મીમાંસાસૂત્ર (ટીકા સહિત) · અધ્યાય 6.8

વાશબ્દઃ પક્ષં વ્યાવર્તયતિ. ન ચૈતદ્ અસ્તિ, પઞ્ચપઞ્ચાશતો દ્વાદશરાત્રા ઇતિ. અહાન્ય્ એવ ત્રિવૃચ્ છબ્દેનાખ્યાયન્તે. તસ્માદ્ અહઃસુ સંવત્સરશબ્દ ઇતિ. અથવા, વાશબ્દઃ પક્ષાન્તરં{*6।406*} વ્યાવર્તયતિ, ન પઞ્ચપઞ્ચાશાતો માસાઃ. કિં તર્હિ દિવસાઃ. દ્વાદશાહે ત્રિવૃદહઃ પ્રકૃતમ્. તત્ર સંવત્સરશબ્દો દૃશ્યતે. આદિત્યો વા સર્વ ઋતવઃ, સ યદૈવોદિત્યથ{*6।407*} વસન્તઃ, યદા સંગવો ઽથ ગ્રીષ્મઃ, યદા મધ્યંદિનો ઽથ વર્ષા, યદાપરાહ્નો ઽથ શરત્, યદાસ્તમેત્ય્ અથ હેમન્તશિશિરાવ્ ઇતિ, સર્વાન્ ઋતૂન્ અહનિ સંપાદયતિ. સર્વે ચર્તવઃ સંવત્સરઃ. તસ્માદ્ આહઃ [761]{*6।408*} સંવત્સરશબ્દેનોચ્યતે. અપિ ચ પઞ્ચપઞ્ચાશતસ્ ત્રિવૃત ઇતિ ત્રિવૃતાં પઞ્ચપઞ્ચાશત્ત્વમ્. ન ચ દ્વાદશરાત્રસ્ ત્રિવૃત્, એકં હિ દ્વાદશાહે ત્રિવૃદહઃ, ન તત્ર ત્રિવૃત્ સંખ્યાયા દ્વાદશરાત્રેણ મુખ્યયા વૃત્ત્યા સામાનાધિકરણ્યમ્. ત્રિવૃદહઃ સંબન્ધલક્ષણયા સ્યાત્. અભિસંખ્યં ત્રિવૃદહઃ, તેન શ્રુત્યૈવ સામાનાધિકરણ્યમ્, શ્રુતિશ્ ચ લક્ષણાયા જ્યાયસી. તસ્માત્ પઞ્ચપઞ્ચાશદ્ અહાનિ સંવત્સરઃ સ્યાદ્ ઇતિ.
[762]{*6।409*}
નોતેસ્:
*{6।406: એ2 (વ્.લ્.): પક્ષં}*
*{6।407: એ1; એ2,6: યદૈવોદેત્યથ}*
*{6।408: એ2: 5,355; એ6: 2,209}*
*{6।409: એ2: 5,357; એ6: 2,210}*
ઇષ્ટિપૂર્વત્વાદ્ અક્રતુશેષો હોમઃ સંસ્કૃતેષ્વ્ અગ્નિષુ સ્યાદ્ અપૂર્વો અપ્ય્ આધાનસ્ય સર્વશેષત્વાત્

ઇહ ચતુર્હોતૃષ્વ્ આમ્નાયતે, પ્રજાકામં ચતુર્હોત્રા યાજયેચ્ ચતુર્ગૃહીતમ્ આજ્યં ગૃહીત્વા ચતુર્હોતારં વ્યાચક્ષીત પૂર્વેણ ગ્રહેણાર્ધં જુહુયાત્, તદુત્તરેણાર્ધમ્{*6।410*} ઇતિ. તત્ર સંદેહઃ. કિં પવમાનેષ્ટિસંસ્કૃતેષુ અગ્નિષ્વ્ એવમાદયઃ, ઉત અસંસ્કૃતેષ્વ્ અપિ{*6।411*}. તથા પક્ષાન્તરાશ્રયણમ્ અપિ વક્ષ્યમાનં વિચારયિષ્યતે. કિં તાવત્ પ્રાપ્તમ્. સંસ્કૃતેષ્વ્ અગ્નિષ્વ્ એવંજાતીયકો ઽક્રતુશેષો ઽપિ હોમઃ સ્યાત્. યદ્ય્ અપ્ય્ અપૂર્વા દર્વિહોમા ન કુતશ્ચિદ્ ધર્માન્ આકાઙ્ક્ષન્તિ, તથાપ્ય્ આહવનીયાદયો હોમાદીન્ આકાઙ્ક્ષન્તિ{*6।412*}, યદ્ આહવનીયે જુહોતિ, તેન સો ઽસ્યાભીષ્ટઃ પ્રીતો ભવતીત્યેવમાદિભિઃ શ્રુતિભિઃ. એવમ્ ઇષ્ટિપૂર્વત્વાત્ સર્વહોમાનામ્, સંસ્કૃતાગ્નિવૃત્તિત્વમ્{*6।413*} એવંજાતીયકાનામ્ ઇતિ.
નોતેસ્:
*{6।410: એ1 (વ્.લ્.): ઉત્તરેણાર્ધમ્}*
*{6।411: એ1,6; એ2: ઇતિ}*
*{6।412: એ1 (વ્.લ્.): હોમાદીનાકાઙ્ક્ષ્યન્તે}*
*{6।413: એ1 (વ્.લ્.): સંસ્કૃતાગ્નિનિર્વર્ત્યત્વમ્}*
ઇષ્ટિત્વેન તુ સંસ્તવશ્ ચતુર્હોતૄન્ અસંસ્કૃતેષુ દર્શયતિ

તુશબ્દાત્ પક્ષો વિપરિવર્તતે. ચતુર્હોતૃહોમા અસંસ્કૃતેષ્વ્ અગ્નિષુ ભવેયુઃ. તથા હિ દર્શયતિ, એષા વાનાહિતાગ્ને[763]ર્{*6।414*} ઇષ્ટિર્ યચ્ ચતુર્હોતાર ઇતિ, અનાહિતાગ્નેર્ ઇષ્ટયો ન વિદ્યન્તે. યે ત્વ્ એતે ચતુર્હોતારાઃ, તસ્યૈષૈવેષ્ટિર્ ઇતિ, અનાહિતાગ્નેર્ એવંજાતીયકાન્ હોમાન્ દર્શયતિ. તસ્માદ્ અસંસ્કૃતેષુ ભવેયુઃ.
નનુ લિઙ્ગમ્ અસાધકમ્, પ્રાપ્તિર્ વક્તવ્યેતિ. તદ્ ઉચ્યતે,
નોતેસ્:
*{6।414: એ2: 5,357; એ6: 2,210}*
ઉપદેશસ્ ત્વ્ અપૂર્વત્વાત્

એવં તર્હિ, અક્રતુશેષાણાં વિધિર્ એષા{*6।415*} ભવિષ્યતિ, એષા અનાહિતાગ્નેઃ{*6।416*} ક્રિયેતિ. એવમ્ અર્થવદ્વચનં ભવિષ્યતિ. વાદમાત્રમ્ અનર્થકં ભવતિ, અસ્ય ચાસ્તિ વિધિસામર્થ્યમ્. તસ્માદ્ વિધિર્ અસંસ્કૃતેષ્વ્ ઇતિ.
નોતેસ્:
*{6।415: એ1,6; એ2: એષ; એ2 (વ્.લ્.): એવ}*
*{6।416: એ1,6; એ2: એષા વાનાહિતાગ્નેર્}*
સ સર્વેષામ્ અવિશેષાત્

આહ, એતદ્ ગૃહ્યતે વિધિર્ ઇતિ. યત્ તુ, અક્રતુશેષાણામ્ ઇતિ, તન્ ન, સર્વેષાં ક્રતુશેષાણામ્ અક્રતુશેષાણાં ચ ચતુર્હોતૃહોમાનામ્. કુતઃ. અવિશેષાત્, ન ક્રતુશેષાણામ્ એવાયં ધર્મ{*6।417*} ઉચ્યતે, નાક્રતુશેષાણામ્ ઇતિ. તસ્માત્{*6।418*} સર્વેષામ્.
નોતેસ્:
*{6।417: એ1,6,એ2 (વ્.લ્.); એ2: અવિશેષાત્. ચતુર્હોતૄણામ્ અયં ધર્મ}*
*{6।418: એ1,6; એ2: ન વિશેષઃ ક્રતુશેષાણામ્ અક્રતુશેષાણાં ચેતિ. તસ્માત્}*
અપિ વા ક્રત્વભાવાદ્ અનાહિતાગ્નેર્ અશેષભૂતનિર્દેશઃ

અપિ વેતિ પક્ષવ્યાવૃત્તિઃ. અક્રતુશેષાણામ્ એવાયં ધર્મો ન ક્રતુશેષાણામ્. કુતઃ. અનાહિતાગ્નેઃ ક્રત્વભાવાત્. ન હ્ય્ અનાહિતાગ્નેઃ ક્રતવઃ સન્તિ. ન ચ ક્રત્વઙ્ગં કેવલં પ્રયુજ્યમાનં કસ્મૈચિત્ પ્રયોજનાય સ્યાત્. ન ચાસ્યાન્યત્ ફલં પ્રકલ્પ્યેત{*6।419*}, પ્રમાણાભાવાત્. વચનસ્ય હ્ય્ અન્યદ્ અપિ પ્રયોજનમ્ અસ્તિ. ન ચાનેન વચનેન શક્યતે ઽનાહિતાગ્નેઃ ક્રતુઃ કલ્પયિતુમ્. તસ્માદ્ અક્રતુશેષાણામ્ અયં ધર્મ ઇતિ.
[764]{*6।420*}
નોતેસ્:
*{6।419: એ2 (વ્.લ્.): ચાસ્માત્ ફલં કલ્પ્યેત}*
*{6।420: એ2: 5,358; એ6: 2,211}*
જપો વાનગ્નિસંયોગાત્

વાશબ્દાત્ પક્ષો વિપરિવર્તતે. નાસંસ્કૃતેષ્વ્ અગ્નિષ્વ્ એવંજાતીયકા હોમ્ઃઆઃ સ્યુઃ. કુતઃ. આધાનસ્ય સર્વશેષત્વાત્{*6।421*}. નનુ વચનમ્ ઇદમ્, એષા અનાહિતાગ્નેર્{*6।422*} ઇષ્ટિર્ ઇતિ. નેતિ બ્રૂમઃ, જપાર્થવદ એષ ભવિષ્યતિ. યે જપરૂપાસ્ તેષામ્ અર્થવાદઃ{*6।423*}, ન સર્વેષાં ચતુર્હોતૄણામ્, એવં યદાહવનીયે જોહોતીત્યેવમાદીનાં વચનાનામ્ અર્થવત્તા ભવિષ્યતિ.
નોતેસ્:
*{6।421: એ2 (વ્.લ્.): સર્વશેષત્વાદ્ એવ}*
*{6।422: એ1,6; એ2: વાનાહિતાગ્નેર્}*
*{6।423: એ2 (વ્.લ્.): યે જપસ્ તેષામ્ અયમ્ અનુવાદઃ}*
ઇષ્ટિત્વેન તુ સંસ્તુતે હોમઃ સ્યાદ્ અનારભ્યાગ્નિસંયોગાદ્ ઇતરેષામ્ અવાચ્યત્વાત્

યદ્ ઉક્તમ્, એષા વાનાહિતતાગ્નેઃ ક્રિયા ઇષ્ટિતુલ્યેતિ જપાનામ્ એષ વાદ ઇતિ. તન્ ન, નૈષા{*6।424*}
વચનવ્યક્તિઃ. યૈષાનાહિતાગ્નેઃ ક્રિયા, સેષ્ટિતુલ્યેતિ. કિં કારણમ્. સાદૃશ્યમાત્રાનુવાદો ઽનર્થકઃ સ્યાત્. ઇતરસ્મિન્ પક્ષે વિધિર્ અર્થવાન્. યેયમ્ ઇષ્ટિઃ, એષાનાહિતાગ્નેર્ ઇતિ, તદિષ્ટિસંસ્તવાદ્ ધોમાનામ્ એવ વાદઃ. કથમ્. ઇષ્ટિર્ યાગઃ, સ એવાસેચનાધિકો હોમઃ. યદ્ ઉક્તમ્, સર્વહોમાર્થ આહવનીય ઇતિ. તન્ ન, ચતુર્હોતૄન્ એવાધિકૃત્યોચ્યતે. કિં ત્વ્ અવિશેષેણ હોમાન્. સ ચતુર્હોતૃષ્વ્ અસંભવાદ્ અન્યેષુ ભવિષ્યતિ. ચતુર્હોતૃષુ ચાનાહિતાગ્નેર્ ઉચ્યમાનેષ્વ્ આહવનીયો નાઙ્ગમ્ ઇતિ.
નોતેસ્:
*{6।424: એ1,6; એ2: ન. કથમ્. નૈષા}*
ઉભયોઃ પિટૃયજ્ઞવત્

નૈતદ્ અસ્તિ, અનાહિતાગ્નેર્ એવ ચતુર્હોતાર ઇતિ. ઉભયોઃ સ્યુઃ, પિત્ર્યજ્ઞવત્, યથા પિતૃયજ્ઞ આહિતાગ્નેર્ અનાહિતાગ્નેશ્ ચ, [765]{*6।425*} એવં ચતુર્હોતારો ઽપિ. કથમ્ અવગમ્યતે. વર્ણિતમ્ એતત્. યદાનુવાદપક્ષઃ, તદાહિતાગ્નેઃ, યદા વિધિપક્ષઃ, તદાનાહિતાગ્નેઃ. ઉભયથા વચનવ્યક્તિઃ પ્રતીયતે. ન ચ પ્રતીયમાનો ઽર્થઃ શક્યતે ઽપહ્નોતુમ્. તસ્માદ્ ઉભયોશ્ ચતુર્હોતાર ઇતિ.
નોતેસ્:
*{6।425: એ2: 5,359; એ2: 2,211}*
નિર્દેશો વાનાહિતાગ્નેર્ અનારભ્યાગ્નિસંયોગાત્

ન ચૈતદ્ અસ્તિ, ઉભયોશ્{*6।426*} ચતુર્હોતારો ભવેયુર્ ઇતિ. કથમ્. એષ હ્ય્ અનાહિતાગ્નિનિર્દેશઃ. એષા વેષ્ટિર્ અનાહિતાગ્નેર્ ઇતિ વચનેનાધિકૃતઃ, નાહિતાગ્નિઃ, નિર્દેશસામર્થ્યાત્. અર્થવાદે ચોપક્ષીણં તત્રૈવ ન વિરુધ્યત ઇતિ. યદાહવનીયે જુહોતીતિ વચનં ન ચતુર્હોતૄન્ એવાધિકૃત્યોચ્યત ઇત્ય્ ઉક્તમ્. તસ્માદ્ અનાહિતાગ્નેર્ એવંજાતીયકા હોમાઃ.
નોતેસ્:
*{6।426: એ1,6; એ2: અસ્તિ, પિતૃયજ્ઞવદ્ ઉભયોશ્}*
પિતૃયજ્ઞે સંયુક્તસ્ય પુનર્વચનમ્

અથ યદ્ ઉક્તમ્, પિતૃયજ્ઞવદ્ ઇતિ, યુક્તં પિતૃયજ્ઞે. તત્રાહિતાગ્નિસંયુક્તસ્ય પુનર્ એતદ્વચનં ભવતિ, અપ્ય્ અનાહિતાગ્નિના કાર્ય ઇતિ. એતદ્વચનમ્ અનાહિતાગ્નેર્ અપીત્ય્ અનાહિતાગ્નાવ્ અન્વાહાર્યકં કરોતિ{*6।427*}, ઇહ તથા નાસ્તિ વચનમ્. નિયોગત એકો નિર્દેશઃ, એષા વાનાહિતાગ્નેર્ ઇતિ. નાત્રાપિશબ્દો ઽસ્તિ. તસ્માત્ પિતૃયજ્ઞેનાતુલ્યમ્ એતત્.
નોતેસ્:
*{6।427: એ1,6,એ2 (વ્.લ્.); એ2: અનાહિતાગ્નિનાન્વાચયં કરોતિ}*
ઉપનયન્ન્ આદધીત હોમસંયોગાત્

ઇદમ્ આમનન્તિ, ઉપનયંસ્ તિસૃભિર્ જુહુયાદ્ ઇતિ. તત્ર [766]{*6।428*} સંદેહઃ. કિમ્ અયં હોમ આધાનસંસ્કૃતેષ્વ્ અગ્નિષુ, ઉતાસંસ્કૃતેષ્વ્ ઇતિ. કિં પ્રાપ્તમ્. ઉઅપનયન્ન્ આદધીતેતિ. કુતઃ{*6।429*}. હોમસંયોગાદ્ આહવનીયસ્ય, યદ્ આહવનીયે જુહોતિ, તેન સો ઽસ્યાભીષ્ટઃ પ્રીતો ભવતીતિ. તસ્માદ્ આધાનોત્તરકાલા એતે હોમા ઇતિ સ્થિતિઃ{*6।430*}.
નોતેસ્:
*{6।428: એ2: 5,360; એ2: 2,212}*
*{6।429: એ1,6; એ2: આદધીતેતિ. સંસ્કૃતેષ્વ્ ઇતિ. કુતઃ}*
*{6।430: એ2 ઓમ્. સ્થિતિઃ}*
સ્થપતીષ્ટિવલ્ લૌકિકે વા વિદ્યાકર્માનુપૂર્વત્વાત્

ન ચૈતદ્ અસ્તિ, આધાયૈવંજાતીયકં હોતવ્યમ્ ઇતિ. કિં તર્હિ. લૌકિક એવ પ્રવર્તેતેતિ. કુતઃ. વિદ્યાકર્માનુપૂર્વત્વાત્. વિદ્યાગ્રહણાર્થા ઇમે હોમાઃ. વિદ્યાવતશ્ ચાધાનેનાધિકારઃ{*6।431*}, સામર્થ્યાત્. અત આધાનોત્તરકાલતા નૈષામ્ અવકલ્પતે, યથા સ્થપતીષ્ટ્યામ્.
નોતેસ્:
*{6।431: એ1,6,એ2 (વ્.લ્.); એ2: ચાધાનાધિકારઃ}*
આધાનં ચ ભાર્યાસંયુક્તમ્

આધાનં ચ ભાર્યાસંયુક્તં શ્રૂયતે. વિદ્યાગ્રહણોત્તરકાલશ્ ચ દારસંગ્રહઃ. તસ્માદ્ અપિ નાવકલ્પતે પૂર્વકાલતાધાનસ્ય.
અકર્મ ચોર્ધ્વમ્ આધાનાત્ તત્સમવાયો હિ કર્મભિઃ

તત્રાહ, યા પૂર્વમ્ આધાનાદ્ દારક્રિયા, સા કર્માર્થા ભવિષ્યતિ, વચનાચ્ ચોર્ધ્વમ્ આધાનાત્, અપત્યાર્થા. દ્વયોર્ અપિ કાલયોઃ, પિણ્ડપિતૃયજ્ઞવન્ નૈષ દોષો ભવિષ્યતીતિ. અત્રોચ્યતે, અકર્મ ચ દારક્રિયા, યાધાનોત્તરકાલે{*6।432*}. કુતઃ. આહવનીયાદિસમવાયો હિ કર્મભિર્ ભવતિ, સ્વાર્થણ્ ચ [767]{*6।433*} અગ્નય આધાતવ્યા ઇતિ નિયમઃ. તસ્માદ્ ઉભયસ્મિન્ન્ અપિ કાલે દારસંગ્રહ ઇત્ય્ એતત્ નાસ્તિ.
નોતેસ્:
*{6।432: એ1,6; એ2: દારક્રિયાયા આધાનોત્તરકાલે}*
*{6।433: એ2: 5,361; એ6: 2,213}*
શ્રાદ્ધવદ્ ઇતિત્ ચેત્

નૈવમ્, શ્રુતિવિપ્રતિષેધો હિ ભવતિ, એવં ક્રિયમાણે દારકર્મણિ વિદ્યાગ્રહણોત્તરકાલં શ્રૂયમાણમ્, પૂર્વં ક્રિયત ઇતિ વિપ્રતિષિદ્ધમ્. અર્થાદ્ અન્યદ્ એવેદમ્ ઇતિ ચેત્. ન, અર્થપ્રાપ્તસ્યૈવ કાલનિયમ એષઃ. ઉપનયનં ચ કર્માર્થમ્. તદ્ દ્વિતીયસ્યાં વિપ્રતિષિધ્યેત.
સર્વાર્થત્વાચ્ ચ પુત્રાર્થો ન પ્રયોજયેત્

અથોચ્યતે, પ્રાગાધાનાચ્ ચ, કર્માર્થૈવ, ઊર્ધ્વં ચાપત્યાર્થૈવાસ્ય ભવિષ્યતિ. તેનૈવં સત્ય્ અસ્ય ન કિંચિદ્ વિરોત્સ્યત ઇતિ. ઉચ્યતે, નૈતદ્ એવમ્. સ્વાર્થા હિ સા, ન કેવલમ્ અપત્યાર્થતામ્ એષ્યતિ. તદ્ ઉક્તમ્, ફલોત્સાહાવિશેષાદ્ ઇતિ. તસ્માદ્ અપિ ન દ્વિર્ દારસંગ્રહઃ. અપિ ચૈવં સ્મર્યતે, ધર્મે ચાર્થે ચ કામે ચ નાતિચરિતવ્યેતિ. એવં સત્ય્ અતિચરિતા સ્યાત્. અતો ન{*6।434*} દ્વિર્ દારસંગ્રહઃ. એકૈવ ભાર્યા કર્માર્થાપત્યાર્થા ચ. તસ્યાશ્ ચ વિદ્યાગ્રહણોત્તરકાલતા. અતો નાધાનસંસ્કૃતેષ્વ્ એતે હોમા ઇતિ.
[768]{*6।435*}
નોતેસ્:
*{6।434: એ1,6; 2: અતો ઽપિ ન}*
*{6।435: એ2: 5,361; એ6: 2,213}*
સોમપાનાત્ તુ પ્રાપણં દ્વિતીયસ્ય તસ્માદ્ ઉપયચ્છેત્{*6।436*}

ગૃહ્યત એતત્, પ્રાગુપનયનાન્ નાસ્તિ પત્નીતિ. યદ્ ઉક્તમ્ એકૈવ પત્નીતિ. તન્ ન મૃષ્યતે, યથૈવ સ્મૃતિઃ, ધર્મે ચાર્થે ચ કામે ચ નાતિચરિતવ્યેતિ. ધર્મપ્રજાસંપન્ને દારે નાન્યાં કુર્વીતેતિ ચ. એવમ્ ઇદમ્ અપિ સ્મર્યત એવ, અન્યતરાપાયે ઽન્યાં કુર્વીતેતિ. તસ્માદ્ યસ્ય ન ધર્મસંપન્ના, ન પ્રજાસંપન્ના વા પત્ની, સો ઽન્યાં કુર્વીતેતિ. સોમપાનાદ્ ઇતિ ચાર્થવાદં વ્યપદિશતિ સ્મ. સોમપો ન દ્વિતીયાં જાયામ્ અભ્યષૂયત ઇતિ દ્વિતીયામ્ અપિ જાયાં દર્શયતિ.
નોતેસ્:
*{6।436: એ1 (વ્.લ્.): ઉપયચ્છેત}*
પિતૃયજ્ઞે તુ દર્શનાત્ પ્રાગાધાનાત્ પ્રતીયેત

અથ કથં પિતૃયજ્ઞસ્ય દ્વૌ કાલાવ્ ઇતિ. ઉચ્યતે, વચનં હિ તત્ર દૃશ્યતે. અપ્યનાહિતાગ્નિના કાર્ય્ ઇતિ. તસ્માત્ પ્રાગાધાનાત્ પિતૃયજ્ઞ ઇતિ.
સ્થપતીષ્ટિઃ પ્રયાજવદ્ અગ્ન્યાધેયં પ્રયોજયેત્ તાદર્થ્યાચ્ ચાપવૃજ્યેત

અસ્તિ સ્થપતીષ્ટિઃ, એતયા નિષાદસ્થપિતં યાજયેતેતિ. તત્ર સંદેહઃ. કિમ્ આધાનસંસ્કૃતેષ્વ્ અગ્નિષુ સ્યાત્, ઉત લૌકિકેષ્વ્ ઇતિ. કિં પ્રાપ્તમ્. સંસ્કૃતેષ્વ્ ઇતિ. કથમ્. [769]{*6।437*} યદાહવનીયે જુહોતીત્યેવમાદિવચનાત્. નનુ શૂદ્રસ્યાહવનીયાભાવાન્ નાસ્તિ તસ્ય શ્રુતિર્ ઇતિ. ઉચ્યતે, સા હ્ય્ આહવનીયં પ્રયોજયેત્, યથા પ્રયાજાન્ અશ્રુતાન્ પ્રયોજયતિ. એવં ચોદકસામર્થ્યાદ્ ઇતિ. તાદર્થ્યાચ્ ચાપવૃજ્યેત. સ્થપતીષ્ટ્યર્થં ચાહિતા અગ્નયઃ. તસ્યામ્ અપવૃક્તાયામ્{*6।438*} અપવૃજ્યેરન્. ધારણં હિ તેષાં દૃષ્ટકાર્યમ્ આમ્નાતમ્, અતિક્રાન્તે કાર્યે ન સ્યાદ્ ઇતિ.
નોતેસ્:
*{6।437: એ2: 5,363; એ6: 2,214}*
*{6।438: એ1,6; એ2: અપ્રવૃક્તાયામ્}*
અપિ વા લૌકિકે ઽગ્નૌ સ્યાદ્ આધાનસ્યાસર્વશેષત્વાત્

અપિ વેતિ પક્ષવ્યાવૃત્તિઃ. લૌકિકેષ્વ્ અગ્નિષુ સ્યાન્ ન સંસ્કૃતેષુ. કુતઃ. આધાનસ્યાસર્વશેષત્વાત્. સર્વકર્મશેષભૂતા અગ્નયઃ, તદઙ્ગમ્ આધાનમ્, ન કર્માઙ્ગમ્. શ્રુત્યાદીનામ્ અભાવાન્ ન કર્મપ્રયુક્તાધાનસ્ય, વાક્યસામર્થ્યાચ્ ચાગ્નિપ્રયુક્તત્વમ્. યચ્ ચ દર્શપૂર્ણમાસપ્રયુક્તમ્, તચ્ ચોદકેન પ્રાપ્યતે, ન દ્રવ્યપ્રયુક્તમ્. તસ્માલ્ લૌકિકેષ્વ્ અગ્નિષુ સ્થપતીષ્ટિર્ ઇતિ.
અવકીર્ણિપશુશ્ ચ તદ્વદ્ આધાનસ્યાપ્રાપ્તકાલત્વાત્

અસ્ત્ય્ અવકીર્ણિપશુઃ, બ્રહ્મચાર્યવકીર્ણી નૈરૃતં ગર્દભમ્ આલભેતેતિ. તત્ર સંદેહઃ. કિં તદર્થમ્ આધાનં કર્તવ્યમ્, ઉત લૌકિકેષ્વ્ અગ્નિષુ તદ્ વર્તેતેતિ. અવકીર્ણિપશુશ્ ચ [770]{*6।439*} તદ્વદ્ ઇત્ય્ અધિકરણાતિદેશઃ. પૂર્વસ્યાધિકરણસ્ય યઃ પૂર્વઃ પક્ષઃ{*6।440*}, સો ઽત્ર પૂર્વઃ પક્ષઃ. યઃ સિદ્ધાન્તઃ, સ સિદ્ધાન્તઃ. સર્વાર્થમ્ આધાનમ્, તસ્માદ્ આહિતાગ્નિષ્વ્ ઇતિ પૂર્વઃ પક્ષઃ. આધાનસ્યાપ્રાપ્તકાલત્વાદ્ ઇતિ સિદ્ધાન્તઃ. અપ્રાપ્તો ઽયમ્ આધાનસ્ય કાલ ઇત્ય્ એતદ્ ઉક્તમ્. તસ્માદ્ ઇદમ્ અપિ કર્મ લૌકિકેષ્વ્ ઇતિ.
નોતેસ્:
*{6।439: એ2: 5,364; એ6: 2,215}*
*{6।440: એ1,6; એ2: પૂર્વપક્ષઃ}*
ઉદગયનપૂર્વપક્ષાહઃ પુણ્યાહેષુ દૈવાનિ સ્મૃતિરૂપાન્યાર્થદર્શનાત્

દૈવાનિ કર્માણ્ય્ ઉદાહરણમ્ ઉપનયનપ્રભૃતીનિ. તત્ર સંદેહઃ. કિમ્ અનિયતે કાલે દૈવાનિ કર્તવ્યાનિ, ઉતોદગયનપૂર્વપક્ષાહઃ પુણ્યાહેષ્વ્ ઇતિ. અનિયત ઇતિ પ્રાપ્તે, ઉદગયનાદિષ્વ્ ઇત્ય્ ઉચ્યતે. કુતઃ. એવં સ્મરન્તિ, તેષુ કાલેષુ દૈવાનીતિ. રૂપાર્થવાદશ્ ચ. એતદ્ વૈ{*6।441*} દેવાનાં રૂપમ્, યદ્ ઉદગયનમ્, પૂર્વપક્ષો ઽહ ઇતિ{*6।442*}. ન ચ વયં દેવાદીનાં રૂપમ્ વિદ્મઃ. અથ ત્વ્ એષુ કાલેષુ દૈવાનિ ક્રિયન્તે, તત એતેન{*6।443*} સંબન્ધેન રૂપવચનમ્ અવકલ્પતે. અન્યાર્થં ચ વાક્યમ્ એતદ્ દર્શયતિ, પૂર્વાહ્નો વૈ દેવાનામ્, મધ્યંદિનો મનુષ્યાણામ્, અપરાહ્નઃ પિતૄણામ્ ઇતિ. તસ્માદ્ એતેષુ કાલેષુ દૈવાનિ સ્યુર્ ઇતિ.
નોતેસ્:
*{6।441: એ1 (વ્.લ્.): એતદ્ વા}*
*{6।442: એ1,6,એ2 (વ્.લ્.); એ2: પૂર્વપક્ષાહર્ ઇતિ}*
*{6।443: એ1,6; એ2: તદ્ એતેન}*
અહનિ ચ કર્મસાકલ્યમ્

અહનિ ચ વિશેષઃ, સકલં કર્માહન્ય્ એવ શક્યતે કર્તુમ્ ઇતિ, ન રાત્રૌ કરિષ્યતિ.
[771]{*6।444*}
નોતેસ્:
*{6।444: એ2: 5,365; એ6: 2,215}*
ઇતરેષુ તુ પિત્રાણિ{*6।445*}

શ્રાદ્ધાદીન્ય્ અપરપક્ષે ઽપરાહ્ને ચ, સ્મૃતિરૂપાન્યાર્થદર્શનાત્.
નોતેસ્:
*{6।445: એ1; એ2,6: પિત્ર્યાણિ}*
યાઞ્ચાક્રયણમ્ અવિદ્યમાને લોકવત્

ઇદં સમામ્નાયતે જ્યોતિષ્ટોમે, દ્વાદશ રાત્રીર્ દીક્ષિતો ભૃતિં વન્વીતેતિ. તથા સોમં ક્રીણાતીતિ. તત્ર સંદેહઃ. કિં યસ્ય ન વિદ્યતે ભૃતિઃ, તેન વનિતવ્યા, યસ્ય ચ ન વિદ્યતે સોમઃ, તેન ક્રેતવ્યઃ, ઉતોભથાપિ{*6।446*} સતિ ચાસતિ ચ. કિં પ્રાપ્તમ્. યાઞ્ચાક્રયણમ્ અવિદ્યમાને ભૃતિધને સોમે ચ સ્યાત્. કસ્માત્. દ્રવ્યસદ્ભાવાર્થં{*6।447*} યાઞ્ચાક્રયણમ્, તદ્{*6।448*} વિદ્યમાને ઽનર્થકમ્. અનર્થકં ચોક્તમ્ અપિ ન કર્તવ્યમ્. તસ્માદ્ અવિદ્યમાને ભવેત્, લોકવત્. યથા{*6।449*} યસ્ય લોકે નાસ્તિ દ્રવ્યમ્, સ યાચતે ક્રીણાતિ ચ. એવમ્ ઇહાપિ દ્રષ્ટવ્યમ્.
નોતેસ્:
*{6।446: એ1,6; એ2: ઉતોભયથાપિ; એ2 (વ્.લ્.): ઉતોભયમ્ અપિ}*
*{6।447: એ1,6,એ2 (વ્.લ્.); એ2: દ્રવ્યસંભવાર્થં}*
*{6।448: એ1,6; એ2: યાઞ્ચાક્રયણમ્ અર્થવદ્ ભવિષ્યતિ. તદ્}*
*{6।449: એ1,6; એ2: તથા}*
નિયતં વાર્થવત્ત્વાત્ સ્યાત્

નિયતં વા યાઞ્ચાક્રયણમ્, તદ્ વિદ્યમાને ઽવિદ્યમાને ચ દ્રવ્યે સ્યાત્. એવં યાઞ્ચાક્રયણમ્ અર્થવદ્ ભવતિ{*6।450*}. જ્યોતિષ્ટોમપ્રયુક્તં હિ તચ્ છ્રૂયતે, ન દ્રવ્યપ્રયુક્તમ્. તચ્ ચ નિત્યં જ્યોતિષ્ટોમસ્ય. નૈવં વચનં ભવતિ, યદા દ્રવ્યં નાસ્તિ, તદા કર્તવ્યમ્ ઇતિ. [772]{*6।451*} જ્યોતિષ્ટોમસ્ય ચ નિત્યમ્ અઙ્ગમ્ ઉક્તમ્, દ્રવ્યાભાવો નિમિત્તમ્ ઉક્તમ્ ઇતિ પરિકલ્પ્યેત, કલ્પનાયાં શબ્દો બાધ્યેત. અતો યાઞ્ચાક્રયણસંસ્કૃતં દ્રવ્યમ્ ઇહોપયોક્તવ્યમ્, અન્યથા વૈગુણ્યં ભવતિ. તસ્માત્ સતિ ચાસતિ ચ દ્રવ્યે યાઞ્ચાક્રયણમ્ અનુષ્ટાતવ્યમ્ ઇતિ. અથ યદ્ ઉક્તમ્, લોકવદ્ ઇતિ. લોકે કર્મ અર્થલક્ષણં ભવતિ, ન શબ્દલક્ષણમ્, યથાર્થઃ, તથા ક્રિયતે. ન, યથા શબ્દઃ. વેદે તુ શબ્દેનૈવાર્થો ઽવગમ્યતે, તથૈવાનુષ્ઠેયમ્ ઇતિ. તસ્માદ્ વિદ્યમાને ઽપિ કર્તવ્યમ્.
નોતેસ્:
*{6।450: એ2 (વ્.લ્.): ભવિષ્યતિ}*
*{6।451: એ2: 5,366; એ2: 2,216}*
તથા ભક્ષપ્રૈષાચ્ છાદનસંજ્ઞપ્તહોમદ્વેષમ્

જ્યોતિષ્ટોમે શ્રૂયતે, પયો વ્રતં બ્રાહ્મણસ્ય યવાગૂ રાજન્યસ્ય, આમિક્ષા વૈશ્યસ્યેતિ. તથા દર્શપૂર્ણમાસયોઃ પ્રૈષઃ, પ્રોક્ષણીર્ આસાદય, ઇધ્મં બહિર્ ઉપસાદય સ્રુચઃ સંમૃડ્ઢિ{*6।452*} પત્નીં સંનહ્યાજ્યેનોદેહીતિ. તથા વાજપેયે શ્રૂયતે, દર્ભમયં વાસો ભવતીતિ. પશૌ સંજ્ઞપ્તહોમઃ, યત્ પશુર્ માયુમ્ અકૃતોરો{*6।453*} વા પદ્ભિર્ આહત અગ્નિર્ મા તસ્માદ્ એનસો વિશ્વાન્ મુઞ્ચત્વં હસ ઇતિ. તથા, યો ઽસ્માન્ દ્વેષ્ટિ યં ચ વયં દ્વિષ્મ ઇતિ વચનમ્. એતાન્ય્ ઉદાહરણવચનાનિ.
તેષુ સંદેહઃ. કિં યસ્યાપરં ભોજનં ન વિદ્યતે, સ પયો વ્રતયેત્, યવાગૂમ્ આમિક્ષાં વા, ઉત{*6।454*} વિદ્યમાને ઽપીતિ. તથા યો પ્રેષિતઃ પ્રૈષાર્થં ન પ્રતિપદ્યતે, સ પ્રેષિતવ્યઃ, ઉત પ્રતિપદ્યમાનો ઽપીતિ. તથા, યસ્ય સૂત્રમયં વાસો નાસ્તિ, સ દર્ભમયં પરિદધીત, ઉત વિદ્યમાને ઽપીતિ. તથા, યસ્ય પશુર્ માયુમ્ કુર્યાત્, ઉરો વા પાદૌ વા હન્યાત્{*6।455*}, સ એતેન મન્ત્રેણ જુહુયાત્, ઉતાન્યો ઽપીતિ. તથા, યો દ્વેષ્ટિ કિંચિત્, [773]{*6।456*} અન્યેન ચ દ્વિષ્યતે, સ એવ મન્ત્રં બ્રૂયાત્, યો ઽસ્માન્ દ્વેષ્ટીતિ, ઉતાદ્વિષન્ન્ અદ્વિષ્યમાણશ્ ચાપીતિ.
તત્રાધિકરણાતિદેશો ઽયમ્. તત્ર યઃ પૂર્વસ્મિન્ન્ અધિકરણે પૂર્વઃ પક્ષઃ, સ ઇહ પૂર્વઃ પક્ષઃ. યસ્ તત્ર સિદ્ધાન્તઃ, સ ઇહ સિદ્ધાન્તઃ. અવિદ્યમાને કુર્યાદ્ ઇતિ પૂર્વઃ પક્ષઃ. નિયતં વાર્થવત્ત્વાદ્{*6।457*} ઇત્ય્ ઉત્તરઃ. સ એવાત્ર ન્યાયઃ, યઃ પૂર્વત્ર{*6।458*}.
નોતેસ્:
*{6।452: એ1,6; એ2: સ્રુવં ચ સ્રૂવશ્ ચ સંમૃડ્ઢિ}*
*{6।453: એ1,6; એ2: અકુતોરો}*
*{6।454: એ1,6; એ2: વ્રતયેત્, સ પ્રેષિતવ્યઃ, ઉત}*
*{6।455: એ1,6,એ2 (વ્.લ્.); એ2: વા પાદ્ભિર્ હન્યાત્}*
*{6।456: એ2: 5,367; એ6: 2,217}*
*{6।457: મ્સ્ 6.8.27}*
*{6।458: વ્ગ્લ્. શ્ભ્ અદ્ મ્સ્ 6.8.8}*
અનર્થકં ત્વ્ અનિત્યં સ્યાત્

જ્યોતિષ્ટોમે શ્રૂયતે, મધ્યંદિને ઽપરરાત્રે વા{*6।459*} વ્રતં વ્રતયતીતિ. તત્ર સંદેહઃ. કિં નિયતમ્ અપરરાત્રે વ્રતમ્, ઉતાનિયતમ્ ઇતિ. કિં પ્રાપ્તમ્. નિયતં ચાર્થવત્ત્વાત્{*6।460*} સ્યાદ્ ઇતિ. એવં પ્રાપ્તે બ્રૂમઃ, અનર્થકં ત્વ્ અનિત્યં સ્યાત્. યદૈવમ્ મન્યેત, અસ્મિન્ કાલે વ્રતં મે જરિષ્યતીતિ, તદા વ્રતયેત્. યદા તુ ખલુ મન્યેત, ન સમ્યગ્ જરિષ્યતીતિ, તદા તદ્વ્રતં ક્રિયમાણમ્ અનર્થકં સ્યાત્. યદિ હ્ય્ અજીર્ણેન યજમાનો મ્રિયેત, તદા તન્ત્રલોપઃ, તન્ત્રલોપે ચ સર્વલોપઃ. તસ્માદ્{*6।461*} અનિયતં{*6।462*} તસ્મિન્ કાલે વ્રતં વ્રતયિતવ્યમ્ ઇતિ.
નોતેસ્:
*{6।459: એ1,6; એ2: ચ}*
*{6।460: એ1,6; એ2: વાર્થવત્ત્વાત્}*
*{6।461: એ1,2,એ2 (વ્.લ્.); એ2: તદા સર્વતન્ત્રલોપઃ સ્યાત્. તસ્માદ્}*
*{6।462: એ1,6; એ2: ન નિયતં}*
પશુચોદનાયામ્ અનિયમો ઽવિશેષાત્

જ્યોતિષ્ટોમે પશુર્ અગ્નીષોમીયઃ, યો{*6।463*} દીક્ષિતો યદ્ અગ્નીષોમીયં પશુમ્ આલભત ઇતિ. તત્ર સંદેહઃ. કિં યઃ કશ્ચિત્ પશુર્ આ[774]{*6।464*}લમ્ભીયઃ, ઉત છાગ ઇતિ. વક્ષ્યમાણેનાભિપ્રાયેણ ભવતિ સંશયઃ. નન્વ્ એકેષામ્ આમ્નાયતે, અજો ઽગ્નીષોમીય ઇતિ. સર્વશાખાપ્રત્યયં ચૈકં કર્મેતિ. અત્રોચ્યતે, પ્રતિશાખં ભિન્નાનિ કર્માણીતિ કૃત્વા ચિન્તા. કિં તાવત્ પ્રાપ્તમ્. પશુચોદનાયામ્ અનિયમઃ. ઉત્સર્ગે કર્તવ્યે દ્રવ્યં શક્યત ઉત્સ્રષ્ટુમ્, ન પશુત્વમ્. દ્રવ્યં હિ સાધકમ્. અતો ઽત્ર દ્રવ્યમ્ અન્ત્રેણોત્સર્ગો ન સંભવતીતિ દ્રવ્યમ્ ઉપાદીયતે. તસ્મિન્ન્ ઉપાદીયમાને ઽનિયમઃ, યત્કિંચિદ્ ઉત્સ્રષ્ટવ્યમ્ ઇતિ. કુત એતત્. અવિશેષાત્. ન હિ પશુત્વસંબદ્ધેષુ કશ્ચિદ્ વિશેષ ઉપલભ્યતે. તસ્માદ્ યઃ કશ્ચિત્ પશુર્ ઇતિ.
નોતેસ્:
*{6।463: એ1,6,એ2 (વ્.લ્.); એ2: જ્યોતિષ્ટોમે શ્રૂયતે, યો}*
*{6।464: એ2: 5,368; એ6: 2,217}*
છાગો વા મન્ત્રવર્ણાત્

વાશબ્દઃ પક્ષં વ્યાવર્તયતિ. નૈતદ્ અસ્તિ. યત્ર ક્વચન દ્રવ્યે પશુત્વમ્ ઉપાદેયમ્ ઇતિ. અસ્ત્ય્ ઉત્સ્રષ્ટવ્યસ્ય નિયમકારણં મન્ત્રવર્ણઃ. અગ્નયે છાગસ્ય વયાયા{*6।465*} મેદસો ઽનુબ્રૂહીતિ, છાગપ્રકાશનસમર્થો મન્ત્રવર્ણઃ સમામ્નાયતે. યદિ છાગો નોપાદેયઃ, તતસ્ તત્પ્રકાશનસમર્થસ્યોપાદાનમ્ અનર્થવત્. તેનાવગમ્યતે, છાગમ્ અધિકૃત્યોત્સર્ગં વિદધાતીતિ. માન્ત્રવર્ણિકો દ્રવ્યનિયમવિધિર્ ઇતિ.
નોતેસ્:
*{6।465: એ1; એ2: મન્ત્રવર્ણઃ. છાગસ્ય વપાયા; એ6: મન્ત્રવર્ણઃ. અગ્નયે છાગસ્ય વપાયા}*
ન, ચોદનાવિરોધાત્

નૈતદ્ એવમ્. ન શક્નોતિ મન્ત્રવર્ણશ્ ચોદનાયાં પ્રત્યર્થિન્યાં દ્રવ્યં નિયન્તુમ્. યત્ર હિ દ્રવ્યસ્ય પ્રકાશકં ન શ્રૂયતે, તત્રાપ્રકાશિતમ્ એવ તત્ કર્તવ્યમ્ ઇતિ. તસ્માન્ ન મન્ત્રવર્ણાત્ પ્રકાશ્યનિયમવિધિઃ કલ્પ્યતે, એવમ્ અત્ર પ્રકાશ્યં પ્રકાશયિતવ્યમ્ ઇતિ. [775]{*6।466*} અત્ર પુનઃ શબ્દેનાવગમ્યતે, પશુત્વેન પ્રકાશયિતવ્યમ્ ઇતિ. તસ્માન્ ન મન્ત્રવર્ણસ્ તત્સદ્ભાવે સમર્થઃ. મન્ત્રવર્ણાદ્ ધિ કલ્પ્યા પ્રયોગવચનશ્રુતિઃ{*6।467*}. ઇહ કૢપ્તા પ્રયોગવચનેનોપસંહર્તવ્યા. અન્ય એવ પશુશબ્દસ્યાર્થઃ પશુત્વમ્. અન્યો મન્ત્રવર્ણેન નિયમ્યતે છાગઃ. તસ્માન્ ન મન્ત્રવર્ણશ્ ચોદનાવિરોધેન નિયન્તુમ્ અર્હતીતિ.
નોતેસ્:
*{6।466: એ2: 5,369; એ6: 2,218}*
*{6।467: એ1,6,એ2 (વ્.લ્.); એ2: પ્રયોગવચને શ્રુતિઃ}*
આર્ષેયવદ્ ઇતિ ચેત્

ઇતિ ચેત્ પશ્યસિ, ન પશુત્વમ્ અન્યેભ્યઃ પશુભ્ય આચ્છેતવ્યમ્ ઇતિ. યથા, આર્ષેયં વૃણીતે, ત્રીન્ વૃણીત ઇતિ, સામાન્યશ્રુતિસ્ ત્રિષ્વ્ એવાવતિષ્ઠત ઇતિ. ત્રિત્વં વિશેષો{*6।468*} વિવક્ષિતો નાન્યે વિવક્ષિતા ઇતિ. એવમ્ ઇહાપિ પશુત્વમ્, છાગં પ્રકલ્પયિતુમ્ વિવક્ષિતમ્, નાન્યાન્ વિશેષાન્ ઇતિ.
નોતેસ્:
*{6।468: એ1,6; એ2: ત્રિત્વવિશેષો}*
ન, તત્ર હ્ય્ અચોદિતત્વાત્

નૈતદ્ એવમ્. તત્ર હ્ય્ અચોદિતં દ્રવ્યમ્ ઉત્સ્રષ્ટવ્યમ્, મન્ત્રવર્ણે. વરણે પુનશ્ ચોદિતમ્. તત્ર ત્રિત્વસંખ્યાસંબન્ધસ્ય વરણે ચોદિતત્વાત્, નાન્યા સંખ્યા ક્રિયતે. આર્ષેયશબ્દાદ્ અપિ નાનાર્ષેયમ્. ત્રિશબ્દસ્ય હિ તત્સામર્થ્યમ્, યેનાર્ષેયશબ્દો વિશિષ્ટસંખ્યાવિષયો નિયમ્યતે. ઇહ ન મન્ત્રસ્ય સામર્થ્યમ્. તસ્માદ્ અનિયમ ઇતિ.
નિયમો વૈકાર્યં હ્ય્ અર્થભેદાદ્ ભેદઃ પૃથક્ત્વેનાભિધાનાત્

નિયમો વા. ઐકાર્થ્યં હિ પશુછાગશબ્દયોઃ, સામાન્યં પશુર્ ઇતિ, છાગાદયો વિશેષા ઉચ્યન્તે. કથમ્. તૈઃ સામાનાધિકરણ્યાત્, પશુશ્ છાગઃ, પશુર્ ઉષ્ટ્રઃ, પશુર્ મેષઃ, પશુર્ ઉસ્ર ઇતિ. એવં સતિ ન મન્ત્રવર્ણઃ પશુશબ્દેન વિરુધ્યતે. તેન છાગો [776]{*6।469*} ઽપ્ય્ આલબ્ધવ્યશ્ ચોદિતઃ. મન્ત્રવર્ણ ઉપાદીયમાને, ઇદમ્ અવગમ્યતે. છાગં વિવક્ષિત્વાયં પશુશબ્દ ઉચ્ચરિત ઇતિ, નાન્યાન્ વિશેષાન્ ઇતિ. છાગોપકરણમ્ અસ્યોપદંશિતમ્. યદ્ ઉપદંશને પશુશબ્દશ્ છાગાભિપ્રાય ઇતિ ગમ્યતે, યથા યુગવરત્ર ઉપદંશિતે{*6।470*}, ઈષાચક્રાદિસંનિધાને ચેદ્{*6।471*} અક્ષમાનયેત્ય્{*6।472*} ઉચ્યતે{*6।473*}, તદા, યાનાક્ષમ્ અધિકૃત્ય બ્રૂત ઇતિ ગમ્યતે, ન તુ વિદેવનાક્ષમ્ ઇતિ. યદિ હ્ય્ અર્થભેદો ભવેત્ પશુછાગશબ્દયોઃ, પૃથક્ત્વેનાભિધાનમ્, તતો ભેદઃ સ્યાત્, ન છાગ એવ નિયમ્યેત. અવિહિતશ્ છાગાર્થ ઇત્ય્ અશ્વોપાદાનમ્. અપિ ચ છાગપક્ષે તં મન્ત્રવર્ણઃ પ્રકાશયેત્. છાગાર્થાભિધાને પુનઃ પશુશબ્દસ્ય, છાગપ્રાપ્તાવ્ અન્યેષામ્ અપ્રાપ્તિર્ ઇત્ય્ અન્યસ્મિન્ પ્રાપ્તે લિઙ્ગેન નિયમઃ ક્રિયત ઇતિ.
નોતેસ્:
*{6।469: એ2: 5,370; એ6: 2,219}*
*{6।470: એ1,6,એ2 (વ્.લ્.); એ2: યુગવરત્રોપદંશિતે}*
*{6।471: એ1,6; એ2: ચ}*
*{6।472: એ1,2; એ6: અક્ષમાનયત્ય્}*
*{6।473: એ1,6; એ2: ઉક્તે}*
અનિયમો વાર્થાન્તરત્વાદ્ અન્યત્વં વ્યતિરેકશબ્દભેદાભ્યામ્

અનિયમો વા. યઃ કશ્ચિત્ પશુર્ ઉપાદેયઃ, અર્થાન્તરત્વાત્. અર્થાન્તરં પશુત્વમ્, અર્થાન્તરં છાગત્વમ્, અર્થયોર્ અત્ર સામાનાધિકરણ્યમ્, ન શબ્દયોઃ. કથં પુનર્ અર્થાન્તરં ગમ્યતે. વ્યતિરેકાચ્ છબ્દભેદાચ્ ચ, વ્યતિરેકો{*6।474*} હિ ભવતિ, કશ્ચિત્ પશુર્ ન છાગઃ. તથા છાગઃ પશુર્ ઇતિ શબ્દભેદઃ. શબ્દભેદાદ્ એવાર્થભેદો ન્યાય્યઃ. એકસ્મિન્ વાક્યે સમવાયાત્, પશું છાગમ્ આનયેતિ. ઇતરથા, અન્યતરેણ કૃતાર્થત્વાદ્ અન્યતરો વાક્યે ન સમવેયાત્, સમવૈતિ ચ. તસ્માદ્ અન્યત્ પશુત્વમ્, અન્યચ્ છાગત્વમ્. તસ્માદ્ અનિયમઃ, યઃ કશ્ચિત્ પશુર્ ઉપાદેય ઇતિ{*6।475*}.
તત્રોત્સૂત્રિકા{*6।476*} પક્ષવ્યાવૃત્તિઃ, અન્યત્વે ઽપિ સતિ નિયમ એવ. [777]{*6।477*} કુતઃ. મન્ત્રસ્ય પ્રયોગવચનેન ગૃહીતત્વાત્. મન્ત્રસાધનં હિ કર્મેતિ ગમ્યતે. યદિ છાગમ્ ઉપાદાસ્યામહે, સગુણં કર્મ શક્ષામઃ{*6।478*} કર્તુમ્, મન્ત્રમ્ ઉપાદદાનાઃ, મન્ત્રસ્યાપાક્ષિકત્વાત્. અથાન્યમ્ ઉપાદાસ્યામહે, મન્ત્રસ્ય વિષયાભાવાન્ મન્ત્રમ્ અપજહતો ન સગુણં કર્મ નિર્વર્તયેમ, અતો{*6।479*} ન ચ શ્રુતિં બાધામહે, અન્યસ્મિન્ પશુશબ્દો વર્તત ઇતિ. ન ચાન્યમ્{*6।480*} ઉપાદાસ્યામહે, વૈગુણ્યાદ્ બિભ્યતઃ. તસ્માચ્ છાગ એવોપાદાતવ્ય ઇતિ.
નન્વ્ અશ્વમ્ ઉપાદદાના{*6।481*} નૈવ મન્ત્રવર્ણમ્ અપહાસ્યામઃ. સ એવાશ્વશ્ છાગો ભવિષ્યતિ. યશ્ છિન્નગમનો ઽશ્વઃ, સ છાગઃ, છિદેર્ ગમેશ્ ચ ચ્છાગશબ્દઃ પ્રસિદ્ધઃ{*6।482*}.
નોતેસ્:
*{6।474: એ2 (વ્.લ્.): વ્યતિરિક્તો}*
*{6।475: એ2 લ્äßત્ હિએર્ મ્સ્ 6.8.37 fઓલ્ગેન્, દિએ zäહ્લુન્ગ્ વેર્સ્છિએબ્ત્ સિછ્ ગેગેન્üબેર્ એ1।6 દેમ્નછ્ ઉમ્ એઇને નુમ્મેર્. મ્સ્ 6.8.37 (નછ્ એ2): ન વા પ્રયોગસમવાયિત્વાત્}*
*{6।476: એ1 (વ્.લ્.): મન્ત્રોત્સૂત્રિકા}*
*{6।477: એ2: 5,371; એ6: 2,219}*
*{6।478: એ1; એ2,6: શક્ષ્યામઃ}*
*{6।479: એ1 (વ્.લ્.): તેન; એ1 (વ્.લ્.): એવં}*
*{6।480: એ1,6; એ2: વાન્યમ્}*
*{6।481: એ1,6; એ2: અશ્વમ્ અપ્ય્ ઉપાદદાના}*
*{6।482: એ2 ઓમ્. પ્રસિદ્ધઃ}*
રૂપાલ્ લિઙ્ગાચ્ ચ

{*6।483*}
ક્વચિન્{*6।484*} મુષ્કરા ભવિશ્યન્તીતિ શ્રૂયતે. યદ્ય્ અન્તરેણ વચનમ્, અમુષ્કરાસ્ તદેદમ્ ઉપપદ્યતે. તસ્માચ્ છિન્નગમનો ઽશ્વો ઽપિ છાગ ઇતિ કર્માખ્યા ભવિષ્યતિ{*6।485*}. અત્રોચ્યતે:
નોતેસ્:
*{6।483: એ2: 6.8.38}*
*{6।484: એ1 (વ્.લ્.): લિઙ્ગં ચ ક્વચિન્}*
*{6।485: એ1,6,એ2 (વ્.લ્.); એ2: ભવિષ્યતીતિ}*
છાગે ન કર્માખ્યા રૂપલિઙ્ગાભ્યામ્

{*6।486*}
છાગે કર્માખ્યા રૂપલિઙ્ગાભ્યાં નાવકલ્પતે. ન હિ છાગશબ્દશ્ છિન્નગમનવચનઃ, સમુદાયો હ્ય્ અસૌ પૃથગ્ અર્થાન્તરે પ્રસિદ્ધઃ, નાસાવ્ અવયવપ્રસિદ્ધ્યા બાધિતવ્યઃ. તસ્માન્ નાશ્વશ્ છાગઃ.
નોતેસ્:
*{6।486: એ1,6; એ2: 6.8.39}*
રૂપાન્યત્વાન્ ન જાતિશબ્દઃ સ્યાત્

{*6।487*}
ઇદમ્ અન્યપદોત્તરં{*6।488*} સૂત્રમ્. અથ કસ્માન્ ન વયોવચનો [778]{*6।489*} ભવતિ વયોવચના હ્ય્ એતે શબ્દાઃ, છાગશ્ છાગલો વત્સ ઇતિ. તેનાશ્વો ઽપિ વયોવચનો ભવિષ્યતીતિ. ઉચ્યતે, નૈતદ્ એવમ્, સત્યં વયોવચનઃ. અજાપતિગતં{*6।490*} તુ વયો વદિતુમ્ શક્નોતિ, યથા શોણ ઇતિ વર્ણવચનો ઽશ્વજાતિગતં વર્ણં વદતિ, નાન્યમ્. તસ્માદ્ રૂપાન્યત્વાન્ ન વયોમાત્રવચનઃ, કિં તુ જાતિશબ્દઃ સ્યાત્. જાત્યાશ્રયં વયો વદેત્. અતશ્ છાગ એવ નિયમ્યતે.
નોતેસ્:
*{6।487: એ2,6: 6.8.40}*
*{6।488: એ1,6,એ2 (વ્.લ્.); એ2: પદોત્તરં}*
*{6।489: એ2: 5,372; એ6: 2,220}*
*{6।490: એ1,6,એ2 (વ્.લ્.); એ2: અજજાતિગતં}*
વિકારો નોત્પત્તિકત્વાત્{*6।491*}
{*6।492*}
ઇદમ્ અપિ પદોત્તરમ્. ઇહાશ્વાદીનાં વિકારશ્ છાગશબ્દઃ. કિંચિદ્ અત્રાશ્વાદીનામ્ ઉચ્ચાર્યતે, ન{*6।493*} કિંચિદ્ અન્યદ્ એવ. તસ્માદ્ આશ્વો ઽપિ છાગ ઇતિ. ન, ઉત્પત્તિકત્વાત્{*6।494*}. ઔત્પત્તિકો હિ નામિનામ્નોઃ સંબન્ધ ઇત્ય્ ઉક્તમ્{*6।495*}, નાખ્યાવિકારઃ સંભવતીતિ. તસ્માન્ નાશ્વશ્ છાગઃ. અતશ્ છાગ એવોપાદાત્વય ઇતિ.
નોતેસ્:
*{6।491: એ1; એ2,6: નૌત્પત્તિકત્વાત્}*
*{6।492: એ2: 6.8.41; એ1 (વ્.લ્.): વિકાર ઇતિ ચેત્

, નોત્પત્તિકત્વાત્
}*
*{6।493: એ2 ઓમ્. ન}*
*{6।494: એ1; એ2,6: ઔત્પત્તિકત્વાત્}*
*{6।495: વ્ગ્લ્. મ્સ્ 1.1.5 ઉન્દ્ શ્ભ્ અદ્ 1.1.5}*
સ નૈમિત્તિકઃ પશોર્ ગુણસ્યાચોદિતત્વાત્

{*6।496*}
પદોત્તરમ્ એવેદં સૂત્રમ્. અથ કસ્માન્ ન છિદ્રનિમિત્તશ્ છાગશબ્દો ભવતિ. એવં શ્રૂયતે, શુષિરો{*6।497*} વા એતર્હિ પશુઃ. યર્હિ વપામ્ ઉત્ખદન્તીતિ{*6।498*}. નેત્ય્ ઉચ્યતે, છિદ્રત્વસ્ય ગુણસ્ય પશોર્ અચોદિતત્વાત્. અવ્યઙ્ગં પશુમ્ આલભેતેતિ હિ ચોદ્યતે. તસ્માદ્ અચ્છિદ્રઃ પશુઃ. ન ચાવયવપ્રસિદ્ધ્યા સમુદાયપ્રસિદ્ધિર્ બાધ્યત ઇત્ય્ ઉક્તમ્ એવ. તસ્માચ્ છાગ એવોપાદેયો નાશ્વાદય ઇતિ.
[779]{*6।499*}
નોતેસ્:
*{6।496: એ2: 6.8.42}*
*{6।497: એ1,6; એ2: સુષિરો}*
*{6।498: એ1,6; એ2: ઉત્ખદતીતિ}*
*{6।499: એ2: 5,373; એ6: 2,221}*
જાતેર્ વા તત્પ્રાયવચનાર્થવત્ત્વાભ્યામ્