Language

ENहिગુ
Scripture Library

Mīmāṃsāsūtra 1-7 with Śabara's Bhāṣya (with commentary) · Chapter 6.7

6.7.1

atha yad uktam, vaiśyastome yathā, tathehāpīti. yuktaṃ tatra, ijyā vaiśyasya śrūyate. tatra vācanikenaiva viśeṣeṇa niyamyeta. tasmāt tatrādoṣa iti.
[742]{*6/321*}
NOTES:
*{6/321: E2: 5,339; E6: 2,197}*
svadāne sarvam aviśeṣāt

6.7.2

idam āmananti viśvajiti, sarvasvaṃ dadātīti. tatra saṃdehaḥ, kiṃ yāvat kiṃcit svaśabdenocyate, yathā mātā pitetyevamādy api sarvaṃ{*6/322*} deyam, uta yatra prabhutvayogena svaśabdas tad eva deyam iti. kiṃ prāptam. aviśeṣāt, mātā pitetyevamādy api dātavyam. nanu dānam ity ucyate svatvanivṛttiḥ, parasvatvāpādanaṃ ca. tatra pitrādīnām aśakyaṃ svatvaṃ nivartayitum. na hi kathaṃcit pitā na pitā bhavati. ucyate, satyaṃ nāsau na pitā bhavati. śakyate tu paravidheyaḥ kartum, parasvatvāpādanaṃ ca dānam. arthāc{*6/323*} ca svatvatyāgaḥ. tasmāt sarvaṃ deyam iti.
NOTES:
*{6/322: E1,6,E2 (v.l.); E2: api tat sarvaṃ}*
*{6/323: E1,6,E2 (v.l.); E2: dānaṃ dadāter arthaḥ. arthāc}*
yasya vā prabhuḥ syād itarasyāśakyatvāt

6.7.3

vāśabdena pakṣo viparivartate. yasya prabhutvayogena svatvam, tad eva deyaṃ netarat. kasmāt. prabhutvayoginaḥ śakyatvāt, itarasya cāśakyatvāt. na hi pitrādīnāṃ śakyate svatvaṃ parityaktum.
nanu coktaṃ paravidheyīkaraṇaṃ tasya śakyam iti. ucyate, prabhutvayoginaḥ svasyātra dīyamānasya sarvatvam ucyate. nāprabhutvayoginaḥ svasya dānam, na caitan nyāyyam, yat pitrādīnāṃ paricārakatvam. yasya caitan nyāyyam api bhavet, sa dadyād api. [743]{*6/324*} atrāha, nanu yatra svaśabdo vartate, tad deyam ity ukte pitrādayo dātavyā gamyante. tasmāt tān prati prabhutvāya smṛtiṃ bādhitvāpi yatitavyam iti.
atrocyate, svaśabdo 'yam ātmīyadhanajñātīnāṃ pratyekaṃ vācako na samudāyasya. tatrātmīye sarvatāyāṃ kṛtāyāṃ kṛte śāstrārthe, nāśakyeṣu jñātiṣu{*6/325*} sarvatā kalpanīyā, nāpi smṛtir bādhitavyā. api ca gavādīnām ātmīyānāṃ codakena prāptau satyām avaśyam ātmīyagatā sarvatopadeyā. tasyāṃ copāttāyāṃ kṛtaḥ śāstārtha iti jñātīnām upādāne na kiṃcit kāraṇam asti, tasmān na pitrādayo{*6/326*} deyāḥ. tasmād yatraiva prabhutvayogena svatvam, tad eva deyam iti.
NOTES:
*{6/324: E2: 5,340; E6: 2,198}*
*{6/325: E2 (v.l.): nāśakyajñātiṣu}*
*{6/326: E2 (v.l.): mātāpitrādayo}*
na bhūmiḥ syāt sarvān pratyaviśiṣṭatvāt

6.7.4

atraiva sarvadāne saṃśayaḥ, kiṃ bhūmir deyā, neti. kā punar bhūmir atrābhipretā. yad etan mṛdārabdhaṃ dravyānatraṃ pṛthivīgolakam, na{*6/327*} kṣetramātraṃ mṛttikā vā. tatra kiṃ prāptam. aviśeṣād deyā. prabhutvasaṃbandhena hi tatra svaśabdo vartate, śakyate ca mānasena vyāpāreṇa svasya svatā{*6/328*} nivartayitum iti. evaṃ prāpte brūmaḥ, na bhūmir deyeti. kutaḥ. kṣetrāṇām īśitāro manuṣyā dṛśyante, na kṛtsnasya pṛthivīgolakasyeti.
āha, ya idānīṃ sārvabhaumaḥ, sa tarhi dāsyati. so 'pi neti brūmaḥ. kutaḥ. yāvatā bhogena{*6/329*} sārvabhaumo bhūmer īṣṭe, tāvatānyo 'pi. na tatra kaścid viśeṣaḥ, sārvabhaumatve 'sya{*6/330*} tv etad adhikam, yad asau pṛthivyāṃ saṃbhūtānāṃ vrīhyādīnāṃ rakṣaṇena [744]{*6/331*} nirviṣṭasya kasyacid bhāgasyeṣṭe, na bhūmeḥ. tannirviṣṭāś ca ye manuṣyāḥ, tair anyat sarvaprāṇināṃ dhāraṇavikramaṇādi{*6/332*} yad bhūmikṛtam, tatreśitvaṃ prati na kaścid viśeṣaḥ. tasmān na bhūmir deyā.
NOTES:
*{6/327: E1,6,E2 (v.l.); E2: pṛthivīgolakaṃ nāma, na}*
*{6/328: E1,6,E2 (v.l.); E2: svasvataṃ}*
*{6/329: E1,6,E2 (v.l.); E2: bhūmibhogena}*
*{6/330: E1,6; E2: sārvabhaumam asya}*
*{6/331: E2: 5,341; E6: 2,199}*
*{6/332: E1,6,E2 (v.l.); E2: dhāraṇaṃ cakramaṇādi}*
akāryatvāc ca tataḥ punar viśeṣaḥ syāt

6.7.5

viśvajity eva saṃdehaḥ. kim aśvādayo deyāḥ, neti. kiṃ prāptam. sarvasya vihitatvāt, deyā aśvā iti. evaṃ prāpte brūmaḥ, yasya ca dānam akāryam, tac ca na deyam, yathāśvānām. teṣāṃ hi dānam akāryam. eṣa hi viśeṣo 'śvānām, anyebhyo dravyebhyaḥ, yad eṣāṃ dānaṃ pratiṣidhyate, na kesariṇo dadāti nobhayatodataḥ pratigṛhṇātīti viśvajity eva samāmnāyate. tasmān nāśvā deyā iti.
nityatvāc cānityair nāsti saṃbandhaḥ

6.7.6

viśvajity eva saṃdehaḥ sarvasvaṃ dadātīti, kim arjayitvopakaraṇāni yāvanti manuṣyasya, yāvanti ca śaknoty upārjayitum, sarvāṇi tāni dadyāt kṛtabhāṇḍādīni{*6/333*}, uta yāny evāsya vidyante, tāni sarvāṇi deyāni, nāvidyamānāni kartavyānīti. kutaḥ saṃśayaḥ. ubhayathā vacanavyakteḥ saṃbhavāt, [745]{*6/334*} yadi vaivaṃ vacanaṃ vyajyate, yāni sarvāṇi svāni, kāni tāni, yāni puruṣasyopakārakāṇi śayanādīni, tāni sarvāṇi dadyād iti vidhīyate. yad vā yāni svāni puruṣasya dāne śakyāni, tāni sarvāṇīti sarvatvaṃ vidhīyate. yadi dānaṃ vidhīyate, tato 'prāptadānānāṃ kṛtabhāṇḍakānām api dānam. atha sarvatā{*6/335*} vidhīyate, tato vidyamānānām eva.
kiṃ tāvat prāptam. kṛtabhāṇḍakāni deyānīti, tathā dānavidhāne śrutir anugṛhyate, itarathā vākyam. tayoś ca śrutir balīyasī. tasmāt kṛtabhāṇḍakāni deyānīti.
evaṃ prāpte brūmaḥ, nityatvāc cānityair nāsti saṃbandhaḥ, caśabdo 'nvādeśe. nāśvā dātavyā ity uktam, kṛtabhāṇḍakāni ca na deyānīti. nityaṃ hi viśvajiti dānaṃ codakena prāptam anūdyate. anityāni ca kṛtabhāṇḍakāni{*6/336*}, na śakyāni sarvāṇi viśvajiti kriyamāṇa upasaṃhartum. tatra kṛtabhāṇḍakānāṃ syāt, na{*6/337*} nityam, nityavac ca tac codakena vidhīyate, na nimittasaṃyogena. tasmād avaśyam etad abhyupagantavyam, sākalpyaṃ deyānāṃ prāptānāṃ vidhīyata iti, śrutyasaṃbhave ca vākyārtho gṛhītavya eva bhavati, tasmān na kṛtabhāṇḍakāni dātavyāni.
NOTES:
*{6/333: E1,6,E2 (v.l.); E2: kṛtabhāṇḍakāni}*
*{6/334: E2: 5,341; E6: 2,199}*
*{6/335: E1,6; E2: sarvato}*
*{6/336: E1,6,E2 (v.l.); E2: kṛtabhāṇḍakānīti}*
*{6/337: E1,6; E2: viśvajiti dānaṃ pratīkṣeta. naimittikaṃ tasmān na}*
śūdraś ca dharmaśāstratvāt

6.7.7

viśvajity eva saṃdihyate, kiṃ paricārakaḥ śūdro deyaḥ, neti. kiṃ prāptam. sarvasya svasya{*6/338*} vihitatvād deya iti. [746]{*6/339*} evaṃ prāpte brūmaḥ, śūdraś ca na deya ity anvādeśaḥ. kutaḥ. dharmaśāstratvāt, dharmaśāsanopanatatvāt{*6/340*} tasya. evam asau tasmai traivarṇikāyopanata idaṃ śuśrūṣamāṇo dharmeṇa saṃbhantsyata iti. so 'nyasmai dīyamāṇo necched api. na cānicchatas tasya sa prabhavati, na ca balāt svīkartavyaḥ. yas tv anyāyena svīkuryāt, sa dadyād api. dharmopanatamātreṇa tu na śakyo dātum.
NOTES:
*{6/338: E2 (v.l.): sarvasvasya}*
*{6/339: E2: 5,342; E6: 2,199}*
*{6/340: E2 (v.l.): dharmaśāsenopanatatvāt}*
dakṣiṇākāle yat svaṃ tat pratīyeta tad dānasaṃyogāt

6.7.8

viśvajity eva saṃdehaḥ. kiṃ prāg dakṣiṇākālāt, vidyamānaṃ niyogato dakṣiṇākāle nidhātavyam{*6/341*}, ūrdhvaṃ ca dakṣiṇākālād bhaviṣyad anāgatam api dakṣiṇākāle deyam, uta yad eva dakṣiṇākāle vidyate, tad eva deyam iti. kiṃ prāptam. yasyāpi prāg ūrdhvaṃ ca svatā, tad api deyam, svamātrasya dānavidhānat. evaṃ prāpte brūmaḥ, dakṣiṇākāle yat svaṃ vidyate, tad eva deyam, na yat prāg ūrdhvam ca. kutaḥ. svasyātra dānam anūdya sākalyaṃ vidhīyate. tac ca dānaṃ dakṣiṇākāle prāptatvāt tasminn eva kāle 'nūdyate. tasmād dakṣiṇākāla eva vidyamānaṃ deyam iti.
[747]{*6/342*}
NOTES:
*{6/341: E1,6; E2: dakṣiṇākāle dātuṃ vidhātavyam}*
*{6/342: E2: 5,343; E6: 2,200}*
aśeṣatvāt tadantaḥ{*6/343*} syāt karmaṇo dravyasiddhitvāt{*6/344*}

6.7.9

tasminn eva viśvajiti saṃdehaḥ. kiṃ dakṣiṇākāla eva viśvajid{*6/345*} utsraṣṭavyaḥ, uta na sarvaṃ{*6/346*} dātavyam, parisamāpanīya iti. kiṃ prāptam. utsraṣṭavya iti. kutaḥ. aśeṣatvāt. katham aśeṣatā. viśvajiti sarvasvaṃ dadātīti, na ca śakyam antareṇa dravyam, parisamāpayitum. tasmāt tadantaḥ syāt.
NOTES:
*{6/343: E1,6; E2: aśeṣatvād antaḥ}*
*{6/344: E2 (v.l.): dravyasiddhatvāt}*
*{6/345: E1,6; E2: eva sarvasvaṃ dattvā viśvajid}*
*{6/346: E1,6,E2 (v.l.); E2: sarvasyaṃ}*
api vā śeṣakarma syāt kratoḥ pratyakṣaśiṣṭatvāt

6.7.10

api veti pakṣavyāvṛttiḥ. śeṣakarma syāt, na sarvasvaṃ dakṣiṇākāle deyam, yāvatā tatkarma parisamāpyate, tāvac cheṣayitavyam. kutaḥ. kratoḥ pratyakṣaśiṣṭatvāt. kratoḥ parisamāptiḥ pratyakṣaśiṣṭā, viśvajitā yajeteti viśvajitam upakramya, parisamāpayed ity arthaḥ. parisamāpayatā yac chakyate dātum, tāvat sarvam ity arthaḥ. tasmān na tadantam utsraṣṭavyam iti.
tathā cānyārthadarśanam

6.7.11

evaṃ ca kṛtvānyārthadarśanam upapadyate, avabhṛthād udetya vatsatvacamāc chādayatīti śeṣe saty avakalpate.
aśeṣaṃ tu samañjasādānena śeṣakarma syāt

6.7.12

tuśabdaḥ pakṣaṃ vyāvartayati. etat samañjasābhūtam, yad aśeṣaṃ [748]{*6/347*} pratīyata iti, evaṃ sarvasvaṃ dadātīit śabda upapanno bhavatīti. yat tu pratyakṣā samāptir iti. tatra brūmaḥ, ādānena śeṣakarma bhaviṣyatīti. ucyate,
NOTES:
*{6/347: E2: 5,344; E6: 2,201}*
nādānasya nityatvāt

6.7.13

ādānaṃ tv anuityam, nityaṃ ca śeṣakarma. na hi tayoḥ saṃbandho 'vakalpate. tasmāc cheṣayitavyaṃ kiṃcid iti.
dīkṣāsu tu vinirdeśād akratvarthena saṃyogas tasmād avirodhaḥ syāt

6.7.14

tuśabdaḥ pakṣaṃ vyāvartayati. naitad asti, kiṃcic cheṣayitavyam iti. dīkṣāsu tu vinirdeśo bhavati, prakṛtāv eva jyotiṣṭome. sa iha codakena prāptaḥ, idaṃ kratvartham{*6/348*}, idaṃ bhakṣyārtham, idam ānamanāyeti. tad iha yad ānamanāya dātavyam, tasyāyaṃ vikāraḥ sarvatā nāma. kuta etat. yataḥ svaṃ dadātīty anūdyate, sarvataiva{*6/349*} vidhīyate. tena nādātavyasya dānaṃ vidhīyate, na ca bhakṣyārthaṃ{*6/350*} kratvarthaṃ ca dātavyam. tasmād avirodho bhaviṣyatīti.
NOTES:
*{6/348: E2 (v.l.): idaṃ me kratvartham}*
*{6/349: E2 (v.l.): sarvatā}*
*{6/350: E1,6; E2: bhakṣārthaṃ; E2 (v.l.): muktyarthaṃ}*
ahargaṇe ca taddharmā syat sarveṣām aviśeṣāt

6.7.15

asty ahargaṇo 'ṣṭarātraḥ, athaitasyāṣṭarātrasya viśvajid abhijitāv ekāhāv abhitaḥ, ubhayato jyotir madhye ṣaḍahaḥ, paśukāmo hy etena yajeteti. tatra saṃdehaḥ. kim ahargaṇasthasyāpi sarvasvam eva dakṣiṇā{*6/351*} syāt, āho{*6/352*} dvādaśaṃ śatam iti. kiṃ prāptam. sarvasvam. kutaḥ. sarveṣāṃ viśvajitām aviśeṣāt. ya eva prakṛtau viśvajito dharmaḥ, sa eva cāsya codakena bhaviṣyati. tasmāt sarvasvaṃ deyam iti.
NOTES:
*{6/351: E1,6; E2: dakṣiṇāḥ}*
*{6/352: E1,6; E2: āhosvit}*
dvādaśaśataṃ vā prakṛtivat

6.7.16

dvādaśaśātaṃ vā deyam iti. prakṛtivat kartavyam. jyotiṣṭomaś ca prakṛtiḥ. tatra dharmā vihitāḥ, na viśvajiti kṛtsnāḥ pratīyante. tasmād dvādaśaśatam atra deyam iti.
atadguṇatvāt tu naivaṃ syāt

6.7.17

tuśabdaḥ pakṣaṃ vyāvartayati. naivaṃ bhavitum arhati. kutaḥ. naiva{*6/353*} yato viśvajito guṇo dvādaśaśatam. nāmadheyena hy atra dharmagrahaṇam. tasmād viśvajito bhaviṣyati{*6/354*}, na jyotiṣṭomād iti.
NOTES:
*{6/353: E1,6; E2: naiṣa}*
*{6/354: E1,6,E2 (v.l.); E2: grahīṣyati}*
liṅgadarśanāc ca

6.7.18

liṅgaṃ khalv api darśayati. kiṃ liṅgaṃ bhavatīti. evam āha, hīyate vā eṣa paśubhir yo viśvajiti sarvaṃ{*6/355*} na dadātīti niyataṃ sarvasvadānaṃ darśayaty ahargaṇe.
[750]{*6/356*}
NOTES:
*{6/355: E1,6,E2 (v.l.); E2: sarvasvaṃ}*
*{6/356: E2: 5,346; E6: 2,202}*
vikāraḥ sann ubhayato 'viśeṣāt

6.7.19

viśvajiti sarvasvaṃ dadātīti. tatraiṣo 'rthaḥ sāṃśayikaḥ, kiṃ yasya dvādaśaśatam adhikam, ūnaṃ vā vidyate, tasyāpi viśvajitādhikāraḥ{*6/357*}, uta yasya sakalam adhikaṃ vā tasyaiveti. kiṃ prāptam. vikāraḥ sann ubhayato 'viśeṣāt. na viśeṣaḥ kaścid āśrīyate. yasya dvādaśaśatam adhikam, ūnaṃ vāstīti. tasmāt sarvasya viśvajitādhikāra{*6/358*} iti.
NOTES:
*{6/357: E1,6,E2 (v.l.); E2: viśvajity adhikāraḥ}*
*{6/358: E1,6,E2 (v.l.); E2: viśvajity adhikāra}*
adhikaṃ vā pratiprasavāt

6.7.20

na caitad asti, sarvasya viśvajitādhikāra{*6/359*} iti. kasya tarhi. yasya dvādaśaśatam asti, adhikaṃ veti. kutaḥ. pratiprasavāt. pratiprasavo hi jyotiṣṭome sarvasvasyocyate. dvādaśaśataṃ vidhāyāha, etāvatā vāva ṛtvija āneyā api vā sarvasveneti. yadi etāvatā neccheyuḥ, sarvasvenāpy ānamayitavyā iti. tad yadi dvādaśena śatena necchanti{*6/360*}, necchantitarāṃ tato nyūnena. tasmād dvādaśaśataṃ jyotiṣṭome. yad vā sarvasvam, tad ihobhayam api prāptam. tatraikaḥ pakṣo niyamyate, sarvasvaṃ deyam iti. sa eṣa na vidhiḥ, prāptatvāt. aniyataprāptas tu niyamyate. sa cen niyamyate, yādṛśas tatra, tādṛśa eveha. tatra ca dvādaśaśatam adhikaṃ vā sarvasvam. ihāpi tadvad eva. tasmān na nyūnadhanasyādhikāra iti.
NOTES:
*{6/359: E1,6,E2 (v.l.); E2: viśvajity adhikāra}*
*{6/360: E2 om. necchanti}*
anugrahāc ca pādavat

6.7.21

caśabdenānvācayaḥ. itaś cādhikaṃ sarvasvam, adhike hi [751]{*6/361*} dīyamāne tadantargatatvād dvādaśaśatam api dattaṃ bhavati, pādavat, yathā, kārṣāpaṇe dīyamāne pādo 'pi datto bhavati, evam ihāpīti.
NOTES:
*{6/361: E2: 5,346; E6: 2,203}*
aparimite śiṣṭasya saṃkhyāpratiṣedhas tac chrutitvāt

6.7.22

ādhāne śrūyate, ekā deyā, ṣaḍ deyāḥ, dvādaśa deyāḥ, caturviṃśatir deyāḥ, śataṃ deyam, sahasraṃ deyam, aparimitaṃ deyam iti. tatra saṃdehaḥ. kiṃ yat parimitam ekā deyetyevamādi, tan na dātavyam iti pratiṣedho vidhīyate, utāparimitaṃ nāma kiṃcit, tasya dānaṃ vidhīyata iti. kiṃ prāptam. aparimite śrūyamāne brūmaḥ, śiṣṭasyaikādeḥ saṃkhyeyasya yā saṃkhyā, sā pratiṣidhyate. kutaḥ. tacchrutitvāt, parimitaśabdaśravaṇād gaṇitam avagamyate. tac caikādikam, tasya naśabdena pratiṣedhaḥ kriyate. tatra śruto 'rthaḥ kṛto bhavati, itarathāparimitaśabde prasiddhis tyajyeta. lakṣaṇayā bahutvam asyārthaḥ kalpyeta. tasmāt aprimitasya pratiṣedha iti.
kalpāntaraṃ vā tulyavat prasaṃkhyānāt

6.7.23

kalpāntaraṃ vā syāt. aparo dānakalpo vidhīyate, yathaikā deyeti dānavidhikalpaḥ. evam eṣo 'pi dānavidhikalpa eva syāt. tena{*6/362*} hi pūrveṇa, tulyam evedaṃ prasaṃkhyāyate. kāsya pūrveṇa tulyatā. pratijñātasyārthasyāvagamikā [752]{*6/363*} śrutir astīti. pūrvatra hi deyaśabdaśrutyā dānaṃ vidhīyata iti, ihāpi deyaśadaśrutiḥ. sā śrūyamāṇā{*6/364*} śaknoti dānaṃ vidhātum. pratiṣedhe hi vidhīyamāne vākyasya{*6/365*} vyāpāraḥ. tac ca durbalaṃ śrutiṃ prati{*6/366*}. tasmāt kalpāntaram. yac cāparimitaśabde prasiddhir bādhyata iti, samudāyaprasiddhir avayavaprasiddher bādhikaiva samadhigatā.
nanu nātra prasiddhiḥ, lakṣaṇeyam. yad bahu, tan na śakyaṃ parimātum. tasmād aparimitatvena lakṣyate bahutvam iti. tac ca na, anekasminn aśakyaparimāṇe sati bahuṣu rūḍhaḥ. aparimitam asya dhanam, bahv iti gamyate. yathā, kuśalaḥ, pravīṇa iti. bahuṣu kuśānāṃ lāturguṇeṣu satsu nipuṇatāyām eva kuśalaśabdo rohād rūḍhiśabda{*6/367*} eva bhavati. bahuṣu ca vīṇāv ādasya guṇeṣu satsu nipuṇa eva pravīṇaśabdo vartamāno rūḍha ity ucyate. tasmāt saty api lakṣaṇātve śrutisāmarthyād rohatiśabdaḥ. tasmāt samudāyaprasiddhyāparimitaśabde 'vayavaprasiddhir bādhyate, aśvakarṇaśabdavat. ataḥ kalpānataram iti.
NOTES:
*{6/362: E1,6; E2: syāt, tulyavat prasaṃkhyānāt. tena}*
*{6/363: E2: 5,347; E6: 2,203}*
*{6/364: E2 (v.l.): śravaṇena}*
*{6/365: E1,6,E2 (v.l.); E2: vākyaṃ}*
*{6/366: E2 (v.l.): śruteḥ}*
*{6/367: E1,6; E2: kuśalaśabdaprayogād rūḍhiśabda}*
aniyamo 'viśeṣāt

6.7.24

aparimite kalpānataram iti samadhigatam. athedānīṃ saṃdihyate{*6/368*}. kiṃ sahasrād ūnam aparimitam, uta sahasrād adhikam iti. kiṃ tāvat prāptam. aniyamo 'viśeṣāt. na kaścid iha bahutve viśeṣa{*6/369*} āsrīyate, sahasrād ūnam adhikaṃ veti. anāśrīyamāṇe yathākṛtaṃ tathā sādhu{*6/370*}. tasmād aniyamaḥ.
[753]{*6/371*}
NOTES:
*{6/368: E1,6; E2: athedānīm idaṃ saṃdihyate}*
*{6/369: E2 (v.l.): kaścid atra bahutvaviśeṣa}*
*{6/370: E2 (v.l.): yathākāmaṃ syāt, yathākṛtaṃ sādhu}*
*{6/371: E2: 5,348; E6: 2,204}*
adhikaṃ vā syād bahvarthatvād itareṣāṃ{*6/372*} saṃnidhānāt

6.7.25

veti pakṣavyāvṛttiḥ. naitad asti, adhikam ūnaṃ vā sahasrād iti. kiṃ tarhi. adhikam eveti. kutaḥ. bahvarthatvād aparimitaśabdasya, bahuṣu hīmaṃ śabdam upacarantīty etad uktam. bahutvaṃ cāpekṣikam, kiṃcid apekṣya tato 'dhikaṃ bahv ity ucyate. asatyām apekṣāyām apraripūrṇam etat, yathā, putra iti kiṃcid apekṣya bhavati, nānyathā. tatra prakṛtaṃ saṃnihitaṃ cāpekṣya nirṇayaḥ, sahasraṃ ca saṃnihitam. tasmāt tato 'dhikam aparimitam iti.
NOTES:
*{6/372: E2 (v.l.): itarair}*
arthavādaś ca tadvat

6.7.26

katham evam. tatrotkṛṣṭaṃ vai aparimitam iti tadūnatāṃ sahasrasya darśayati.
parakṛtipurākalpaṃ ca manuṣyadharmaḥ syād arthāya hy anukīrtanam

6.7.27

iha parakṛtayaḥ purākalpāś codāharaṇam. yathā, iti ha smāha bakurvāṣṇir māṣān me pacata, na vā eteṣāṃ havir gṛhṇantīti. purākalpaḥ, ulmukair ha sma pūrve samājamustān ha asurā rakṣāṃsi nirjaghnur ityevamādayaḥ. teṣu saṃdehaḥ. kim ete manuṣyadharmā vidhayaḥ, uta tadgotrāṇām. athavā [754]{*6/373*} arthavādā iti. kiṃ tāvat prāptam. manuṣyadhamā vidhaya iti. kutaḥ. arthāya prayojanāyānukīrtanam etad bhavati. kartṛmanuṣyasaṃbandhakīrtanena kriyā praśastā bhavati. praśastaṃ ca pratipādyam. sa eṣa vidhir eva, anena prakāreṇa. ataḥ parair api manuṣyaiḥ kartavya iti gamyate.
NOTES:
*{6/373: E2: 5,349; E6: 2,205}*
tad ukte ca pratiṣedhāt

6.7.28

evaṃjātīyakasya vidheḥ pratiṣedho bhavati, tad u{*6/374*} tathā na kuryād iti, prasaktasya ca pratiṣedho nyāyyaḥ. tasmād api vidhaya iti.
NOTES:
*{6/374: E2 om. u}*
nirdeśād vā taddharmaḥ syāt pañcāvattavat

6.7.29

manuṣyadharmo 'yaṃ vidhir evaṃjātīyaka iti gṛhyate. tatra tu viśiṣṭagotrāṇāṃ nirdeśāt teṣām eva dharma iti gamyate. stutyā hy ayaṃ kartavya iti jñāyate, sa ca viśiṣṭagotrāṇāṃ śrūyate, tasmāt tadgotrāṇām eva kartavyaḥ, pañcāvattavat, yathā, pañcāvattaṃ jamadagnīnām{*6/375*} iti tadgotrāṇām eva bhavati, evam ihāpīti.
NOTES:
*{6/375: E1,6,E2 (v.l.); E2: jāmadagnīnām}*
vidhau tu vedasaṃyogād upadeśaḥ syāt

6.7.30

tuśabdād eṣo 'pi pakṣo vyāvartate{*6/376*}. vidhāv eteṣām upadeśaḥ syāt. vidhau vedena stutinirdeśaḥ kṛtaḥ, na vidhyāśraye puruṣe. puruṣagrahaṇaṃ vidhipraśaṃsārtham. vidhir iti kriyāmāha. etasyāḥ [755]{*6/377*} kriyāyā bhāvo yasmād anena puruṣeṇa kriyate, tasmāt sādhur iti. na tv atra puruṣaḥ kriyāsaṃbandhena nirdiśyate, kiṃ tu stotavyatvena. kuta etat. stutipadasyānyasyābhāvāt. api ca kriyānirdeśe śrutyā vidhānam, kriyāpuruṣasaṃbandhanirdeśe vākyena, ataś ca{*6/378*} durbalam. tasmāt puruṣamātrasya vidhānaṃ prāpnoti, na tadgotrāṇām iti.
NOTES:
*{6/376: E1,6,E2 (v.l.); E2: vyāvartyate}*
*{6/377: E2: 5,350; E6: 2,205}*
*{6/378: E1,6,E2 (v.l.); E2: tac ca}*
arthavādo vā vidhiśeṣatvāt tasmān{*6/379*} nityānuvādaḥ syāt

6.7.31

eṣo 'pi pakṣo vāśabdād vinivṛttaḥ{*6/380*}. nāyaṃ tadgotrāṇāṃ vidhiḥ. na manuṣyamātrasya vā vidhiḥ, vidhir eva veti, ayam arthavādas{*6/381*} tu. kutaḥ. vidhiśeṣatvāt, anyaṃ tv atra vidhim āmananti, parakṛtyudāharaṇe tāvat, tasmād āraṇyam evāśnīyād iti, purākalpodāharaṇe, gṛhapater evāgriṣu nirmathya nirvaperann iti. na ca dvayor vidhyor ekavākyabhāvo 'sti. vidhinā hi saṃbadhyamānayoḥ parakṛtipurākalpavacanayor anyā vacanavyaktiḥ. anyā tu stutyarthapravṛttayoḥ. na cobhayaṃ yaugapadyena saṃbhavati. tasmād arthavāda iti.
NOTES:
*{6/379: E1 (v.l.): tasmin}*
*{6/380: E2 (v.l.): nirvartate}*
*{6/381: E1,6,E2 (v.l.); E2: veti. arthavādas}*
sahasrasaṃvatsaraṃ tadāyuṣām asaṃbhāvān manuṣyeṣu

6.7.32

asti sahasrasaṃvatsaram, pañcapañcāśatas{*6/382*} trivṛtaḥ saṃvatsarāḥ, pañcapañcāśataḥ pañcadaśāḥ, pañcapañcāśataḥ saptadaśāḥ, pañcapañcāśata ekaviṃśā viśvasṛjāmayanaṃ sahasrasaṃvatsaram iti. tatra [756]{*6/383*} saṃdehaḥ. kiṃ ye sahasrāyuṣas teṣām anena adhikāraḥ, uta manuṣyāṇām iti. yadāpi manuṣyāṇām, tadāpi bahavo vikalpā vakṣyamānāḥ{*6/384*}, athavā divaseṣu saṃvatsaraśabda iti. kiṃ prāptam. sahasrāyuṣāṃ bhavitum arhati. kutaḥ. asaṃbhavān manuṣyeṣu, na manuṣyāṇām etāvad āyur vidyate, gandharvādayas tv etāvad āyuṣa iti bhavati smṛtiḥ. upacāro 'nyārthadarśanaṃ ca. prajāpatiṃ vai prajāḥ sṛjamānaṃ pāpmā mṛtyur abhijaghāna, sa tapo 'tapyata sahasrasaṃvatsarān pāpmānaṃ vijihāsann iti. vispaṣṭaṃ cedaṃ sahasrasaṃvatsaram. tasmān na manuṣyāṇām iti.
NOTES:
*{6/382: E1,6; E2: sahasrasaṃvatsaram satraṃ viśvasṛjāmayanam, pañcapañcāśatas}*
*{6/383: E2: 5,350; E6: 2,206}*
*{6/384: E1 hat yadāpi manuṣyāṇām, tadāpi bahavo vikalpā vakṣyamānāḥ in Klammern}*
api vā tadadhikārān manuṣyadharmaḥ syāt

6.7.33

api veti pakṣavyāvṛttiḥ. na gandharvādīnām, manuṣyāṇām evādhikāra iti. kutaḥ. tadadhikārāt, manuṣyādhikāraṃ śāstraṃ samadhigatam iti. te hi śaknuvanti kārtsnyena yathoditaṃ vidhim upasaṃhartum iti. āha, nanu naitāvad āyuṣo manuṣyāḥ. ucyate, rasāyanair āyur dīrghaṃ prāpsyantīti.
nāsāmarthyāt

6.7.34

na rasāyanānām etat{*6/385*} sāmarthyaṃ dṛṣṭam, yena sahasrasaṃvatsaraṃ jīveyuḥ. etāni hy agner vardhakāni, balīpalitasya nāśakāni{*6/386*}, svaravarṇaprasādakāni, meghājananāni. naitāvad āyuṣo dātṝṇi dṛśyante. nanu svaravarṇaprasādādidarśanād eva jyogjīvanam{*6/387*} apy anumāsyate. neti brūmaḥ. kutaḥ. śatāyur vai puruṣa [757]{*6/388*} ity anuvādaḥ. sa{*6/389*} evaṃ jyogjīve{*6/390*} nāvakalpate. atrocyate, śatāny āyur asyeti vigrahīṣyāmaḥ. naivaṃ saṃkhyāśabdānāṃ samāsa iṣyate. na ca gamakāni bhavanti, dvivacanabahuvacanāntānām asamāsa iti cābhiyuktavacanāt.
NOTES:
*{6/385: E1,6,E2 (v.l.); E2: etāvat}*
*{6/386: E2 (v.l.): balīpalitanāśakāni}*
*{6/387: E1: jyogjīvanaṃ cirakālaṃ jīvanam (Glosse einer HS)}*
*{6/388: E2: 5,351; E6: 2,207}*
*{6/389: E2 om. sa}*
*{6/390: E1,6; E2: jyogjīvena}*
saṃbandhādarśanāt

6.7.35

na hy etāvad āyuṣā rasāyanānāṃ saṃbandho dṛṣṭapūrvaḥ, na ca saṃbandhādarśane 'numānam asti. nanu sāmānyatodṛṣṭaṃ bhaviṣyati. dṛśyante tāvad alpasya sthirabhāvasya kārakāṇi. evam abhyasyamānāni vīryavattamāni sthiraśarīratām utpādayiṣyanti. śatāyuḥ puruṣa iti saty api vacane, adhikaṃ jīvanaṃ dṛśyata eveti. atrocyate, nāyam ekāntaḥ, kadācidyām ca yāvantīṃ ca śarīrasthiratām utpādayeyuḥ, na prāg apy adṛṣṭakālām, yathā prakrāmanto 'bhyāsāt prakramāṇāṃ vṛddher yāṃ ca yāvantīṃ ca mātrāṃ prāpnuvanti, na tv abhyasyantaḥ puruṣāyuṣeṇāpi yojanamātraṃ prakrameyuḥ. evam ihāpi saṃbandhābhāvāt sahasrāyuṣṭvaṃ prāpnuyur na veti saṃdigdham. saṃdigdhaṃ cet, sāmānyatodṛṣṭaṃ na pramāṇam, na cādṛṣṭo 'rthaḥ pramāṇam antreṇa śakyo 'bhyupagantum. tasmād asaṃśayaṃ naitāvad āyuṣaḥ santīti puruṣavacanenoktam. kathaṃ tarhīti.
sa kulakalpaḥ syād iti kārṣṇājinir ekasminn asaṃbhavāt

6.7.36

sa manuṣyādhikārapakṣe kulakalpo bhaviṣyatīty evaṃ kārṣṇājinir ācāryo manyate sma. kutaḥ. ekasminn asaṃbhavāt, puruṣāṇām idam anuśāsanam, na caitad ekaḥ śaknoti pārayitum. yathā śakyate, tathā pārayitavyam iti gamyamāne, bahavaḥ śaknuvantaḥ pravarteran. anye 'pi tatkulīnā anyenārabdhaṃ samāpayeyur iti.
api vā kṛtsnasaṃyogād ekasyaiva prayogaḥ syāt

6.7.37

śāstraphalaṃ hi prayoktari{*6/391*} samadhigataṃ{*6/392*}, yaś ca kārtsnyena vidhiṃ upasaṃhartuṃ samarthaḥ. sa evādhikriyata iti. tasmān na kulakalpo 'vakalpyate. kathaṃ tarhi. saṃpradāyamātreṇa dharma ity adhyavasīyate. evaṃ śrūyate, svādhyāyo 'dhyetavya iti. evaṃ tarhy etad adhyavaseyam, vacanaprāmāṇyād etat karma kurvatām āyur varddhata iti. tac ca na, pramāṇābhāvāt. na hy etasminn arthe vākyam anyad vā pramāṇam asti. nanv arthāpattiḥ, anyathānarthakyaṃ bhaviṣyatīti. ucyate, nānarthakyam, adhyayanād eva hy adṛṣṭaṃ bhaviṣyati. tathā hi sāmānyenādṛṣṭaṃ kalpayitum laghīyaḥ, na tu karmaṇāyur vardhata iti viśeṣādṛṣṭakalpanā. athavānarthakyam evābhyupagamyeta, nāyukti phalaṃ kalpyam{*6/393*}. athocyeta, ardhatṛtīyāni śatāni dīkṣiṣyante, catubhir varṣaiḥ samāpyanta{*6/394*} iti. evam api niyataparimāṇaṃ hīyeta{*6/395*}, caturviṃśatiparamāḥ saptadaśāvarāḥ satram āsīrann iti. vacanasya tv ānarthakyaparihārāya parimāṇaṃ hāpayiṣyata iti cet. tad ayuktam, adhyayanāt phalam asti. tasmān naiṣā kalpaneti.
kathaṃ tarhi. evam,
[759]{*6/396*}
NOTES:
*{6/391: E2: prayoktarīti}*
*{6/392: Vgl. MS 3.7.18 ff}*
*{6/393: E1,6; E2: phalakalpanam}*
*{6/394: E1,6; E2: samāpyata}*
*{6/395: E1; E2,6: hīyate}*
*{6/396: E2: 5,354; E6: 2,208}*
vipratiṣedhāt tu guṇyanyataraḥ{*6/397*} syād iti lāvukāyanaḥ

6.7.38

anyataro 'tra gauṇaḥ śabdaḥ syāt. yadi vāsaṃvatsare saṃvatsaraśabdaḥ, yadi vā pañcapañcāśata iti śabdo gauṇa iti. kuta etat. vipratiṣedhāt, vipratiṣedho hi bhavati, ubhayasmin vihite. katham. vākyaṃ hi bhidyeta. yadi pañcapañcāśatas trivṛtaḥ, na saṃvatsarāḥ. atha saṃvatsarās trivṛtaḥ, na pañcapañcāśataḥ. tasmād virodhād anyatarad vacanaṃ gauṇam iti lāvukāyana ācāryo manyate sma. ācāryagrahaṇaṃ pūjārtham, nātmanaḥ pratiṣedhārtham{*6/398*}.
NOTES:
*{6/397: E1 (v.l.): guṇād anyataraḥ}*
*{6/398: E1,6; E2: nātmīyamatapratiṣedhārtham}*
saṃvatsaro vicālitvāt

6.7.39

etad uktam, anyatarad gauṇam{*6/399*} iti. tad avadhārayitvayam. tad ucyate, saṃvatsaravacanaṃ gauṇam iti. kutaḥ. vicālitvāt, vicālī hi saṃvatsaraśabdaḥ sāvano 'pi gaṇitadivasakaḥ, śītoṣṇavarṣālakṣaṇo 'pi, cāndramaso 'pi. sa evaṃlakṣaṇako 'nuvādaḥ śakyate kalpayitum. pañcapañcāśata ity ayaṃ tu vyaktaparimāṇasyārthasya{*6/400*} vācakaḥ, ekenāpy ūne na bhavati.
NOTES:
*{6/399: E1,6; E2: anyatarad vacanaṃ gauṇam}*
*{6/400: E1 (v.l.): uktaparimāṇasyārthasya}*
sā prakṛtiḥ syād adhikārāt

6.7.40

gavāmayane māsāḥ prakṛtāḥ, māseṣu ca saṃvatsaraśabda uktaḥ, yo vai māsaḥ saṃvatsara iti. tasmāt pañcapañcāśato māsā iti. nanv etasmin pakṣe sahasrasaṃvatsaraśabdo nāvakalpate. ucyate, nāmadheyam etat sahasrasaṃvatsaraśabda [760]{*6/401*} iti, na guṇavidhiḥ. nāmadheyaṃ ca na vidhīyate, avidhīyamānaṃ ca yena kenacid guṇenāvakalpyate{*6/402*}.
naiṣo 'pi pakṣo yujyate, atrāpi hi sa eva doṣaḥ, na tāvaj jīvanam asti, yāvataitad avakalpyeta{*6/403*} dārāgnikālasomapūrvatvāpekṣayeti. tenaitasmiṃś ca kriyamāṇe 'parisamāpta evāyuḥ{*6/404*} paryupayuktaṃ syāt. tathā cādhyayanād evādṛṣṭaṃ kalpyeta. evaṃ tarhi, dvādaśāhaḥ prakṛtir iti pañcapañcāśato dvādaśāhā bhaviṣyantīti. tathā ca dṛśyate dvādaśa vai rātrayaḥ saṃvatsarasya pratimā iti. tatra sa doṣo na bhaviṣyati. naivam, tatra saṃvatsaraśabdasya sākṣāt pratimāśabdena saṃyogāt{*6/405*}. api ca, pañcapañcāśatas trivṛta ity uktam, trivṛc chabdaś ca dvādaśāhe divase dṛṣṭaḥ, na dvādaśarātre. tasmān naivam.
NOTES:
*{6/401: E2: 5,354; E2: 2,208}*
*{6/402: E1,6; E2: guṇenāvakalpiṣyate}*
*{6/403: E1,2 (v.l.): avarudhyeta}*
*{6/404: E1,6; E2: evāsyāyuḥ}*
*{6/405: E1 (v.l.): na hy atra saṃvatsaraśabdaḥ sākṣāt, pratimāśabdena saṃyogāt; naivam, na hy atra rātriśabdaḥ saṃvatsaraśabdasyāpekṣyaḥ pratimāśabdena saṃyogāt}*
ahāni vābhisaṃkhyatvāt

Original text: Mīmāṃsāsūtra 1-7 with Śabara's Bhāṣya · Edition: six editions (details see below) · Data entry Andreas Pohlus · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0

Esc