મીમાંસાસૂત્ર (ટીકા સહિત) · અધ્યાય 6.7

અથ યદ્ ઉક્તમ્, વૈશ્યસ્તોમે યથા, તથેહાપીતિ. યુક્તં તત્ર, ઇજ્યા વૈશ્યસ્ય શ્રૂયતે. તત્ર વાચનિકેનૈવ વિશેષેણ નિયમ્યેત. તસ્માત્ તત્રાદોષ ઇતિ.
[742]{*6।321*}
નોતેસ્:
*{6।321: એ2: 5,339; એ6: 2,197}*
સ્વદાને સર્વમ્ અવિશેષાત્

ઇદમ્ આમનન્તિ વિશ્વજિતિ, સર્વસ્વં દદાતીતિ. તત્ર સંદેહઃ, કિં યાવત્ કિંચિત્ સ્વશબ્દેનોચ્યતે, યથા માતા પિતેત્યેવમાદ્ય્ અપિ સર્વં{*6।322*} દેયમ્, ઉત યત્ર પ્રભુત્વયોગેન સ્વશબ્દસ્ તદ્ એવ દેયમ્ ઇતિ. કિં પ્રાપ્તમ્. અવિશેષાત્, માતા પિતેત્યેવમાદ્ય્ અપિ દાતવ્યમ્. નનુ દાનમ્ ઇત્ય્ ઉચ્યતે સ્વત્વનિવૃત્તિઃ, પરસ્વત્વાપાદનં ચ. તત્ર પિત્રાદીનામ્ અશક્યં સ્વત્વં નિવર્તયિતુમ્. ન હિ કથંચિત્ પિતા ન પિતા ભવતિ. ઉચ્યતે, સત્યં નાસૌ ન પિતા ભવતિ. શક્યતે તુ પરવિધેયઃ કર્તુમ્, પરસ્વત્વાપાદનં ચ દાનમ્. અર્થાચ્{*6।323*} ચ સ્વત્વત્યાગઃ. તસ્માત્ સર્વં દેયમ્ ઇતિ.
નોતેસ્:
*{6।322: એ1,6,એ2 (વ્.લ્.); એ2: અપિ તત્ સર્વં}*
*{6।323: એ1,6,એ2 (વ્.લ્.); એ2: દાનં દદાતેર્ અર્થઃ. અર્થાચ્}*
યસ્ય વા પ્રભુઃ સ્યાદ્ ઇતરસ્યાશક્યત્વાત્

વાશબ્દેન પક્ષો વિપરિવર્તતે. યસ્ય પ્રભુત્વયોગેન સ્વત્વમ્, તદ્ એવ દેયં નેતરત્. કસ્માત્. પ્રભુત્વયોગિનઃ શક્યત્વાત્, ઇતરસ્ય ચાશક્યત્વાત્. ન હિ પિત્રાદીનાં શક્યતે સ્વત્વં પરિત્યક્તુમ્.
નનુ ચોક્તં પરવિધેયીકરણં તસ્ય શક્યમ્ ઇતિ. ઉચ્યતે, પ્રભુત્વયોગિનઃ સ્વસ્યાત્ર દીયમાનસ્ય સર્વત્વમ્ ઉચ્યતે. નાપ્રભુત્વયોગિનઃ સ્વસ્ય દાનમ્, ન ચૈતન્ ન્યાય્યમ્, યત્ પિત્રાદીનાં પરિચારકત્વમ્. યસ્ય ચૈતન્ ન્યાય્યમ્ અપિ ભવેત્, સ દદ્યાદ્ અપિ. [743]{*6।324*} અત્રાહ, નનુ યત્ર સ્વશબ્દો વર્તતે, તદ્ દેયમ્ ઇત્ય્ ઉક્તે પિત્રાદયો દાતવ્યા ગમ્યન્તે. તસ્માત્ તાન્ પ્રતિ પ્રભુત્વાય સ્મૃતિં બાધિત્વાપિ યતિતવ્યમ્ ઇતિ.
અત્રોચ્યતે, સ્વશબ્દો ઽયમ્ આત્મીયધનજ્ઞાતીનાં પ્રત્યેકં વાચકો ન સમુદાયસ્ય. તત્રાત્મીયે સર્વતાયાં કૃતાયાં કૃતે શાસ્ત્રાર્થે, નાશક્યેષુ જ્ઞાતિષુ{*6।325*} સર્વતા કલ્પનીયા, નાપિ સ્મૃતિર્ બાધિતવ્યા. અપિ ચ ગવાદીનામ્ આત્મીયાનાં ચોદકેન પ્રાપ્તૌ સત્યામ્ અવશ્યમ્ આત્મીયગતા સર્વતોપદેયા. તસ્યાં ચોપાત્તાયાં કૃતઃ શાસ્તાર્થ ઇતિ જ્ઞાતીનામ્ ઉપાદાને ન કિંચિત્ કારણમ્ અસ્તિ, તસ્માન્ ન પિત્રાદયો{*6।326*} દેયાઃ. તસ્માદ્ યત્રૈવ પ્રભુત્વયોગેન સ્વત્વમ્, તદ્ એવ દેયમ્ ઇતિ.
નોતેસ્:
*{6।324: એ2: 5,340; એ6: 2,198}*
*{6।325: એ2 (વ્.લ્.): નાશક્યજ્ઞાતિષુ}*
*{6।326: એ2 (વ્.લ્.): માતાપિત્રાદયો}*
ન ભૂમિઃ સ્યાત્ સર્વાન્ પ્રત્યવિશિષ્ટત્વાત્

અત્રૈવ સર્વદાને સંશયઃ, કિં ભૂમિર્ દેયા, નેતિ. કા પુનર્ ભૂમિર્ અત્રાભિપ્રેતા. યદ્ એતન્ મૃદારબ્ધં દ્રવ્યાનત્રં પૃથિવીગોલકમ્, ન{*6।327*} ક્ષેત્રમાત્રં મૃત્તિકા વા. તત્ર કિં પ્રાપ્તમ્. અવિશેષાદ્ દેયા. પ્રભુત્વસંબન્ધેન હિ તત્ર સ્વશબ્દો વર્તતે, શક્યતે ચ માનસેન વ્યાપારેણ સ્વસ્ય સ્વતા{*6।328*} નિવર્તયિતુમ્ ઇતિ. એવં પ્રાપ્તે બ્રૂમઃ, ન ભૂમિર્ દેયેતિ. કુતઃ. ક્ષેત્રાણામ્ ઈશિતારો મનુષ્યા દૃશ્યન્તે, ન કૃત્સ્નસ્ય પૃથિવીગોલકસ્યેતિ.
આહ, ય ઇદાનીં સાર્વભૌમઃ, સ તર્હિ દાસ્યતિ. સો ઽપિ નેતિ બ્રૂમઃ. કુતઃ. યાવતા ભોગેન{*6।329*} સાર્વભૌમો ભૂમેર્ ઈષ્ટે, તાવતાન્યો ઽપિ. ન તત્ર કશ્ચિદ્ વિશેષઃ, સાર્વભૌમત્વે ઽસ્ય{*6।330*} ત્વ્ એતદ્ અધિકમ્, યદ્ અસૌ પૃથિવ્યાં સંભૂતાનાં વ્રીહ્યાદીનાં રક્ષણેન [744]{*6।331*} નિર્વિષ્ટસ્ય કસ્યચિદ્ ભાગસ્યેષ્ટે, ન ભૂમેઃ. તન્નિર્વિષ્ટાશ્ ચ યે મનુષ્યાઃ, તૈર્ અન્યત્ સર્વપ્રાણિનાં ધારણવિક્રમણાદિ{*6।332*} યદ્ ભૂમિકૃતમ્, તત્રેશિત્વં પ્રતિ ન કશ્ચિદ્ વિશેષઃ. તસ્માન્ ન ભૂમિર્ દેયા.
નોતેસ્:
*{6।327: એ1,6,એ2 (વ્.લ્.); એ2: પૃથિવીગોલકં નામ, ન}*
*{6।328: એ1,6,એ2 (વ્.લ્.); એ2: સ્વસ્વતં}*
*{6।329: એ1,6,એ2 (વ્.લ્.); એ2: ભૂમિભોગેન}*
*{6।330: એ1,6; એ2: સાર્વભૌમમ્ અસ્ય}*
*{6।331: એ2: 5,341; એ6: 2,199}*
*{6।332: એ1,6,એ2 (વ્.લ્.); એ2: ધારણં ચક્રમણાદિ}*
અકાર્યત્વાચ્ ચ તતઃ પુનર્ વિશેષઃ સ્યાત્

વિશ્વજિત્ય્ એવ સંદેહઃ. કિમ્ અશ્વાદયો દેયાઃ, નેતિ. કિં પ્રાપ્તમ્. સર્વસ્ય વિહિતત્વાત્, દેયા અશ્વા ઇતિ. એવં પ્રાપ્તે બ્રૂમઃ, યસ્ય ચ દાનમ્ અકાર્યમ્, તચ્ ચ ન દેયમ્, યથાશ્વાનામ્. તેષાં હિ દાનમ્ અકાર્યમ્. એષ હિ વિશેષો ઽશ્વાનામ્, અન્યેભ્યો દ્રવ્યેભ્યઃ, યદ્ એષાં દાનં પ્રતિષિધ્યતે, ન કેસરિણો દદાતિ નોભયતોદતઃ પ્રતિગૃહ્ણાતીતિ વિશ્વજિત્ય્ એવ સમામ્નાયતે. તસ્માન્ નાશ્વા દેયા ઇતિ.
નિત્યત્વાચ્ ચાનિત્યૈર્ નાસ્તિ સંબન્ધઃ

વિશ્વજિત્ય્ એવ સંદેહઃ સર્વસ્વં દદાતીતિ, કિમ્ અર્જયિત્વોપકરણાનિ યાવન્તિ મનુષ્યસ્ય, યાવન્તિ ચ શક્નોત્ય્ ઉપાર્જયિતુમ્, સર્વાણિ તાનિ દદ્યાત્ કૃતભાણ્ડાદીનિ{*6।333*}, ઉત યાન્ય્ એવાસ્ય વિદ્યન્તે, તાનિ સર્વાણિ દેયાનિ, નાવિદ્યમાનાનિ કર્તવ્યાનીતિ. કુતઃ સંશયઃ. ઉભયથા વચનવ્યક્તેઃ સંભવાત્, [745]{*6।334*} યદિ વૈવં વચનં વ્યજ્યતે, યાનિ સર્વાણિ સ્વાનિ, કાનિ તાનિ, યાનિ પુરુષસ્યોપકારકાણિ શયનાદીનિ, તાનિ સર્વાણિ દદ્યાદ્ ઇતિ વિધીયતે. યદ્ વા યાનિ સ્વાનિ પુરુષસ્ય દાને શક્યાનિ, તાનિ સર્વાણીતિ સર્વત્વં વિધીયતે. યદિ દાનં વિધીયતે, તતો ઽપ્રાપ્તદાનાનાં કૃતભાણ્ડકાનામ્ અપિ દાનમ્. અથ સર્વતા{*6।335*} વિધીયતે, તતો વિદ્યમાનાનામ્ એવ.
કિં તાવત્ પ્રાપ્તમ્. કૃતભાણ્ડકાનિ દેયાનીતિ, તથા દાનવિધાને શ્રુતિર્ અનુગૃહ્યતે, ઇતરથા વાક્યમ્. તયોશ્ ચ શ્રુતિર્ બલીયસી. તસ્માત્ કૃતભાણ્ડકાનિ દેયાનીતિ.
એવં પ્રાપ્તે બ્રૂમઃ, નિત્યત્વાચ્ ચાનિત્યૈર્ નાસ્તિ સંબન્ધઃ, ચશબ્દો ઽન્વાદેશે. નાશ્વા દાતવ્યા ઇત્ય્ ઉક્તમ્, કૃતભાણ્ડકાનિ ચ ન દેયાનીતિ. નિત્યં હિ વિશ્વજિતિ દાનં ચોદકેન પ્રાપ્તમ્ અનૂદ્યતે. અનિત્યાનિ ચ કૃતભાણ્ડકાનિ{*6।336*}, ન શક્યાનિ સર્વાણિ વિશ્વજિતિ ક્રિયમાણ ઉપસંહર્તુમ્. તત્ર કૃતભાણ્ડકાનાં સ્યાત્, ન{*6।337*} નિત્યમ્, નિત્યવચ્ ચ તચ્ ચોદકેન વિધીયતે, ન નિમિત્તસંયોગેન. તસ્માદ્ અવશ્યમ્ એતદ્ અભ્યુપગન્તવ્યમ્, સાકલ્પ્યં દેયાનાં પ્રાપ્તાનાં વિધીયત ઇતિ, શ્રુત્યસંભવે ચ વાક્યાર્થો ગૃહીતવ્ય એવ ભવતિ, તસ્માન્ ન કૃતભાણ્ડકાનિ દાતવ્યાનિ.
નોતેસ્:
*{6।333: એ1,6,એ2 (વ્.લ્.); એ2: કૃતભાણ્ડકાનિ}*
*{6।334: એ2: 5,341; એ6: 2,199}*
*{6।335: એ1,6; એ2: સર્વતો}*
*{6।336: એ1,6,એ2 (વ્.લ્.); એ2: કૃતભાણ્ડકાનીતિ}*
*{6।337: એ1,6; એ2: વિશ્વજિતિ દાનં પ્રતીક્ષેત. નૈમિત્તિકં તસ્માન્ ન}*
શૂદ્રશ્ ચ ધર્મશાસ્ત્રત્વાત્

વિશ્વજિત્ય્ એવ સંદિહ્યતે, કિં પરિચારકઃ શૂદ્રો દેયઃ, નેતિ. કિં પ્રાપ્તમ્. સર્વસ્ય સ્વસ્ય{*6।338*} વિહિતત્વાદ્ દેય ઇતિ. [746]{*6।339*} એવં પ્રાપ્તે બ્રૂમઃ, શૂદ્રશ્ ચ ન દેય ઇત્ય્ અન્વાદેશઃ. કુતઃ. ધર્મશાસ્ત્રત્વાત્, ધર્મશાસનોપનતત્વાત્{*6।340*} તસ્ય. એવમ્ અસૌ તસ્મૈ ત્રૈવર્ણિકાયોપનત ઇદં શુશ્રૂષમાણો ધર્મેણ સંભન્ત્સ્યત ઇતિ. સો ઽન્યસ્મૈ દીયમાણો નેચ્છેદ્ અપિ. ન ચાનિચ્છતસ્ તસ્ય સ પ્રભવતિ, ન ચ બલાત્ સ્વીકર્તવ્યઃ. યસ્ ત્વ્ અન્યાયેન સ્વીકુર્યાત્, સ દદ્યાદ્ અપિ. ધર્મોપનતમાત્રેણ તુ ન શક્યો દાતુમ્.
નોતેસ્:
*{6।338: એ2 (વ્.લ્.): સર્વસ્વસ્ય}*
*{6।339: એ2: 5,342; એ6: 2,199}*
*{6।340: એ2 (વ્.લ્.): ધર્મશાસેનોપનતત્વાત્}*
દક્ષિણાકાલે યત્ સ્વં તત્ પ્રતીયેત તદ્ દાનસંયોગાત્

વિશ્વજિત્ય્ એવ સંદેહઃ. કિં પ્રાગ્ દક્ષિણાકાલાત્, વિદ્યમાનં નિયોગતો દક્ષિણાકાલે નિધાતવ્યમ્{*6।341*}, ઊર્ધ્વં ચ દક્ષિણાકાલાદ્ ભવિષ્યદ્ અનાગતમ્ અપિ દક્ષિણાકાલે દેયમ્, ઉત યદ્ એવ દક્ષિણાકાલે વિદ્યતે, તદ્ એવ દેયમ્ ઇતિ. કિં પ્રાપ્તમ્. યસ્યાપિ પ્રાગ્ ઊર્ધ્વં ચ સ્વતા, તદ્ અપિ દેયમ્, સ્વમાત્રસ્ય દાનવિધાનત્. એવં પ્રાપ્તે બ્રૂમઃ, દક્ષિણાકાલે યત્ સ્વં વિદ્યતે, તદ્ એવ દેયમ્, ન યત્ પ્રાગ્ ઊર્ધ્વમ્ ચ. કુતઃ. સ્વસ્યાત્ર દાનમ્ અનૂદ્ય સાકલ્યં વિધીયતે. તચ્ ચ દાનં દક્ષિણાકાલે પ્રાપ્તત્વાત્ તસ્મિન્ન્ એવ કાલે ઽનૂદ્યતે. તસ્માદ્ દક્ષિણાકાલ એવ વિદ્યમાનં દેયમ્ ઇતિ.
[747]{*6।342*}
નોતેસ્:
*{6।341: એ1,6; એ2: દક્ષિણાકાલે દાતું વિધાતવ્યમ્}*
*{6।342: એ2: 5,343; એ6: 2,200}*
અશેષત્વાત્ તદન્તઃ{*6।343*} સ્યાત્ કર્મણો દ્રવ્યસિદ્ધિત્વાત્{*6।344*}

તસ્મિન્ન્ એવ વિશ્વજિતિ સંદેહઃ. કિં દક્ષિણાકાલ એવ વિશ્વજિદ્{*6।345*} ઉત્સ્રષ્ટવ્યઃ, ઉત ન સર્વં{*6।346*} દાતવ્યમ્, પરિસમાપનીય ઇતિ. કિં પ્રાપ્તમ્. ઉત્સ્રષ્ટવ્ય ઇતિ. કુતઃ. અશેષત્વાત્. કથમ્ અશેષતા. વિશ્વજિતિ સર્વસ્વં દદાતીતિ, ન ચ શક્યમ્ અન્તરેણ દ્રવ્યમ્, પરિસમાપયિતુમ્. તસ્માત્ તદન્તઃ સ્યાત્.
નોતેસ્:
*{6।343: એ1,6; એ2: અશેષત્વાદ્ અન્તઃ}*
*{6।344: એ2 (વ્.લ્.): દ્રવ્યસિદ્ધત્વાત્}*
*{6।345: એ1,6; એ2: એવ સર્વસ્વં દત્ત્વા વિશ્વજિદ્}*
*{6।346: એ1,6,એ2 (વ્.લ્.); એ2: સર્વસ્યં}*
અપિ વા શેષકર્મ સ્યાત્ ક્રતોઃ પ્રત્યક્ષશિષ્ટત્વાત્

અપિ વેતિ પક્ષવ્યાવૃત્તિઃ. શેષકર્મ સ્યાત્, ન સર્વસ્વં દક્ષિણાકાલે દેયમ્, યાવતા તત્કર્મ પરિસમાપ્યતે, તાવચ્ છેષયિતવ્યમ્. કુતઃ. ક્રતોઃ પ્રત્યક્ષશિષ્ટત્વાત્. ક્રતોઃ પરિસમાપ્તિઃ પ્રત્યક્ષશિષ્ટા, વિશ્વજિતા યજેતેતિ વિશ્વજિતમ્ ઉપક્રમ્ય, પરિસમાપયેદ્ ઇત્ય્ અર્થઃ. પરિસમાપયતા યચ્ છક્યતે દાતુમ્, તાવત્ સર્વમ્ ઇત્ય્ અર્થઃ. તસ્માન્ ન તદન્તમ્ ઉત્સ્રષ્ટવ્યમ્ ઇતિ.
તથા ચાન્યાર્થદર્શનમ્

એવં ચ કૃત્વાન્યાર્થદર્શનમ્ ઉપપદ્યતે, અવભૃથાદ્ ઉદેત્ય વત્સત્વચમાચ્ છાદયતીતિ શેષે સત્ય્ અવકલ્પતે.
અશેષં તુ સમઞ્જસાદાનેન શેષકર્મ સ્યાત્

તુશબ્દઃ પક્ષં વ્યાવર્તયતિ. એતત્ સમઞ્જસાભૂતમ્, યદ્ અશેષં [748]{*6।347*} પ્રતીયત ઇતિ, એવં સર્વસ્વં દદાતીઇત્ શબ્દ ઉપપન્નો ભવતીતિ. યત્ તુ પ્રત્યક્ષા સમાપ્તિર્ ઇતિ. તત્ર બ્રૂમઃ, આદાનેન શેષકર્મ ભવિષ્યતીતિ. ઉચ્યતે,
નોતેસ્:
*{6।347: એ2: 5,344; એ6: 2,201}*
નાદાનસ્ય નિત્યત્વાત્

આદાનં ત્વ્ અનુઇત્યમ્, નિત્યં ચ શેષકર્મ. ન હિ તયોઃ સંબન્ધો ઽવકલ્પતે. તસ્માચ્ છેષયિતવ્યં કિંચિદ્ ઇતિ.
દીક્ષાસુ તુ વિનિર્દેશાદ્ અક્રત્વર્થેન સંયોગસ્ તસ્માદ્ અવિરોધઃ સ્યાત્

તુશબ્દઃ પક્ષં વ્યાવર્તયતિ. નૈતદ્ અસ્તિ, કિંચિચ્ છેષયિતવ્યમ્ ઇતિ. દીક્ષાસુ તુ વિનિર્દેશો ભવતિ, પ્રકૃતાવ્ એવ જ્યોતિષ્ટોમે. સ ઇહ ચોદકેન પ્રાપ્તઃ, ઇદં ક્રત્વર્થમ્{*6।348*}, ઇદં ભક્ષ્યાર્થમ્, ઇદમ્ આનમનાયેતિ. તદ્ ઇહ યદ્ આનમનાય દાતવ્યમ્, તસ્યાયં વિકારઃ સર્વતા નામ. કુત એતત્. યતઃ સ્વં દદાતીત્ય્ અનૂદ્યતે, સર્વતૈવ{*6।349*} વિધીયતે. તેન નાદાતવ્યસ્ય દાનં વિધીયતે, ન ચ ભક્ષ્યાર્થં{*6।350*} ક્રત્વર્થં ચ દાતવ્યમ્. તસ્માદ્ અવિરોધો ભવિષ્યતીતિ.
નોતેસ્:
*{6।348: એ2 (વ્.લ્.): ઇદં મે ક્રત્વર્થમ્}*
*{6।349: એ2 (વ્.લ્.): સર્વતા}*
*{6।350: એ1,6; એ2: ભક્ષાર્થં; એ2 (વ્.લ્.): મુક્ત્યર્થં}*
અહર્ગણે ચ તદ્ધર્મા સ્યત્ સર્વેષામ્ અવિશેષાત્

અસ્ત્ય્ અહર્ગણો ઽષ્ટરાત્રઃ, અથૈતસ્યાષ્ટરાત્રસ્ય વિશ્વજિદ્ અભિજિતાવ્ એકાહાવ્ અભિતઃ, ઉભયતો જ્યોતિર્ મધ્યે ષડહઃ, પશુકામો હ્ય્ એતેન યજેતેતિ. તત્ર સંદેહઃ. કિમ્ અહર્ગણસ્થસ્યાપિ સર્વસ્વમ્ એવ દક્ષિણા{*6।351*} સ્યાત્, આહો{*6।352*} દ્વાદશં શતમ્ ઇતિ. કિં પ્રાપ્તમ્. સર્વસ્વમ્. કુતઃ. સર્વેષાં વિશ્વજિતામ્ અવિશેષાત્. ય એવ પ્રકૃતૌ વિશ્વજિતો ધર્મઃ, સ એવ ચાસ્ય ચોદકેન ભવિષ્યતિ. તસ્માત્ સર્વસ્વં દેયમ્ ઇતિ.
નોતેસ્:
*{6।351: એ1,6; એ2: દક્ષિણાઃ}*
*{6।352: એ1,6; એ2: આહોસ્વિત્}*
દ્વાદશશતં વા પ્રકૃતિવત્

દ્વાદશશાતં વા દેયમ્ ઇતિ. પ્રકૃતિવત્ કર્તવ્યમ્. જ્યોતિષ્ટોમશ્ ચ પ્રકૃતિઃ. તત્ર ધર્મા વિહિતાઃ, ન વિશ્વજિતિ કૃત્સ્નાઃ પ્રતીયન્તે. તસ્માદ્ દ્વાદશશતમ્ અત્ર દેયમ્ ઇતિ.
અતદ્ગુણત્વાત્ તુ નૈવં સ્યાત્

તુશબ્દઃ પક્ષં વ્યાવર્તયતિ. નૈવં ભવિતુમ્ અર્હતિ. કુતઃ. નૈવ{*6।353*} યતો વિશ્વજિતો ગુણો દ્વાદશશતમ્. નામધેયેન હ્ય્ અત્ર ધર્મગ્રહણમ્. તસ્માદ્ વિશ્વજિતો ભવિષ્યતિ{*6।354*}, ન જ્યોતિષ્ટોમાદ્ ઇતિ.
નોતેસ્:
*{6।353: એ1,6; એ2: નૈષ}*
*{6।354: એ1,6,એ2 (વ્.લ્.); એ2: ગ્રહીષ્યતિ}*
લિઙ્ગદર્શનાચ્ ચ

લિઙ્ગં ખલ્વ્ અપિ દર્શયતિ. કિં લિઙ્ગં ભવતીતિ. એવમ્ આહ, હીયતે વા એષ પશુભિર્ યો વિશ્વજિતિ સર્વં{*6।355*} ન દદાતીતિ નિયતં સર્વસ્વદાનં દર્શયત્ય્ અહર્ગણે.
[750]{*6।356*}
નોતેસ્:
*{6।355: એ1,6,એ2 (વ્.લ્.); એ2: સર્વસ્વં}*
*{6।356: એ2: 5,346; એ6: 2,202}*
વિકારઃ સન્ન્ ઉભયતો ઽવિશેષાત્

વિશ્વજિતિ સર્વસ્વં દદાતીતિ. તત્રૈષો ઽર્થઃ સાંશયિકઃ, કિં યસ્ય દ્વાદશશતમ્ અધિકમ્, ઊનં વા વિદ્યતે, તસ્યાપિ વિશ્વજિતાધિકારઃ{*6।357*}, ઉત યસ્ય સકલમ્ અધિકં વા તસ્યૈવેતિ. કિં પ્રાપ્તમ્. વિકારઃ સન્ન્ ઉભયતો ઽવિશેષાત્. ન વિશેષઃ કશ્ચિદ્ આશ્રીયતે. યસ્ય દ્વાદશશતમ્ અધિકમ્, ઊનં વાસ્તીતિ. તસ્માત્ સર્વસ્ય વિશ્વજિતાધિકાર{*6।358*} ઇતિ.
નોતેસ્:
*{6।357: એ1,6,એ2 (વ્.લ્.); એ2: વિશ્વજિત્ય્ અધિકારઃ}*
*{6।358: એ1,6,એ2 (વ્.લ્.); એ2: વિશ્વજિત્ય્ અધિકાર}*
અધિકં વા પ્રતિપ્રસવાત્

ન ચૈતદ્ અસ્તિ, સર્વસ્ય વિશ્વજિતાધિકાર{*6।359*} ઇતિ. કસ્ય તર્હિ. યસ્ય દ્વાદશશતમ્ અસ્તિ, અધિકં વેતિ. કુતઃ. પ્રતિપ્રસવાત્. પ્રતિપ્રસવો હિ જ્યોતિષ્ટોમે સર્વસ્વસ્યોચ્યતે. દ્વાદશશતં વિધાયાહ, એતાવતા વાવ ઋત્વિજ આનેયા અપિ વા સર્વસ્વેનેતિ. યદિ એતાવતા નેચ્છેયુઃ, સર્વસ્વેનાપ્ય્ આનમયિતવ્યા ઇતિ. તદ્ યદિ દ્વાદશેન શતેન નેચ્છન્તિ{*6।360*}, નેચ્છન્તિતરાં તતો ન્યૂનેન. તસ્માદ્ દ્વાદશશતં જ્યોતિષ્ટોમે. યદ્ વા સર્વસ્વમ્, તદ્ ઇહોભયમ્ અપિ પ્રાપ્તમ્. તત્રૈકઃ પક્ષો નિયમ્યતે, સર્વસ્વં દેયમ્ ઇતિ. સ એષ ન વિધિઃ, પ્રાપ્તત્વાત્. અનિયતપ્રાપ્તસ્ તુ નિયમ્યતે. સ ચેન્ નિયમ્યતે, યાદૃશસ્ તત્ર, તાદૃશ એવેહ. તત્ર ચ દ્વાદશશતમ્ અધિકં વા સર્વસ્વમ્. ઇહાપિ તદ્વદ્ એવ. તસ્માન્ ન ન્યૂનધનસ્યાધિકાર ઇતિ.
નોતેસ્:
*{6।359: એ1,6,એ2 (વ્.લ્.); એ2: વિશ્વજિત્ય્ અધિકાર}*
*{6।360: એ2 ઓમ્. નેચ્છન્તિ}*
અનુગ્રહાચ્ ચ પાદવત્

ચશબ્દેનાન્વાચયઃ. ઇતશ્ ચાધિકં સર્વસ્વમ્, અધિકે હિ [751]{*6।361*} દીયમાને તદન્તર્ગતત્વાદ્ દ્વાદશશતમ્ અપિ દત્તં ભવતિ, પાદવત્, યથા, કાર્ષાપણે દીયમાને પાદો ઽપિ દત્તો ભવતિ, એવમ્ ઇહાપીતિ.
નોતેસ્:
*{6।361: એ2: 5,346; એ6: 2,203}*
અપરિમિતે શિષ્ટસ્ય સંખ્યાપ્રતિષેધસ્ તચ્ છ્રુતિત્વાત્

આધાને શ્રૂયતે, એકા દેયા, ષડ્ દેયાઃ, દ્વાદશ દેયાઃ, ચતુર્વિંશતિર્ દેયાઃ, શતં દેયમ્, સહસ્રં દેયમ્, અપરિમિતં દેયમ્ ઇતિ. તત્ર સંદેહઃ. કિં યત્ પરિમિતમ્ એકા દેયેત્યેવમાદિ, તન્ ન દાતવ્યમ્ ઇતિ પ્રતિષેધો વિધીયતે, ઉતાપરિમિતં નામ કિંચિત્, તસ્ય દાનં વિધીયત ઇતિ. કિં પ્રાપ્તમ્. અપરિમિતે શ્રૂયમાને બ્રૂમઃ, શિષ્ટસ્યૈકાદેઃ સંખ્યેયસ્ય યા સંખ્યા, સા પ્રતિષિધ્યતે. કુતઃ. તચ્છ્રુતિત્વાત્, પરિમિતશબ્દશ્રવણાદ્ ગણિતમ્ અવગમ્યતે. તચ્ ચૈકાદિકમ્, તસ્ય નશબ્દેન પ્રતિષેધઃ ક્રિયતે. તત્ર શ્રુતો ઽર્થઃ કૃતો ભવતિ, ઇતરથાપરિમિતશબ્દે પ્રસિદ્ધિસ્ ત્યજ્યેત. લક્ષણયા બહુત્વમ્ અસ્યાર્થઃ કલ્પ્યેત. તસ્માત્ અપ્રિમિતસ્ય પ્રતિષેધ ઇતિ.
કલ્પાન્તરં વા તુલ્યવત્ પ્રસંખ્યાનાત્

કલ્પાન્તરં વા સ્યાત્. અપરો દાનકલ્પો વિધીયતે, યથૈકા દેયેતિ દાનવિધિકલ્પઃ. એવમ્ એષો ઽપિ દાનવિધિકલ્પ એવ સ્યાત્. તેન{*6।362*} હિ પૂર્વેણ, તુલ્યમ્ એવેદં પ્રસંખ્યાયતે. કાસ્ય પૂર્વેણ તુલ્યતા. પ્રતિજ્ઞાતસ્યાર્થસ્યાવગમિકા [752]{*6।363*} શ્રુતિર્ અસ્તીતિ. પૂર્વત્ર હિ દેયશબ્દશ્રુત્યા દાનં વિધીયત ઇતિ, ઇહાપિ દેયશદશ્રુતિઃ. સા શ્રૂયમાણા{*6।364*} શક્નોતિ દાનં વિધાતુમ્. પ્રતિષેધે હિ વિધીયમાને વાક્યસ્ય{*6।365*} વ્યાપારઃ. તચ્ ચ દુર્બલં શ્રુતિં પ્રતિ{*6।366*}. તસ્માત્ કલ્પાન્તરમ્. યચ્ ચાપરિમિતશબ્દે પ્રસિદ્ધિર્ બાધ્યત ઇતિ, સમુદાયપ્રસિદ્ધિર્ અવયવપ્રસિદ્ધેર્ બાધિકૈવ સમધિગતા.
નનુ નાત્ર પ્રસિદ્ધિઃ, લક્ષણેયમ્. યદ્ બહુ, તન્ ન શક્યં પરિમાતુમ્. તસ્માદ્ અપરિમિતત્વેન લક્ષ્યતે બહુત્વમ્ ઇતિ. તચ્ ચ ન, અનેકસ્મિન્ન્ અશક્યપરિમાણે સતિ બહુષુ રૂઢઃ. અપરિમિતમ્ અસ્ય ધનમ્, બહ્વ્ ઇતિ ગમ્યતે. યથા, કુશલઃ, પ્રવીણ ઇતિ. બહુષુ કુશાનાં લાતુર્ગુણેષુ સત્સુ નિપુણતાયામ્ એવ કુશલશબ્દો રોહાદ્ રૂઢિશબ્દ{*6।367*} એવ ભવતિ. બહુષુ ચ વીણાવ્ આદસ્ય ગુણેષુ સત્સુ નિપુણ એવ પ્રવીણશબ્દો વર્તમાનો રૂઢ ઇત્ય્ ઉચ્યતે. તસ્માત્ સત્ય્ અપિ લક્ષણાત્વે શ્રુતિસામર્થ્યાદ્ રોહતિશબ્દઃ. તસ્માત્ સમુદાયપ્રસિદ્ધ્યાપરિમિતશબ્દે ઽવયવપ્રસિદ્ધિર્ બાધ્યતે, અશ્વકર્ણશબ્દવત્. અતઃ કલ્પાનતરમ્ ઇતિ.
નોતેસ્:
*{6।362: એ1,6; એ2: સ્યાત્, તુલ્યવત્ પ્રસંખ્યાનાત્. તેન}*
*{6।363: એ2: 5,347; એ6: 2,203}*
*{6।364: એ2 (વ્.લ્.): શ્રવણેન}*
*{6।365: એ1,6,એ2 (વ્.લ્.); એ2: વાક્યં}*
*{6।366: એ2 (વ્.લ્.): શ્રુતેઃ}*
*{6।367: એ1,6; એ2: કુશલશબ્દપ્રયોગાદ્ રૂઢિશબ્દ}*
અનિયમો ઽવિશેષાત્

અપરિમિતે કલ્પાનતરમ્ ઇતિ સમધિગતમ્. અથેદાનીં સંદિહ્યતે{*6।368*}. કિં સહસ્રાદ્ ઊનમ્ અપરિમિતમ્, ઉત સહસ્રાદ્ અધિકમ્ ઇતિ. કિં તાવત્ પ્રાપ્તમ્. અનિયમો ઽવિશેષાત્. ન કશ્ચિદ્ ઇહ બહુત્વે વિશેષ{*6।369*} આસ્રીયતે, સહસ્રાદ્ ઊનમ્ અધિકં વેતિ. અનાશ્રીયમાણે યથાકૃતં તથા સાધુ{*6।370*}. તસ્માદ્ અનિયમઃ.
[753]{*6।371*}
નોતેસ્:
*{6।368: એ1,6; એ2: અથેદાનીમ્ ઇદં સંદિહ્યતે}*
*{6।369: એ2 (વ્.લ્.): કશ્ચિદ્ અત્ર બહુત્વવિશેષ}*
*{6।370: એ2 (વ્.લ્.): યથાકામં સ્યાત્, યથાકૃતં સાધુ}*
*{6।371: એ2: 5,348; એ6: 2,204}*
અધિકં વા સ્યાદ્ બહ્વર્થત્વાદ્ ઇતરેષાં{*6।372*} સંનિધાનાત્

વેતિ પક્ષવ્યાવૃત્તિઃ. નૈતદ્ અસ્તિ, અધિકમ્ ઊનં વા સહસ્રાદ્ ઇતિ. કિં તર્હિ. અધિકમ્ એવેતિ. કુતઃ. બહ્વર્થત્વાદ્ અપરિમિતશબ્દસ્ય, બહુષુ હીમં શબ્દમ્ ઉપચરન્તીત્ય્ એતદ્ ઉક્તમ્. બહુત્વં ચાપેક્ષિકમ્, કિંચિદ્ અપેક્ષ્ય તતો ઽધિકં બહ્વ્ ઇત્ય્ ઉચ્યતે. અસત્યામ્ અપેક્ષાયામ્ અપ્રરિપૂર્ણમ્ એતત્, યથા, પુત્ર ઇતિ કિંચિદ્ અપેક્ષ્ય ભવતિ, નાન્યથા. તત્ર પ્રકૃતં સંનિહિતં ચાપેક્ષ્ય નિર્ણયઃ, સહસ્રં ચ સંનિહિતમ્. તસ્માત્ તતો ઽધિકમ્ અપરિમિતમ્ ઇતિ.
નોતેસ્:
*{6।372: એ2 (વ્.લ્.): ઇતરૈર્}*
અર્થવાદશ્ ચ તદ્વત્

કથમ્ એવમ્. તત્રોત્કૃષ્ટં વૈ અપરિમિતમ્ ઇતિ તદૂનતાં સહસ્રસ્ય દર્શયતિ.
પરકૃતિપુરાકલ્પં ચ મનુષ્યધર્મઃ સ્યાદ્ અર્થાય હ્ય્ અનુકીર્તનમ્

ઇહ પરકૃતયઃ પુરાકલ્પાશ્ ચોદાહરણમ્. યથા, ઇતિ હ સ્માહ બકુર્વાષ્ણિર્ માષાન્ મે પચત, ન વા એતેષાં હવિર્ ગૃહ્ણન્તીતિ. પુરાકલ્પઃ, ઉલ્મુકૈર્ હ સ્મ પૂર્વે સમાજમુસ્તાન્ હ અસુરા રક્ષાંસિ નિર્જઘ્નુર્ ઇત્યેવમાદયઃ. તેષુ સંદેહઃ. કિમ્ એતે મનુષ્યધર્મા વિધયઃ, ઉત તદ્ગોત્રાણામ્. અથવા [754]{*6।373*} અર્થવાદા ઇતિ. કિં તાવત્ પ્રાપ્તમ્. મનુષ્યધમા વિધય ઇતિ. કુતઃ. અર્થાય પ્રયોજનાયાનુકીર્તનમ્ એતદ્ ભવતિ. કર્તૃમનુષ્યસંબન્ધકીર્તનેન ક્રિયા પ્રશસ્તા ભવતિ. પ્રશસ્તં ચ પ્રતિપાદ્યમ્. સ એષ વિધિર્ એવ, અનેન પ્રકારેણ. અતઃ પરૈર્ અપિ મનુષ્યૈઃ કર્તવ્ય ઇતિ ગમ્યતે.
નોતેસ્:
*{6।373: એ2: 5,349; એ6: 2,205}*
તદ્ ઉક્તે ચ પ્રતિષેધાત્

એવંજાતીયકસ્ય વિધેઃ પ્રતિષેધો ભવતિ, તદ્ ઉ{*6।374*} તથા ન કુર્યાદ્ ઇતિ, પ્રસક્તસ્ય ચ પ્રતિષેધો ન્યાય્યઃ. તસ્માદ્ અપિ વિધય ઇતિ.
નોતેસ્:
*{6।374: એ2 ઓમ્. ઉ}*
નિર્દેશાદ્ વા તદ્ધર્મઃ સ્યાત્ પઞ્ચાવત્તવત્

મનુષ્યધર્મો ઽયં વિધિર્ એવંજાતીયક ઇતિ ગૃહ્યતે. તત્ર તુ વિશિષ્ટગોત્રાણાં નિર્દેશાત્ તેષામ્ એવ ધર્મ ઇતિ ગમ્યતે. સ્તુત્યા હ્ય્ અયં કર્તવ્ય ઇતિ જ્ઞાયતે, સ ચ વિશિષ્ટગોત્રાણાં શ્રૂયતે, તસ્માત્ તદ્ગોત્રાણામ્ એવ કર્તવ્યઃ, પઞ્ચાવત્તવત્, યથા, પઞ્ચાવત્તં જમદગ્નીનામ્{*6।375*} ઇતિ તદ્ગોત્રાણામ્ એવ ભવતિ, એવમ્ ઇહાપીતિ.
નોતેસ્:
*{6।375: એ1,6,એ2 (વ્.લ્.); એ2: જામદગ્નીનામ્}*
વિધૌ તુ વેદસંયોગાદ્ ઉપદેશઃ સ્યાત્

તુશબ્દાદ્ એષો ઽપિ પક્ષો વ્યાવર્તતે{*6।376*}. વિધાવ્ એતેષામ્ ઉપદેશઃ સ્યાત્. વિધૌ વેદેન સ્તુતિનિર્દેશઃ કૃતઃ, ન વિધ્યાશ્રયે પુરુષે. પુરુષગ્રહણં વિધિપ્રશંસાર્થમ્. વિધિર્ ઇતિ ક્રિયામાહ. એતસ્યાઃ [755]{*6।377*} ક્રિયાયા ભાવો યસ્માદ્ અનેન પુરુષેણ ક્રિયતે, તસ્માત્ સાધુર્ ઇતિ. ન ત્વ્ અત્ર પુરુષઃ ક્રિયાસંબન્ધેન નિર્દિશ્યતે, કિં તુ સ્તોતવ્યત્વેન. કુત એતત્. સ્તુતિપદસ્યાન્યસ્યાભાવાત્. અપિ ચ ક્રિયાનિર્દેશે શ્રુત્યા વિધાનમ્, ક્રિયાપુરુષસંબન્ધનિર્દેશે વાક્યેન, અતશ્ ચ{*6।378*} દુર્બલમ્. તસ્માત્ પુરુષમાત્રસ્ય વિધાનં પ્રાપ્નોતિ, ન તદ્ગોત્રાણામ્ ઇતિ.
નોતેસ્:
*{6।376: એ1,6,એ2 (વ્.લ્.); એ2: વ્યાવર્ત્યતે}*
*{6।377: એ2: 5,350; એ6: 2,205}*
*{6।378: એ1,6,એ2 (વ્.લ્.); એ2: તચ્ ચ}*
અર્થવાદો વા વિધિશેષત્વાત્ તસ્માન્{*6।379*} નિત્યાનુવાદઃ સ્યાત્

એષો ઽપિ પક્ષો વાશબ્દાદ્ વિનિવૃત્તઃ{*6।380*}. નાયં તદ્ગોત્રાણાં વિધિઃ. ન મનુષ્યમાત્રસ્ય વા વિધિઃ, વિધિર્ એવ વેતિ, અયમ્ અર્થવાદસ્{*6।381*} તુ. કુતઃ. વિધિશેષત્વાત્, અન્યં ત્વ્ અત્ર વિધિમ્ આમનન્તિ, પરકૃત્યુદાહરણે તાવત્, તસ્માદ્ આરણ્યમ્ એવાશ્નીયાદ્ ઇતિ, પુરાકલ્પોદાહરણે, ગૃહપતેર્ એવાગ્રિષુ નિર્મથ્ય નિર્વપેરન્ન્ ઇતિ. ન ચ દ્વયોર્ વિધ્યોર્ એકવાક્યભાવો ઽસ્તિ. વિધિના હિ સંબધ્યમાનયોઃ પરકૃતિપુરાકલ્પવચનયોર્ અન્યા વચનવ્યક્તિઃ. અન્યા તુ સ્તુત્યર્થપ્રવૃત્તયોઃ. ન ચોભયં યૌગપદ્યેન સંભવતિ. તસ્માદ્ અર્થવાદ ઇતિ.
નોતેસ્:
*{6।379: એ1 (વ્.લ્.): તસ્મિન્}*
*{6।380: એ2 (વ્.લ્.): નિર્વર્તતે}*
*{6।381: એ1,6,એ2 (વ્.લ્.); એ2: વેતિ. અર્થવાદસ્}*
સહસ્રસંવત્સરં તદાયુષામ્ અસંભાવાન્ મનુષ્યેષુ

અસ્તિ સહસ્રસંવત્સરમ્, પઞ્ચપઞ્ચાશતસ્{*6।382*} ત્રિવૃતઃ સંવત્સરાઃ, પઞ્ચપઞ્ચાશતઃ પઞ્ચદશાઃ, પઞ્ચપઞ્ચાશતઃ સપ્તદશાઃ, પઞ્ચપઞ્ચાશત એકવિંશા વિશ્વસૃજામયનં સહસ્રસંવત્સરમ્ ઇતિ. તત્ર [756]{*6।383*} સંદેહઃ. કિં યે સહસ્રાયુષસ્ તેષામ્ અનેન અધિકારઃ, ઉત મનુષ્યાણામ્ ઇતિ. યદાપિ મનુષ્યાણામ્, તદાપિ બહવો વિકલ્પા વક્ષ્યમાનાઃ{*6।384*}, અથવા દિવસેષુ સંવત્સરશબ્દ ઇતિ. કિં પ્રાપ્તમ્. સહસ્રાયુષાં ભવિતુમ્ અર્હતિ. કુતઃ. અસંભવાન્ મનુષ્યેષુ, ન મનુષ્યાણામ્ એતાવદ્ આયુર્ વિદ્યતે, ગન્ધર્વાદયસ્ ત્વ્ એતાવદ્ આયુષ ઇતિ ભવતિ સ્મૃતિઃ. ઉપચારો ઽન્યાર્થદર્શનં ચ. પ્રજાપતિં વૈ પ્રજાઃ સૃજમાનં પાપ્મા મૃત્યુર્ અભિજઘાન, સ તપો ઽતપ્યત સહસ્રસંવત્સરાન્ પાપ્માનં વિજિહાસન્ન્ ઇતિ. વિસ્પષ્ટં ચેદં સહસ્રસંવત્સરમ્. તસ્માન્ ન મનુષ્યાણામ્ ઇતિ.
નોતેસ્:
*{6।382: એ1,6; એ2: સહસ્રસંવત્સરમ્ સત્રં વિશ્વસૃજામયનમ્, પઞ્ચપઞ્ચાશતસ્}*
*{6।383: એ2: 5,350; એ6: 2,206}*
*{6।384: એ1 હત્ યદાપિ મનુષ્યાણામ્, તદાપિ બહવો વિકલ્પા વક્ષ્યમાનાઃ ઇન્ ક્લમ્મેર્ન્}*
અપિ વા તદધિકારાન્ મનુષ્યધર્મઃ સ્યાત્

અપિ વેતિ પક્ષવ્યાવૃત્તિઃ. ન ગન્ધર્વાદીનામ્, મનુષ્યાણામ્ એવાધિકાર ઇતિ. કુતઃ. તદધિકારાત્, મનુષ્યાધિકારં શાસ્ત્રં સમધિગતમ્ ઇતિ. તે હિ શક્નુવન્તિ કાર્ત્સ્ન્યેન યથોદિતં વિધિમ્ ઉપસંહર્તુમ્ ઇતિ. આહ, નનુ નૈતાવદ્ આયુષો મનુષ્યાઃ. ઉચ્યતે, રસાયનૈર્ આયુર્ દીર્ઘં પ્રાપ્સ્યન્તીતિ.
નાસામર્થ્યાત્

ન રસાયનાનામ્ એતત્{*6।385*} સામર્થ્યં દૃષ્ટમ્, યેન સહસ્રસંવત્સરં જીવેયુઃ. એતાનિ હ્ય્ અગ્નેર્ વર્ધકાનિ, બલીપલિતસ્ય નાશકાનિ{*6।386*}, સ્વરવર્ણપ્રસાદકાનિ, મેઘાજનનાનિ. નૈતાવદ્ આયુષો દાતૄણિ દૃશ્યન્તે. નનુ સ્વરવર્ણપ્રસાદાદિદર્શનાદ્ એવ જ્યોગ્જીવનમ્{*6।387*} અપ્ય્ અનુમાસ્યતે. નેતિ બ્રૂમઃ. કુતઃ. શતાયુર્ વૈ પુરુષ [757]{*6।388*} ઇત્ય્ અનુવાદઃ. સ{*6।389*} એવં જ્યોગ્જીવે{*6।390*} નાવકલ્પતે. અત્રોચ્યતે, શતાન્ય્ આયુર્ અસ્યેતિ વિગ્રહીષ્યામઃ. નૈવં સંખ્યાશબ્દાનાં સમાસ ઇષ્યતે. ન ચ ગમકાનિ ભવન્તિ, દ્વિવચનબહુવચનાન્તાનામ્ અસમાસ ઇતિ ચાભિયુક્તવચનાત્.
નોતેસ્:
*{6।385: એ1,6,એ2 (વ્.લ્.); એ2: એતાવત્}*
*{6।386: એ2 (વ્.લ્.): બલીપલિતનાશકાનિ}*
*{6।387: એ1: જ્યોગ્જીવનં ચિરકાલં જીવનમ્ (ગ્લોસ્સે એઇનેર્ હ્સ્)}*
*{6।388: એ2: 5,351; એ6: 2,207}*
*{6।389: એ2 ઓમ્. સ}*
*{6।390: એ1,6; એ2: જ્યોગ્જીવેન}*
સંબન્ધાદર્શનાત્

ન હ્ય્ એતાવદ્ આયુષા રસાયનાનાં સંબન્ધો દૃષ્ટપૂર્વઃ, ન ચ સંબન્ધાદર્શને ઽનુમાનમ્ અસ્તિ. નનુ સામાન્યતોદૃષ્ટં ભવિષ્યતિ. દૃશ્યન્તે તાવદ્ અલ્પસ્ય સ્થિરભાવસ્ય કારકાણિ. એવમ્ અભ્યસ્યમાનાનિ વીર્યવત્તમાનિ સ્થિરશરીરતામ્ ઉત્પાદયિષ્યન્તિ. શતાયુઃ પુરુષ ઇતિ સત્ય્ અપિ વચને, અધિકં જીવનં દૃશ્યત એવેતિ. અત્રોચ્યતે, નાયમ્ એકાન્તઃ, કદાચિદ્યામ્ ચ યાવન્તીં ચ શરીરસ્થિરતામ્ ઉત્પાદયેયુઃ, ન પ્રાગ્ અપ્ય્ અદૃષ્ટકાલામ્, યથા પ્રક્રામન્તો ઽભ્યાસાત્ પ્રક્રમાણાં વૃદ્ધેર્ યાં ચ યાવન્તીં ચ માત્રાં પ્રાપ્નુવન્તિ, ન ત્વ્ અભ્યસ્યન્તઃ પુરુષાયુષેણાપિ યોજનમાત્રં પ્રક્રમેયુઃ. એવમ્ ઇહાપિ સંબન્ધાભાવાત્ સહસ્રાયુષ્ટ્વં પ્રાપ્નુયુર્ ન વેતિ સંદિગ્ધમ્. સંદિગ્ધં ચેત્, સામાન્યતોદૃષ્ટં ન પ્રમાણમ્, ન ચાદૃષ્ટો ઽર્થઃ પ્રમાણમ્ અન્ત્રેણ શક્યો ઽભ્યુપગન્તુમ્. તસ્માદ્ અસંશયં નૈતાવદ્ આયુષઃ સન્તીતિ પુરુષવચનેનોક્તમ્. કથં તર્હીતિ.
સ કુલકલ્પઃ સ્યાદ્ ઇતિ કાર્ષ્ણાજિનિર્ એકસ્મિન્ન્ અસંભવાત્

સ મનુષ્યાધિકારપક્ષે કુલકલ્પો ભવિષ્યતીત્ય્ એવં કાર્ષ્ણાજિનિર્ આચાર્યો મન્યતે સ્મ. કુતઃ. એકસ્મિન્ન્ અસંભવાત્, પુરુષાણામ્ ઇદમ્ અનુશાસનમ્, ન ચૈતદ્ એકઃ શક્નોતિ પારયિતુમ્. યથા શક્યતે, તથા પારયિતવ્યમ્ ઇતિ ગમ્યમાને, બહવઃ શક્નુવન્તઃ પ્રવર્તેરન્. અન્યે ઽપિ તત્કુલીના અન્યેનારબ્ધં સમાપયેયુર્ ઇતિ.
અપિ વા કૃત્સ્નસંયોગાદ્ એકસ્યૈવ પ્રયોગઃ સ્યાત્

શાસ્ત્રફલં હિ પ્રયોક્તરિ{*6।391*} સમધિગતં{*6।392*}, યશ્ ચ કાર્ત્સ્ન્યેન વિધિં ઉપસંહર્તું સમર્થઃ. સ એવાધિક્રિયત ઇતિ. તસ્માન્ ન કુલકલ્પો ઽવકલ્પ્યતે. કથં તર્હિ. સંપ્રદાયમાત્રેણ ધર્મ ઇત્ય્ અધ્યવસીયતે. એવં શ્રૂયતે, સ્વાધ્યાયો ઽધ્યેતવ્ય ઇતિ. એવં તર્હ્ય્ એતદ્ અધ્યવસેયમ્, વચનપ્રામાણ્યાદ્ એતત્ કર્મ કુર્વતામ્ આયુર્ વર્દ્ધત ઇતિ. તચ્ ચ ન, પ્રમાણાભાવાત્. ન હ્ય્ એતસ્મિન્ન્ અર્થે વાક્યમ્ અન્યદ્ વા પ્રમાણમ્ અસ્તિ. નન્વ્ અર્થાપત્તિઃ, અન્યથાનર્થક્યં ભવિષ્યતીતિ. ઉચ્યતે, નાનર્થક્યમ્, અધ્યયનાદ્ એવ હ્ય્ અદૃષ્ટં ભવિષ્યતિ. તથા હિ સામાન્યેનાદૃષ્ટં કલ્પયિતુમ્ લઘીયઃ, ન તુ કર્મણાયુર્ વર્ધત ઇતિ વિશેષાદૃષ્ટકલ્પના. અથવાનર્થક્યમ્ એવાભ્યુપગમ્યેત, નાયુક્તિ ફલં કલ્પ્યમ્{*6।393*}. અથોચ્યેત, અર્ધતૃતીયાનિ શતાનિ દીક્ષિષ્યન્તે, ચતુભિર્ વર્ષૈઃ સમાપ્યન્ત{*6।394*} ઇતિ. એવમ્ અપિ નિયતપરિમાણં હીયેત{*6।395*}, ચતુર્વિંશતિપરમાઃ સપ્તદશાવરાઃ સત્રમ્ આસીરન્ન્ ઇતિ. વચનસ્ય ત્વ્ આનર્થક્યપરિહારાય પરિમાણં હાપયિષ્યત ઇતિ ચેત્. તદ્ અયુક્તમ્, અધ્યયનાત્ ફલમ્ અસ્તિ. તસ્માન્ નૈષા કલ્પનેતિ.
કથં તર્હિ. એવમ્,
[759]{*6।396*}
નોતેસ્:
*{6।391: એ2: પ્રયોક્તરીતિ}*
*{6।392: વ્ગ્લ્. મ્સ્ 3.7.18 ff}*
*{6।393: એ1,6; એ2: ફલકલ્પનમ્}*
*{6।394: એ1,6; એ2: સમાપ્યત}*
*{6।395: એ1; એ2,6: હીયતે}*
*{6।396: એ2: 5,354; એ6: 2,208}*
વિપ્રતિષેધાત્ તુ ગુણ્યન્યતરઃ{*6।397*} સ્યાદ્ ઇતિ લાવુકાયનઃ

અન્યતરો ઽત્ર ગૌણઃ શબ્દઃ સ્યાત્. યદિ વાસંવત્સરે સંવત્સરશબ્દઃ, યદિ વા પઞ્ચપઞ્ચાશત ઇતિ શબ્દો ગૌણ ઇતિ. કુત એતત્. વિપ્રતિષેધાત્, વિપ્રતિષેધો હિ ભવતિ, ઉભયસ્મિન્ વિહિતે. કથમ્. વાક્યં હિ ભિદ્યેત. યદિ પઞ્ચપઞ્ચાશતસ્ ત્રિવૃતઃ, ન સંવત્સરાઃ. અથ સંવત્સરાસ્ ત્રિવૃતઃ, ન પઞ્ચપઞ્ચાશતઃ. તસ્માદ્ વિરોધાદ્ અન્યતરદ્ વચનં ગૌણમ્ ઇતિ લાવુકાયન આચાર્યો મન્યતે સ્મ. આચાર્યગ્રહણં પૂજાર્થમ્, નાત્મનઃ પ્રતિષેધાર્થમ્{*6।398*}.
નોતેસ્:
*{6।397: એ1 (વ્.લ્.): ગુણાદ્ અન્યતરઃ}*
*{6।398: એ1,6; એ2: નાત્મીયમતપ્રતિષેધાર્થમ્}*
સંવત્સરો વિચાલિત્વાત્

એતદ્ ઉક્તમ્, અન્યતરદ્ ગૌણમ્{*6।399*} ઇતિ. તદ્ અવધારયિત્વયમ્. તદ્ ઉચ્યતે, સંવત્સરવચનં ગૌણમ્ ઇતિ. કુતઃ. વિચાલિત્વાત્, વિચાલી હિ સંવત્સરશબ્દઃ સાવનો ઽપિ ગણિતદિવસકઃ, શીતોષ્ણવર્ષાલક્ષણો ઽપિ, ચાન્દ્રમસો ઽપિ. સ એવંલક્ષણકો ઽનુવાદઃ શક્યતે કલ્પયિતુમ્. પઞ્ચપઞ્ચાશત ઇત્ય્ અયં તુ વ્યક્તપરિમાણસ્યાર્થસ્ય{*6।400*} વાચકઃ, એકેનાપ્ય્ ઊને ન ભવતિ.
નોતેસ્:
*{6।399: એ1,6; એ2: અન્યતરદ્ વચનં ગૌણમ્}*
*{6।400: એ1 (વ્.લ્.): ઉક્તપરિમાણસ્યાર્થસ્ય}*
સા પ્રકૃતિઃ સ્યાદ્ અધિકારાત્

ગવામયને માસાઃ પ્રકૃતાઃ, માસેષુ ચ સંવત્સરશબ્દ ઉક્તઃ, યો વૈ માસઃ સંવત્સર ઇતિ. તસ્માત્ પઞ્ચપઞ્ચાશતો માસા ઇતિ. નન્વ્ એતસ્મિન્ પક્ષે સહસ્રસંવત્સરશબ્દો નાવકલ્પતે. ઉચ્યતે, નામધેયમ્ એતત્ સહસ્રસંવત્સરશબ્દ [760]{*6।401*} ઇતિ, ન ગુણવિધિઃ. નામધેયં ચ ન વિધીયતે, અવિધીયમાનં ચ યેન કેનચિદ્ ગુણેનાવકલ્પ્યતે{*6।402*}.
નૈષો ઽપિ પક્ષો યુજ્યતે, અત્રાપિ હિ સ એવ દોષઃ, ન તાવજ્ જીવનમ્ અસ્તિ, યાવતૈતદ્ અવકલ્પ્યેત{*6।403*} દારાગ્નિકાલસોમપૂર્વત્વાપેક્ષયેતિ. તેનૈતસ્મિંશ્ ચ ક્રિયમાણે ઽપરિસમાપ્ત એવાયુઃ{*6।404*} પર્યુપયુક્તં સ્યાત્. તથા ચાધ્યયનાદ્ એવાદૃષ્ટં કલ્પ્યેત. એવં તર્હિ, દ્વાદશાહઃ પ્રકૃતિર્ ઇતિ પઞ્ચપઞ્ચાશતો દ્વાદશાહા ભવિષ્યન્તીતિ. તથા ચ દૃશ્યતે દ્વાદશ વૈ રાત્રયઃ સંવત્સરસ્ય પ્રતિમા ઇતિ. તત્ર સ દોષો ન ભવિષ્યતિ. નૈવમ્, તત્ર સંવત્સરશબ્દસ્ય સાક્ષાત્ પ્રતિમાશબ્દેન સંયોગાત્{*6।405*}. અપિ ચ, પઞ્ચપઞ્ચાશતસ્ ત્રિવૃત ઇત્ય્ ઉક્તમ્, ત્રિવૃચ્ છબ્દશ્ ચ દ્વાદશાહે દિવસે દૃષ્ટઃ, ન દ્વાદશરાત્રે. તસ્માન્ નૈવમ્.
નોતેસ્:
*{6।401: એ2: 5,354; એ2: 2,208}*
*{6।402: એ1,6; એ2: ગુણેનાવકલ્પિષ્યતે}*
*{6।403: એ1,2 (વ્.લ્.): અવરુધ્યેત}*
*{6।404: એ1,6; એ2: એવાસ્યાયુઃ}*
*{6।405: એ1 (વ્.લ્.): ન હ્ય્ અત્ર સંવત્સરશબ્દઃ સાક્ષાત્, પ્રતિમાશબ્દેન સંયોગાત્; નૈવમ્, ન હ્ય્ અત્ર રાત્રિશબ્દઃ સંવત્સરશબ્દસ્યાપેક્ષ્યઃ પ્રતિમાશબ્દેન સંયોગાત્}*
અહાનિ વાભિસંખ્યત્વાત્