Mīmāṃsāsūtra 1-7 with Śabara's Bhāṣya (with commentary) · Chapter 6.6

ahargaṇe yadā bhavati kasmiṃścid ahany udgātur apacchedaḥ, tadā saṃdehaḥ. kiṃ kṛtsno 'hargaṇa āvartate, uta tad evāhar iti. kiṃ prāptam. kṛtsno 'hargaṇaḥ. kutaḥ. aparair ahobhir vinā, tadā{*6/259*} viguṇaṃ{*6/260*} bhavati, tasmād gaṇa{*6/261*} evāvarteteti. evaṃ prāpte brūmaḥ, yasminn apacchedaḥ, tad evāvarteta. kutaḥ. karmapṛthaktvāt, pṛthag etāni karmāṇi, nānyad ahar anyasya guṇabhūtam, iṣṭveti ca yāgaṃ parisamāpyeti gamyate, na sāṅgam iti. yāny aharantarāṇi sāhāyyenopakariṣyanti, vidyanta eva tāni. ataḥ{*6/262*} sāhāyyaṃ kariṣyantīti. tasmāt tad evāvarteta.
NOTES:
*{6/259: E2: asau; E2 (v.l.), E1,6: tadā}*
*{6/260: E1,6; E2: viguṇo}*
*{6/261: E1,6; E2: ahargaṇa}*
*{6/262: E2 (v.l.) tataḥ}*
[726]{*6/263*}
NOTES:
*{6/263: E2: 5,325; E6: 2,187}*
saṃnipāte 'vaiguṇyāt prakṛtivat tulyakalpā yajeran

satrāṇy udāharaṇam, saptadaśāvarāḥ satram āsīran, ya evaṃ vidvāṃsaḥ satram āsate ya evaṃ vidvāṃsaḥ satram upayantīti. tatra saṃdehaḥ. kiṃ samānakalpānām bhinnakalpānāṃ ca sahādhikāra uta samānakalpānām eveti. ke punaḥ samānakalpāḥ. rājanyātribadhryaśvavasiṣṭhavainyaśunakānāṃ kaṇvakaśyapasaṃkṛtīnāṃ nārāśaṃso dvitīyaḥ prayājaḥ, tanūnapād itareṣām. evaṃ kecin nārāśaṃsakalpāḥ, kecit tanūnapātkalpāḥ. tatra kiṃ tāvat prāptam. saṃnipāte bahūnāṃ yajamānānāṃ ya eva tulyakalpāḥ{*6/264*}, ta eva saha satram āsīran. kutaḥ. avaiguṇyāt, itarathā yasya kalpo nopasaṃhriyeta, tasya vaiguṇyaṃ syāt. yathā prakṛtāv eva vinā sādguṇyena, phalābhāva evam ihāpīti.
NOTES:
*{6/264: E1,6; E2: tulyāḥ}*
vacanād vā śirovat syāt

vāśabdāt pakṣo viparivartate. na caitad asti, bhinnakalpānām anadhikāra iti, te 'py adhikriyeran. kutaḥ. aviśeṣeṇa{*6/265*} sarveṣāṃ yajamānānāṃ prāptiḥ. na ca bhinnakalpānāṃ pratiṣedhaḥ. nanu vaiguṇyaṃ bhinnakalpānām. atrocyate, [727]{*6/266*} vacanāt, sāmānyavacanena bhinnakalpā api gṛhītāḥ. tatra śirovad bhādhaḥ syāt, yathā, puruṣaśīrṣam upadadhātīti{*6/267*} vacanasāmarthyāc chavaśirasāṃ sparśanaṃ smṛtivipratiṣiddham api kriyate, evam ihāpi. athavā, āśiravat, yathā, ṛtapeye ghṛtavrato bhavatīti vacanād vrataduhi nivṛttāyām anyāmāśire gāṃ kalpayanti. evam etad api vacanād bhaviṣyati.
NOTES:
*{6/265: E1,6; E2: kutaḥ. aviśeṣāt. aviśeṣeṇa}*
*{6/266: E2: 5,326; E6: 2,187}*
*{6/267: Tait.S. 5.2.9.2}*
na vānārabhyavādatvāt

naitad asti, yad uktam, bhinnakalpānām apy adhikāra iti, samānakalpā evādhikriyeran. kutaḥ. avaiguṇyāt. atha yad uktam, vacanād vaiguṇyenāpi{*6/268*} setsyatīti. tan na, anārabhyavādatvāt, tad dhi vacanāt prakalpyate, yasminn akalpyamāne vacanam anarthakaṃ bhavati. yadi hy ārabhya bhinnakalpān, etad ucyeta, tato vacanam anarthakaṃ bhavatīti bhinnakalpānām api satram abhyupagamyeta, na tv ārabhya bhinnakalpān etad ucyate. samānakalpeṣv arthavattāsya vacanasya bhaviṣyati. tasmān na bhinnakalpānām adhikāra iti.
NOTES:
*{6/268: E2 (v.l.): vaiguṇye 'pi}*
syād vā yajñārthatvād audumbarīvat

syād vā bhinnakalpānām adhikāraḥ. kutaḥ. yajñārthatvāt kalpasya. vasiṣṭhādīnāṃ nārāśaṃsakalpo yajñasya sādhakaḥ. sa ca yajñaḥ sarveṣāṃ sādhāraṇaḥ, parakalpenāpi siddhaḥ siddho{*6/269*} bhavati. yathā, yajamānena saṃmāyaudumbarīṃ{*6/270*} parivāsayantīti yasya kasyacit parimāṇena siddho yajño 'nyeṣām api siddho bhavati. ucyate, nanu prayājasya vākyena puruṣasaṃbandhaḥ. sa ca prakaraṇaprāptāṃ yāgārthatāṃ bādhiṣyata iti. neti brūmaḥ. phalaṃ [728]{*6/271*} hi tadā kalpayitavyam. nanv itarathāpy adṛṣṭam avaśyaṃ kalpanīyam. tatrocyate, satyaṃ kalpanīyam. pramāṇena tu prayogavacanaikavākyena, dvitīye tu pakṣe kalpayitvā śabdam, tenaikavākyatā syāt. athocyeta, kvacit samāmnātena sahaikavākyatā bhaviṣyati. tathāpy aprakṛtena vyavahitena ca kalpyamānā prakṛtakalpanāyā gurutarā syāt.
NOTES:
*{6/269: E2 (v.l.): siddhye}*
*{6/270: E1,6,E2 (v.l.); E2: saṃmitām audumbarīṃ}*
*{6/271: E2: 5,327; E6: 2,188}*
na, tatpradhānatvāt

naitad evam, tatpradhānatvāt. puruṣārtho hy eṣa kalpaḥ. katham. vasiṣṭhādīnāṃ{*6/272*} nārāśaṃso yajñāṅgam iti. yac ca yasya yajñāṅgam, tena saha phaladaṃ karma tasya bhavati. tenaivam abhisaṃbandhaḥ kriyate, vasiṣṭhānāṃ{*6/273*} nārāśaṃsena sahitaṃ karma phaladaṃ bhavatīti.
NOTES:
*{6/272: E1,6; E2: vāsiṣṭhādīnāṃ}*
*{6/273: E1,6; E2: vāsiṣṭhānāṃ}*
audumbaryāḥ parārthatvāt kapālavat

atha yad upavarṇitam, yathaudumbarī tatheheti. pārārthyam{*6/274*} audumbaryāḥ, yajamāno guṇatvena śrūyate. nanu tatrāpi prayogavacanaḥ puruṣaprādhānyaṃ kuryāt. naiṣa doṣaḥ, ekenāpi yajamānena saṃmitā ceyaṃ sarveṣāṃ yajamānasaṃmitā bhavati. na tv ihaikasya saṃgṛhīte{*6/275*} sarveṣāṃ saṃgṛhītaḥ. tasmād{*6/276*} audumbaryāḥ pārārthyam, kapālavat, yathā, puroḍāśakapālena tuṣā upavapantīti{*6/277*} parārthakapālena tuṣā upavaptavyā ity upādīyate, evam etad apīti.
NOTES:
*{6/274: E2: parārthatvād; E2 (v.l.), E1,6: pārārthyam}*
*{6/275: E1,6; E2: ihaikasya kalpe saṃgṛhīte}*
*{6/276: E1,6; E2: saṃgṛhīto bhavati. tasmād}*
*{6/277: E1,6; E2: tuṣān upavapatīti}*
anyenāpīti cet

evaṃ ced bhavān paśyati, yajamānena saṃmānam, tat prayo[729]{*6/278*}janaṃ svenānyena{*6/279*} vā yajamāneneti. tathā prayogāntare yo yajamānas tenāpi saṃmānaṃ prāpnoti.
NOTES:
*{6/278: E2: 5,328; E6: 2,189}*
*{6/279: E1,6; E2: na svenānyena; E2 (v.l.): tatsvenānyena}*
naikatvāt tasya cānadhikārāc chabdasya cāvibhaktatvāt

atrocyate, na prayogāntarasya yajamānaḥ prasajyate. na tu yajamānaśabde kaścid viśeṣaḥ, yato yajamānaśabdād vyavasthā syāt. kiṃ tarhi. ekatvasya vivakṣitatvāt, na dvābhyāṃ yājamānāni kartavyānīti nānya ānīyate. āha, anya eva tarhi sarvayājamāneṣu bhavatu. naivam, kāminaṃ hy adhikṛtya, sāṅgasya yāgasya vacanam. yajamānaśabdaś cāvibhakta ihaudumbaryāḥ saṃmāne. tasmān nānyo bhaviṣyati.
saṃnipātāt tu nimittavighātaḥ syād bṛhadrathantaravad vibhaktaśiṣṭatvād vasiṣṭhanirvartye

tuśabdaḥ pakṣaṃ vyāvartayati. bahuṣu yajamāneṣu saṃnipātān nimittavighātaḥ syāt. kutaḥ. vibhaktiśiṣṭatvāt, vasiṣṭhanirvartye prayoge nārāśaṃso naimittikaḥ. anyasmiṃs tanūnapān naimittikaḥ. yatredānīm ubhaye kartāraḥ samahāyena, tatra nirvṛttir na kevalena. tasmān na kevalaḥ kartā. na ced vāsiṣṭhaḥ kevalaḥ kartā, tasmāt tannimittaṃ tatra na kartavyam, na cetaranimittam, ubhayor apy anyonyena vighātaḥ, bṛhadrathantaravat, tad yathā, bṛhadrathantaraṃ pṛṣṭhaṃ bhavatīti na bṛhadsādhanakam, na rathantarasādhanakam iti, naiva tatra bṛhan nimittaṃ bhavati, na rathantaraṃ vā. evam ihāpīti.
[730]{*6/280*}
NOTES:
*{6/280: E2: 5,329; E6: 2,189}*
api vā kṛtsnasaṃyogād avighātaḥ pratīyeta{*6/281*} svāmitvenābhisaṃbandhāt

api veti pakṣaṃ vyāvartayati. kṛtsnaṃ prati kevalasya kartṛtvena saṃyogo bhavati, tasmād avighātaḥ naimittikānām. kathaṃ punaḥ kārtsnyena kartavyatvam{*6/282*}. svāmitvenābhisaṃbandhāt, karma prati svāmitvena kevalānāṃ vasiṣṭhādīnām abhisaṃbandho bhavati, karma puruṣāṇam upakārakam, tad dhy ekaikasya śaknoti phalaṃ nirvartayitum. tasmād ekaikaḥ kṛtsnasya karteti tan naimittikaṃ sarvaṃ prāpnoti. yathā tuṇḍamātre dīyatām iti. yady api sā tuṇḍaḍapitthayor mātā, tathāpi tasyai dīyate. kārtsnena hi tasya sā mātā bhavati. na hi vyāsajyate mātṛtvam. tadvad ihāpi draṣṭavyam. tasmād asamānakalpānām anadhikāraḥ.
NOTES:
*{6/281: E1; E2,6: pratīyate}*
*{6/282: E1,6; E2: kartṛtvam}*
sāmnoḥ karmavṛddhyaikadeśena saṃyoge guṇatvenābhisaṃbandhas tasmāt tatra vighātaḥ syāt

atha yad uktam, bṛhadrathantaravad iti, tat pariharaṇīyam. bṛhadrathantarayoḥ sāmnor naimittikakarmavṛddhyaikadeśena saṃyogo bhavati. tatra hy ubhayoḥ sādhakatvam naikasya. stotraikadeśena tu tatra sāmnoḥ saṃbandhaḥ, na kṛtsnena stotreṇa. guṇatvena hi tatra sāma śrūyate, stotraṃ prādhānyena. tasmāt tatra vighātaḥ syāt.
vacanāt tu dvisaṃyogas tasmād ekasya pāṇitvam

idaṃ samāmananti, etena rājapurohitau sāyujyakāmau [731]{*6/283*} yajeyātām iti. tatra saṃdehaḥ. kiṃ rājño dvau purohitau yajeyātām, uta rājā ca purohitaś ceti. kiṃ prāptam. rājño dvau purohitāv iti. kutaḥ. purohitaśabdāt paraṃ dvivacanaṃ śrūyate, tacchabdavācyasya dvitvaṃ śaknoti vaditum. purohitaś ca tacchabdavācyaḥ śrutyā, na rājā. purohitavacanaḥ purohitaśabdaḥ. lakṣaṇayā yugapad adhikaraṇavacanatāyāṃ hi tad bhavati. nanv ekasya dvau purohitau na staḥ. purohitaṃ vṛṇīta iti hy upādīyamānasya vivakṣitam ekatvam iti. ucyate, vacanād etad bhaviṣyati. kiṃ hi vacanaṃ na kalpayet. etenaiva kāraṇena dvau bhaviṣyataḥ, yathā vacanenāñjalinā juhotīty ekasyaiva dvau pāṇī bhavataḥ, yady api savyo prāptas{*6/284*} tathāpīti.
NOTES:
*{6/283: E2: 5,330; E6: 2,190}*
*{6/284: E1; E2,6: savyo 'prāptas}*
arthābhāvāt tu naivaṃ syāt

tuśabdāt pakṣo viparivartate{*6/285*}. naivaṃ syāt, dvau purohitāv iti. kutaḥ. arthābhāvāt, naivāyam artho 'sti, dvau purohitāv iti. ekasya rājña eka eva purohita upādeyatvena hi śrūyate, purohitaṃ karotīti, ekatvaṃ vivakṣitam. nanu vacanād ity uktam. ucyate, na tu vacanād etac chakyam, saṃskāranimittatvāt purohitaśabdasya. kriyamāṇo 'pi na purohitaḥ syāt.
NOTES:
*{6/285: E2 (v.l.): vyāvartyate}*
arthānaṃ ca vibhaktatvān na tacchrutena saṃbandhaḥ

arthānāṃ ca vibhaktatvaṃ śrūyate, tejaḥsaṃstavo brāhmaṇasya, vīryasaṃstavo rājanyasya. tābhyāṃ varṇābhyāṃ tena tena phalena saṃbandho 'nūdyate. tasmād api na dvau purohitāv iti{*6/286*}.
[732]{*6/287*}
NOTES:
*{6/286: E1,6; E2: purohitāv ekasya rājña iti}*
*{6/287: E2: 5,331; E6: 2,191}*
pāṇeḥ pratyaṅgabhāvād asaṃbandhaḥ pratīyeta

atha yad uktam, etasmād eva kāraṇād ekasyaiva puruṣasya dvau pāṇī bhavata iti. yuktaṃ tatra, pāṇeḥ pratyaṅgabhūtatvāt, añjaliṃ pratyaṅgabhūto{*6/288*} dakṣiṇasya pāṇeḥ svayaḥ pāṇiḥ. tena vināñjalir eva na bhavati. na hi dvābhyāṃ dakṣiṇābhyām añjalir ity ucyate. tasmād rājā ca purohitaś ca syāt. nanu tatra rājapurohitaś ca rājapurohitaś ca rājapurohitau yajeyātām iti. ucyate, na tau sāyujyakāmau bhavataḥ. sa rājā purohitena sahaikakāryo bhavati, na tu purohitaḥ purohitena. ubhāv api tau hi rājānam abhicarantau purohitāv ity ucyete, na hi tāv{*6/289*} icchantau, saṃskāraśabdo hi purohita iti. nanu lakṣaṇā bhavati bhavatpakṣe. ucyate, śrutyabhāve lakṣaṇayāpi vyavahāro bhavati, yathā, agnau tiṣṭhati, avaṭe tiṣṭhatīti. tasmād rājā ca purohitaś ca rājapurohitāv iti.
NOTES:
*{6/288: E1,6; E1 (v.l.): añjalau pratyaṅgabhūtau; E2: añjalau pratyaṅgabhūto}*
*{6/289: E1,6; E1 (v.l.),E2: tam}*
satrāṇi sarvavarṇānāṃ aviśeṣāt

iha satrāṇy udāharaṇam. ya evaṃ vidvāṃsaḥ satram āsate, ya evaṃ vidvāṃsaḥ satram upayantīti. tatra saṃdehaḥ. kiṃ satrāṇi trayāṇām api varṇānām, uta brāhmaṇānām eveti. kiṃ prāptam. satrāṇi sarvavarṇānāṃ bhaveyur iti. [733]{*6/290*} kasmāt. aviśeṣāt, na hi kaścid viśeṣa āśrīyate. amīṣāṃ varṇānāṃ satrāṇi bhavanti, amīṣāṃ neti. tasmāt trayāṇām api varṇānām adhikāra iti.
NOTES:
*{6/290: E2: 5,331; E6: 2,191}*
liṅgadarśanāc ca

itaś ca paśyāmaḥ, trayāṇāṃ satrāṇīti. kutaḥ. liṅgadarśanāt. kiṃ liṅgaṃ bhavati. evam āha, bārhadgiraṃ brāhmaṇasya brahmasāma kuryāt, pārthuraśyaṃ{*6/291*} rājanyasya rāyovājīyaṃ vaiśyasyeti dvādaśāhe bhavati vacanaṃ brāhmasāmavidhānaparam, tasmin rājanyavaiśyānāṃ darśanaṃ bhavati. tasmād api sarvavarṇānām adhikāra iti.
NOTES:
*{6/291: E1; E2,6: pārthuraśmaṃ}*
brāhmaṇānāṃ vetarayor{*6/292*} ārtvijyābhāvāt

vāśabdaḥ pakṣaṃ vyāvartayati. na caitad asti, trayāṇām api varṇānām iti{*6/293*}. kiṃ tarhi. brāhmaṇānām eva syāt. kutaḥ. itarayor ārtvijyābhāvāt. itarayor hi varṇayo rājanyavaiśyayor ārtvijyaṃ pratiṣiddham. svayam evārtvijyena ca vinā viguṇatvam. tasmād brāhmaṇānām eva syāt.
NOTES:
*{6/292: E1,6; E2: cetarayor}*
*{6/293: E1,6; E2: varṇānām adhikāra iti}*
vacanād iti cet

iti cet paśyasi, rājanyavaiśyayor vaiguṇyam āpadyata iti. vacanād yajamānāḥ santa ṛtvijo bhaviṣyanti, ye yajamānās ta ṛtvija iti. ke punar yajamānāḥ. ye tatra phalaṃ{*6/294*} kāmayamānāḥ satrakarmaṇi pravṛttās te rājanyā api vaiśyā api. teṣām ṛtvikkarma vidhīyate. tatraitat syāt, yeṣām ārtvijyaṃ śakyaṃ kartum, teṣām eva tad brāhmaṇānām{*6/295*}. pratiṣiddhaṃ [734]{*6/296*} hi rājanyavaiśyānām, na teṣām idam ārtvijyavidhānam iti. naitad evam, yathaiva brāhmaṇānāṃ yajamānānām aprāptaṃ vacanavidhānād bhavati, evam abrāhmaṇānāṃ api yajamānānāṃ vacanaprāmāṇyād eva bhavitum arhatīti. tasmād ārtvijyasaṃskṛtā rājanyavaiśyā api satram āsīrann iti.
NOTES:
*{6/294: E1,6; E2: satraphalaṃ}*
*{6/295: E1,6; E2: brāhmaṇānāṃ śakyam}*
*{6/296: E2: 5,333; E6: 2,192}*
na svāmitvaṃ hi vidhīyate

naitad evam. svāmitvam anena vacanena vidhīyate, evaṃkāmāḥ satram āsīrann iti vidhīyate, nārtvijyam. atha ye yajamānās ta ṛtvija ity anena vacanena vihitam ārtvijyam iti. ucyate, tad api na. katham. nātraiṣā vacanavyaktiḥ. ye yajamānā ity uddeśapadam{*6/297*}, ṛtvija iti vidheyapadam. tathā hi sati, ārtvijyam aṅgaṃ yajamānasaṃskārakaṃ vidhīyeta, na yajamānā ārtvijyasyāṅgam. tatra prākṛtārthatā naiṣām ārtvijyānāṃ syāt, saṃskāraś cādṛṣṭaḥ kalpyeta. sa ca yajamānaviṣaya iti, punar adṛṣṭam. tasmān na yajamānānāṃ satām ārtvijyāḥ padārthā vidhīyante. kiṃ tarhi. ārtvijānāṃ padārthānām ananyakartṛkatā. eṣā ca vacanavyaktiḥ, ṛtvija ity uddeśapadam. ta iti vidhīyate, ye yajamānās ta evartvijo bhavanti, nānya iti, ārtvijeṣu padārtheṣu yajamānāḥ kartāro vidhīyante, pratyāmnānāt. anye nivartante. evaṃ sati prākṛtaprayojanā evārtvijāh padārthāḥ. na yajamānasaṃskāro 'dṛṣṭo vidhīyata iti. yajamānakartṛkalpanāyām apy eṣām adṛṣṭam iti yadi kalpyeta. tatra brūmaḥ, itarasminn api pakṣe yajamānaviṣayaḥ so 'dṛṣṭaḥ saṃskāra iti [735]{*6/298*} avaśyaṃ kalpanīyam. yaś cobhayoḥ pakṣayor doṣo na tam ekaś codyo bhavati.
NOTES:
*{6/297: E1,6; E2: uddeśyapadam}*
*{6/298: E2: 5,334; E6: 2,193}*
gārhapate{*6/299*} vā syātām avipratiṣedhāt

gārhapate{*6/300*} padārthe rājanyavaiśyau bhaviṣyataḥ, na ca, tatrārtvijaprayojanam. tasmād avipratiṣedhas teṣām iti.
NOTES:
*{6/299: E2 (v.l.): gārhapatye}*
*{6/300: E2 (v.l.): gārhapatye}*
na vā kalpavirodhāt

na caitad asti, gārhapate vā padārthe rājanyavaiśyāv iti. kalpavirodho hi syāt, yajamānacamasaḥ somamaya ekeṣām, phalamayacamasa{*6/301*} ekeṣām. tathā, brahmasāma bārhadgiraṃ brāhmaṇānām, pārthuraśmaṃ rājanyānām, rāyovājīyaṃ vaiśyānām. tasmād gārhapate niveśa ity etad api nāsti.
NOTES:
*{6/301: E1,6; E2: phalacamasamaya}*
svāmitvād itareṣām ahīne liṅgadarśanam

atha yad uktam, liṅgadarśanād iti. tat parihartavyam. atrocyate, ahīnam eva satraśabdena vakṣyati, yataḥ svāmitvam ṛtvijāṃ vidhīyate. ata ṛtvijāṃ svāmitvād rājanyavaiśyānāṃ satraṃ nāvakalpata iti. tasmād ahīne liṅgadarśanam.
vāsiṣṭhānāṃ vā brahmatvaniyamāt

etat samadhigataṃ brāhmaṇānām eva satram, na rājanyavaiśyānām [736]{*6/302*} iti. athedānīm idaṃ saṃdigdham, kiṃ sarveṣāṃ brāhmaṇānām, uta vāsiṣṭhānāṃ sa, uta bhṛguśunakavasiṣṭhān varjayitvānyeṣām iti. kiṃ prāptam. sarveṣām aviśeṣāt. na hi kaścid viśeṣa āśrīyate 'mīṣāṃ brāhmaṇānāṃ satram amīṣāṃ neti. tasmāt sarveṣām iti.
evaṃ prāpte brūmaḥ, vāsiṣṭhānāṃ brahmatvasya niyamāt, vāsiṣṭhānāṃ satraṃ syāt, nānyeṣām. kutaḥ. brahmatvasya niyamo bhavati, vāsiṣṭho brahmā bhavatīti, ato vāsiṣṭhānām, tat samānakalpānāṃ ca satraṃ syād iti.
NOTES:
*{6/302: E2: 5,334; E6: 2,193}*
sarveṣāṃ vā pratiprasavāt

sarveṣāṃ vā satraṃ syāt, aviśeṣāt. nanu vāsiṣṭho brahmety ucyate. nety āha. punaḥ pratisūyate, ya eva kaścana stomabhāgam adhīyīta sa eva brahmā bhaved iti. vāsiṣṭhopadeśa idānīṃ kim artha iti cet. stomabhāgapraśaṃsārthaḥ, stomabhāgān adhīyāno 'vāsiṣṭho 'pi vāsiṣṭhakāryaṃ samarthaḥ kartum iti.
viśvāmitrasya hautraniyamād bhṛguśunakavasiṣṭhānām anadhikāraḥ

bhṛgvādīnām anadhikāraḥ syāt. kutaḥ. vaiśvāmitrasya hautraṃ niyamyate, viśvāmitro hotā bhavatīti. tasmād vaiśvāmitrāṇām, taiś ca samānakalpānām adhikāra iti.
[737]{*6/303*}
NOTES:
*{6/303: E2: 5,335; E6: 2,194}*
vihārasya prabhutvād anagnīnām api syāt

satrāṇy evodāharaṇam, ya evaṃ vidvāṃsaḥ satram āsate, ya evaṃ vidvāṃsaḥ satram upayantīti. teṣu saṃdehaḥ. kiṃ sāgnīnām angnīnāṃ ca tāni bhavanti, uta sāgnīnām eveti. kiṃ prāptam. sāgnīnām anagnīnāṃ ca. kutaḥ. vihārasya prabhutvāt. prabhavati hi parakīyo 'pi vihāraḥ sarveṣām upakartum. kartavyo{*6/304*} hi tena sidhyatīti, sa yadīyena tadīyena vā siddhim upaiti. tasmād anagnīnām api bhavitum arhatīti.
NOTES:
*{6/304: E1,6,E2 (v.l.); E2: kratvartho}*
sārasvate ca darśanāt

sārasvate ca satre bhavati darśanam. pararathair vā ete svargaṃ lokaṃ yanti, ye 'nāhitāgnayaḥ satram āsata iti. anāhitāgnīnāṃ satraṃ darśayati. tasmād api sarveṣām.
prāyaścittavidhānāc ca

prāyaścittaṃ vidhīyate, agnaye vivicaye 'ṣṭākapālaṃ puroḍāśaṃ nirvapet, yasyāhitāgner anyair agnibhir agnayaḥ saṃsṛjyerann iti, saṃsarge 'gnīnāṃ prāyaścittaṃ darśayati. sa evaṃ syād anāhitaiḥ, nānyathā. tasmād apy anagnīnāṃ satrāṇīti.
sāgnīnāṃ veṣṭipūrvatvāt

sāgnīnāṃ vā satrāṇi, nānagnīnām. kasmāt. iṣṭipūrvatvāt, iṣṭipūrvatvaṃ somānām āmnātam, darśapūrṇamāsāv iṣṭvā somena yajeteti jyotiṣṭomasyeṣṭipūrvatvam. tac co[738]{*6/305*}dakaparamparayā satrāṇi prati prāptam. tasmād anagnīnāṃ tāni bhaveyur iti.
NOTES:
*{6/305: E2: 5,336; E6: 2,195}*
svārthena ca prayuktatvāt

svārthena cāgnayaḥ prayuktāḥ. katham. upagrahaviśeṣāt, upagrahaviśeṣo hi bhavati, agnīn ādadhīteti. tasmād anyasyāgnibhir anyasya na siddhiḥ, yady api kratvarthā agnaya iti.
saṃnivāpaṃ ca darśayati

sāvitrāṇi hoṣyantaḥ saṃnivaperann iti, tenāpi sāgnayaḥ satrāṇy upāsata iti gamyate. evaṃ liṅgaparihārāv aśiṣṭe 'dhikaraṇe 'nyac cintyate.
juhvādīnām aprayuktatvāt saṃdehe yathākāmī pratīyeta

kiṃ juhvādīni pātrāṇi kasyacid eva yajamānasya, upādāya prayogaḥ kartavyaḥ, utānyāni sādhāraṇāni kartavyāni. kiṃ{*6/306*} prāptam. yasya{*6/307*} kasyacid eva yajamānasyopādāya prayogaḥ kartavyaḥ. kutaḥ. na hi svaṃ pātraṃ yajamānaḥ prayuṅkte. svena pātreṇa prayogaḥ kartavya iti. tasmāt parakīyapātrair anye yajerann iti.
NOTES:
*{6/306: E1,6; E2: kartavyānīti. asmin saṃśaye, ucyate. kiṃ}*
*{6/307: E1,6; E2: prāptam juhvādiṣu yathākāmī bhavet. yasya}*
api vānyāni pātrāṇi sādhāraṇāni kurvīran vipratiṣedhāc chāstrakṛtatvāt

api veti pakṣavyāvṛttiḥ. naitad evam, anyāni hi pātrāṇi sādhāraṇāni kartavyāni. kasmāt. vipratiṣedhāt, vipratiṣedho bhavati{*6/308*}. kadācit tāni pātrāṇy upāttāni bhaveyuḥ. atha maraṇaṃ kasyacid yajamānasyāpadyeta, tatra vipratiṣedhaḥ syāt, āhitāgnim agnibhir dahanti yajñapātraiś ceti, yadi taṃ tair daheyuḥ, itareṣāṃ yajño virudhyeta. atha tair yajñaṃ samāpayeyur{*6/309*} itarasya śarīrasaṃskārāḥ parilupyeran{*6/310*}, anyeṣu punaḥ sādhāraṇeṣūpādīyamāneṣu na kiṃcid api virudhyeta. tasmāt tathā kāryam{*6/311*} iti.
NOTES:
*{6/308: E1,6; E2: vipratiṣedho hi bhavati}*
*{6/309: E1 (v.l.): taṃ pakṣaṃ samavardheyur}*
*{6/310: E2: śarīrasaṃskāraḥ parilupyeta; E2 (v.l.), E1,6: śarīrasaṃskārāḥ parilupyeran}*
*{6/311: E1 (v.l.): na tathā kāryam}*
prāyaścittam āpadi syāt

athedānīṃ pūrvoktasya liṅgasya parihāra ucyate. prāyaścittam asmatpakṣe parikalpiṣyate. katham. araṇye kāntāre gacchatāṃ sthitānāṃ vā dasyubhayāt śvāpadabhayād vā trāse jāte dāvāgninā vā saṃsṛjyeran, mitho vā sa viṣayaḥ prāyaścittasya bhaviṣyatīti.
[740]{*6/312*}
NOTES:
*{6/312: E2: 5,337; E6: 2,196}*
puruṣakalpena vā vikṛtau kartṛniyamaḥ syād yajñasya tadguṇatvād abhāvād itarān pratyekasminn adhikāraḥ syāt

adharakalpā{*6/313*} udāharaṇam, āgrayaṇeṣṭiḥ paśur ityevaṃlakṣaṇakāni karmāṇi, yeṣu saptadaśa sāmidhenyaḥ, teṣu saṃdehaḥ. kiṃ trayāṇām api varṇānām ebhiḥ karmabhir adhikāraḥ, uta vaiśyasyaiveti. kiṃ prāptam. etasyāṃ vikṛtau puruṣakalpena kartā niyamyeta. kutaḥ. yajño{*6/314*} 'yam adhvarakalpādiḥ, etat saṃkhyāguṇakaḥ. iyaṃ ca saṃkhyā vaiśyasyoktā, tena{*6/315*} vaiśya eva etat karma kṛtsnaṃ kartuṃ samarthaḥ. saptadaśaguṇakam etat karma, tac ca sāptadaśyam avaiśyena kriyamāṇam asādhu. itarān prati hi tan na codyate. tena yajetety asāmarthyād brāhmaṇakṣatriyān nādhikariṣyatīti.
NOTES:
*{6/313: E1,6; E2: adhvarakalpā}*
*{6/314: E1,6; E2: kutaḥ. yajñasya tadguṇatvāt. yajño}*
*{6/315: E1,6; E2: vaiśyasyoktā, saptadaśānubrūyād vaiśyasyeti. tena}*
liṅgāc cejyāviśeṣavat

liṅgaṃ ca bhavati, yathā vaiśyasya sāptadaśyam iti, saptadaśo vaiśya{*6/316*} iti. tena vaiśyasya{*6/317*} sāptadaśyam. ato vaiśyasyaivaṃjātīyakāni karmāṇi, yathejyāviśeṣo vaiśyasya bhavati, vaiśyo vaiśyastomena yajeteti, vaiśyasaṃbandhāt. evaṃ sāptadaśyaṃ tasyaiveti.
NOTES:
*{6/316: E1,6; E2: saptadaśo vai vaiśya}*
*{6/317: E1,6,E2 (v.l.); E2: nāvaiśyasya}*
na vā saṃyogapṛthaktvād guṇasyejyāpradhānatvād asaṃyuktā hi codanā

na caitad asti. pṛthag etau saṃyogau, ekaṃ vākyaṃ saptadaśa vaiśyasya [741]{*6/318*} anubrūyād iti. vākyāntaram adhvarakalpādiṣu saptadaśānubrūyād iti, sa ca guṇa ijyāpradhāno bhavati, nejyā guṇārthā. kim ataḥ. yady evaṃ yatrejyā, tatra tadguṇena bhavitavyam. na yatra guṇaḥ, tatrejyayā, vaiśyasya guṇānurodhenejyāpi. trayāṇāṃ varṇānām ijyā. sā tatra guṇam ākāṅkṣatīti{*6/319*}. api cejyāguṇabhūtasyāparā codanā{*6/320*}, na sā vaiśyasaṃyuktā. sā tv avaiśyakaṃ guṇaṃ pratyāyayati. prathamaṃ savaiśyakam iti cet. na, vaiśyasya pradhānatvāt. pradhānabhūtas tatra vaiśyaḥ śrūyate. tasmāt sarvādhikāraḥ.
NOTES:
*{6/318: E2: 5,338; E6: 2,196}*
*{6/319: E1,6,E2 (v.l.); E2: ākarṣatīti}*
*{6/320: E2 (v.l.): api ca yā guṇasyāparā codanā}*
ijyāyāṃ tadguṇatvād viśeṣeṇa niyamyeta