat paśur māyum akṛtoro{*6/453*} vā padbhir āhata agnir mā tasmād enaso viśvān muñcatvaṃ hasa iti. tathā, yo 'smān dveṣṭi yaṃ ca vayaṃ dviṣma iti vacanam. etāny udāharaṇavacanāni.
teṣu saṃdehaḥ. kiṃ yasyāparaṃ bhojanaṃ na vidyate, sa payo vratayet, yavāgūm āmikṣāṃ vā, uta{*6/454*} vidyamāne 'pīti. tathā yo preṣitaḥ praiṣārthaṃ na pratipadyate, sa preṣitavyaḥ, uta pratipadyamāno 'pīti. tathā, yasya sūtramayaṃ vāso nāsti, sa darbhamayaṃ paridadhīta, uta vidyamāne 'pīti. tathā, yasya paśur māyum kuryāt, uro vā pādau vā hanyāt{*6/455*}, sa etena mantreṇa juhuyāt, utānyo 'pīti. tathā, yo dveṣṭi kiṃcit, [773]{*6/456*} anyena ca dviṣyate, sa eva mantraṃ brūyāt, yo 'smān dveṣṭīti, utādviṣann adviṣyamāṇaś cāpīti.
tatrādhikaraṇātideśo 'yam. tatra yaḥ pūrvasminn adhikaraṇe pūrvaḥ pakṣaḥ, sa iha pūrvaḥ pakṣaḥ. yas tatra siddhāntaḥ, sa iha siddhāntaḥ. avidyamāne kuryād iti pūrvaḥ pakṣaḥ. niyataṃ vārthavattvād{*6/457*} ity uttaraḥ. sa evātra nyāyaḥ, yaḥ pūrvatra{*6/458*}.
NOTES:
*{6/452: E1,6; E2: sruvaṃ ca srūvaś ca saṃmṛḍḍhi}*
*{6/453: E1,6; E2: akutoro}*
*{6/454: E1,6; E2: vratayet, sa preṣitavyaḥ, uta}*
*{6/455: E1,6,E2 (v.l.); E2: vā pādbhir hanyāt}*
*{6/456: E2: 5,367; E6: 2,217}*
*{6/457: MS 6.8.27}*
*{6/458: Vgl. ŚBh ad MS 6.8.8}*
anarthakaṃ tv anityaṃ syāt
jyotiṣṭome śrūyate, madhyaṃdine 'pararātre vā{*6/459*} vrataṃ vratayatīti. tatra saṃdehaḥ. kiṃ niyatam apararātre vratam, utāniyatam iti. kiṃ prāptam. niyataṃ cārthavattvāt{*6/460*} syād iti. evaṃ prāpte brūmaḥ, anarthakaṃ tv anityaṃ syāt. yadaivam manyeta, asmin kāle vrataṃ me jariṣyatīti, tadā vratayet. yadā tu khalu manyeta, na samyag jariṣyatīti, tadā tadvrataṃ kriyamāṇam anarthakaṃ syāt. yadi hy ajīrṇena yajamāno mriyeta, tadā tantralopaḥ, tantralope ca sarvalopaḥ. tasmād{*6/461*} aniyataṃ{*6/462*} tasmin kāle vrataṃ vratayitavyam iti.
NOTES:
*{6/459: E1,6; E2: ca}*
*{6/460: E1,6; E2: vārthavattvāt}*
*{6/461: E1,2,E2 (v.l.); E2: tadā sarvatantralopaḥ syāt. tasmād}*
*{6/462: E1,6; E2: na niyataṃ}*
paśucodanāyām aniyamo 'viśeṣāt
jyotiṣṭome paśur agnīṣomīyaḥ, yo{*6/463*} dīkṣito yad agnīṣomīyaṃ paśum ālabhata iti. tatra saṃdehaḥ. kiṃ yaḥ kaścit paśur ā[774]{*6/464*}lambhīyaḥ, uta chāga iti. vakṣyamāṇenābhiprāyeṇa bhavati saṃśayaḥ. nanv ekeṣām āmnāyate, ajo 'gnīṣomīya iti. sarvaśākhāpratyayaṃ caikaṃ karmeti. atrocyate, pratiśākhaṃ bhinnāni karmāṇīti kṛtvā cintā. kiṃ tāvat prāptam. paśucodanāyām aniyamaḥ. utsarge kartavye dravyaṃ śakyata utsraṣṭum, na paśutvam. dravyaṃ hi sādhakam. ato 'tra dravyam antreṇotsargo na saṃbhavatīti dravyam upādīyate. tasminn upādīyamāne 'niyamaḥ, yatkiṃcid utsraṣṭavyam iti. kuta etat. aviśeṣāt. na hi paśutvasaṃbaddheṣu kaścid viśeṣa upalabhyate. tasmād yaḥ kaścit paśur iti.
NOTES:
*{6/463: E1,6,E2 (v.l.); E2: jyotiṣṭome śrūyate, yo}*
*{6/464: E2: 5,368; E6: 2,217}*
chāgo vā mantravarṇāt
vāśabdaḥ pakṣaṃ vyāvartayati. naitad asti. yatra kvacana dravye paśutvam upādeyam iti. asty utsraṣṭavyasya niyamakāraṇaṃ mantravarṇaḥ. agnaye chāgasya vayāyā{*6/465*} medaso 'nubrūhīti, chāgaprakāśanasamartho mantravarṇaḥ samāmnāyate. yadi chāgo nopādeyaḥ, tatas tatprakāśanasamarthasyopādānam anarthavat. tenāvagamyate, chāgam adhikṛtyotsargaṃ vidadhātīti. māntravarṇiko dravyaniyamavidhir iti.
NOTES:
*{6/465: E1; E2: mantravarṇaḥ. chāgasya vapāyā; E6: mantravarṇaḥ. agnaye chāgasya vapāyā}*
na, codanāvirodhāt
naitad evam. na śaknoti mantravarṇaś codanāyāṃ pratyarthinyāṃ dravyaṃ niyantum. yatra hi dravyasya prakāśakaṃ na śrūyate, tatrāprakāśitam eva tat kartavyam iti. tasmān na mantravarṇāt prakāśyaniyamavidhiḥ kalpyate, evam atra prakāśyaṃ prakāśayitavyam iti. [775]{*6/466*} atra punaḥ śabdenāvagamyate, paśutvena prakāśayitavyam iti. tasmān na mantravarṇas tatsadbhāve samarthaḥ. mantravarṇād dhi kalpyā prayogavacanaśrutiḥ{*6/467*}. iha kḷptā prayogavacanenopasaṃhartavyā. anya eva paśuśabdasyārthaḥ paśutvam. anyo mantravarṇena niyamyate chāgaḥ. tasmān na mantravarṇaś codanāvirodhena niyantum arhatīti.
NOTES:
*{6/466: E2: 5,369; E6: 2,218}*
*{6/467: E1,6,E2 (v.l.); E2: prayogavacane śrutiḥ}*
ārṣeyavad iti cet
iti cet paśyasi, na paśutvam anyebhyaḥ paśubhya ācchetavyam iti. yathā, ārṣeyaṃ vṛṇīte, trīn vṛṇīta iti, sāmānyaśrutis triṣv evāvatiṣṭhata iti. tritvaṃ viśeṣo{*6/468*} vivakṣito nānye vivakṣitā iti. evam ihāpi paśutvam, chāgaṃ prakalpayitum vivakṣitam, nānyān viśeṣān iti.
NOTES:
*{6/468: E1,6; E2: tritvaviśeṣo}*
na, tatra hy acoditatvāt
naitad evam. tatra hy acoditaṃ dravyam utsraṣṭavyam, mantravarṇe. varaṇe punaś coditam. tatra tritvasaṃkhyāsaṃbandhasya varaṇe coditatvāt, nānyā saṃkhyā kriyate. ārṣeyaśabdād api nānārṣeyam. triśabdasya hi tatsāmarthyam, yenārṣeyaśabdo viśiṣṭasaṃkhyāviṣayo niyamyate. iha na mantrasya sāmarthyam. tasmād aniyama iti.
niyamo vaikāryaṃ hy arthabhedād bhedaḥ pṛthaktvenābhidhānāt
niyamo vā. aikārthyaṃ hi paśuchāgaśabdayoḥ, sāmānyaṃ paśur iti, chāgādayo viśeṣā ucyante. katham. taiḥ sāmānādhikaraṇyāt, paśuś chāgaḥ, paśur uṣṭraḥ, paśur meṣaḥ, paśur usra iti. evaṃ sati na mantravarṇaḥ paśuśabdena virudhyate. tena chāgo [776]{*6/469*} 'py ālabdhavyaś coditaḥ. mantravarṇa upādīyamāne, idam avagamyate. chāgaṃ vivakṣitvāyaṃ paśuśabda uccarita iti, nānyān viśeṣān iti. chāgopakaraṇam asyopadaṃśitam. yad upadaṃśane paśuśabdaś chāgābhiprāya iti gamyate, yathā yugavaratra upadaṃśite{*6/470*}, īṣācakrādisaṃnidhāne ced{*6/471*} akṣamānayety{*6/472*} ucyate{*6/473*}, tadā, yānākṣam adhikṛtya brūta iti gamyate, na tu videvanākṣam iti. yadi hy arthabhedo bhavet paśuchāgaśabdayoḥ, pṛthaktvenābhidhānam, tato bhedaḥ syāt, na chāga eva niyamyeta. avihitaś chāgārtha ity aśvopādānam. api ca chāgapakṣe taṃ mantravarṇaḥ prakāśayet. chāgārthābhidhāne punaḥ paśuśabdasya, chāgaprāptāv anyeṣām aprāptir ity anyasmin prāpte liṅgena niyamaḥ kriyata iti.
NOTES:
*{6/469: E2: 5,370; E6: 2,219}*
*{6/470: E1,6,E2 (v.l.); E2: yugavaratropadaṃśite}*
*{6/471: E1,6; E2: ca}*
*{6/472: E1,2; E6: akṣamānayaty}*
*{6/473: E1,6; E2: ukte}*
aniyamo vārthāntaratvād anyatvaṃ vyatirekaśabdabhedābhyām
aniyamo vā. yaḥ kaścit paśur upādeyaḥ, arthāntaratvāt. arthāntaraṃ paśutvam, arthāntaraṃ chāgatvam, arthayor atra sāmānādhikaraṇyam, na śabdayoḥ. kathaṃ punar arthāntaraṃ gamyate. vyatirekāc chabdabhedāc ca, vyatireko{*6/474*} hi bhavati, kaścit paśur na chāgaḥ. tathā chāgaḥ paśur iti śabdabhedaḥ. śabdabhedād evārthabhedo nyāyyaḥ. ekasmin vākye samavāyāt, paśuṃ chāgam ānayeti. itarathā, anyatareṇa kṛtārthatvād anyataro vākye na samaveyāt, samavaiti ca. tasmād anyat paśutvam, anyac chāgatvam. tasmād aniyamaḥ, yaḥ kaścit paśur upādeya iti{*6/475*}.
tatrotsūtrikā{*6/476*} pakṣavyāvṛttiḥ, anyatve 'pi sati niyama eva. [777]{*6/477*} kutaḥ. mantrasya prayogavacanena gṛhītatvāt. mantrasādhanaṃ hi karmeti gamyate. yadi chāgam upādāsyāmahe, saguṇaṃ karma śakṣāmaḥ{*6/478*} kartum, mantram upādadānāḥ, mantrasyāpākṣikatvāt. athānyam upādāsyāmahe, mantrasya viṣayābhāvān mantram apajahato na saguṇaṃ karma nirvartayema, ato{*6/479*} na ca śrutiṃ bādhāmahe, anyasmin paśuśabdo vartata iti. na cānyam{*6/480*} upādāsyāmahe, vaiguṇyād bibhyataḥ. tasmāc chāga evopādātavya iti.
nanv aśvam upādadānā{*6/481*} naiva mantravarṇam apahāsyāmaḥ. sa evāśvaś chāgo bhaviṣyati. yaś chinnagamano 'śvaḥ, sa chāgaḥ, chider gameś ca cchāgaśabdaḥ prasiddhaḥ{*6/482*}.
NOTES:
*{6/474: E2 (v.l.): vyatirikto}*
*{6/475: E2 läßt hier MS 6.8.37 folgen, die Zählung verschiebt sich gegenüber E1/6 demnach um eine Nummer. MS 6.8.37 (nach E2): na vā prayogasamavāyitvāt}*
*{6/476: E1 (v.l.): mantrotsūtrikā}*
*{6/477: E2: 5,371; E6: 2,219}*
*{6/478: E1; E2,6: śakṣyāmaḥ}*
*{6/479: E1 (v.l.): tena; E1 (v.l.): evaṃ}*
*{6/480: E1,6; E2: vānyam}*
*{6/481: E1,6; E2: aśvam apy upādadānā}*
*{6/482: E2 om. prasiddhaḥ}*
rūpāl liṅgāc ca
{*6/483*}
kvacin{*6/484*} muṣkarā bhaviśyantīti śrūyate. yady antareṇa vacanam, amuṣkarās tadedam upapadyate. tasmāc chinnagamano 'śvo 'pi chāga iti karmākhyā bhaviṣyati{*6/485*}. atrocyate:
NOTES:
*{6/483: E2: 6.8.38}*
*{6/484: E1 (v.l.): liṅgaṃ ca kvacin}*
*{6/485: E1,6,E2 (v.l.); E2: bhaviṣyatīti}*
chāge na karmākhyā rūpaliṅgābhyām
{*6/486*}
chāge karmākhyā rūpaliṅgābhyāṃ nāvakalpate. na hi chāgaśabdaś chinnagamanavacanaḥ, samudāyo hy asau pṛthag arthāntare prasiddhaḥ, nāsāv avayavaprasiddhyā bādhitavyaḥ. tasmān nāśvaś chāgaḥ.
NOTES:
*{6/486: E1,6; E2: 6.8.39}*
rūpānyatvān na jātiśabdaḥ syāt
{*6/487*}
idam anyapadottaraṃ{*6/488*} sūtram. atha kasmān na vayovacano [778]{*6/489*} bhavati vayovacanā hy ete śabdāḥ, chāgaś chāgalo vatsa iti. tenāśvo 'pi vayovacano bhaviṣyatīti. ucyate, naitad evam, satyaṃ vayovacanaḥ. ajāpatigataṃ{*6/490*} tu vayo vaditum śaknoti, yathā śoṇa iti varṇavacano 'śvajātigataṃ varṇaṃ vadati, nānyam. tasmād rūpānyatvān na vayomātravacanaḥ, kiṃ tu jātiśabdaḥ syāt. jātyāśrayaṃ vayo vadet. ataś chāga eva niyamyate.
NOTES:
*{6/487: E2,6: 6.8.40}*
*{6/488: E1,6,E2 (v.l.); E2: padottaraṃ}*
*{6/489: E2: 5,372; E6: 2,220}*
*{6/490: E1,6,E2 (v.l.); E2: ajajātigataṃ}*
vikāro notpattikatvāt{*6/491*}
{*6/492*}
idam api padottaram. ihāśvādīnāṃ vikāraś chāgaśabdaḥ. kiṃcid atrāśvādīnām uccāryate, na{*6/493*} kiṃcid anyad eva. tasmād āśvo 'pi chāga iti. na, utpattikatvāt{*6/494*}. autpattiko hi nāmināmnoḥ saṃbandha ity uktam{*6/495*}, nākhyāvikāraḥ saṃbhavatīti. tasmān nāśvaś chāgaḥ. ataś chāga evopādātvaya iti.
NOTES:
*{6/491: E1; E2,6: nautpattikatvāt}*
*{6/492: E2: 6.8.41; E1 (v.l.): vikāra iti cet
, notpattikatvāt
}*
*{6/493: E2 om. na}*
*{6/494: E1; E2,6: autpattikatvāt}*
*{6/495: Vgl. MS 1.1.5 und ŚBh ad 1.1.5}*
sa naimittikaḥ paśor guṇasyācoditatvāt
{*6/496*}
padottaram evedaṃ sūtram. atha kasmān na chidranimittaś chāgaśabdo bhavati. evaṃ śrūyate, śuṣiro{*6/497*} vā etarhi paśuḥ. yarhi vapām utkhadantīti{*6/498*}. nety ucyate, chidratvasya guṇasya paśor acoditatvāt. avyaṅgaṃ paśum ālabheteti hi codyate. tasmād acchidraḥ paśuḥ. na cāvayavaprasiddhyā samudāyaprasiddhir bādhyata ity uktam eva. tasmāc chāga evopādeyo nāśvādaya iti.
[779]{*6/499*}
NOTES:
*{6/496: E2: 6.8.42}*
*{6/497: E1,6; E2: suṣiro}*
*{6/498: E1,6; E2: utkhadatīti}*
*{6/499: E2: 5,373; E6: 2,221}*
jāter vā tatprāyavacanārthavattvābhyām
Original text: Mīmāṃsāsūtra 1-7 with Śabara's Bhāṣya · Edition: six editions (details see below) · Data entry Andreas Pohlus · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0