Mīmāṃsāsūtra 1-7 with Śabara's Bhāṣya (with commentary) · Chapter 6.5
yathā pūrvaḥ pakṣaḥ, tathā sati, sāṃnyāyye saty asati ca śākhā [700]{*6/157*} vidyata ity upaveṣo sati cāsati{*6/158*} ca syāt. yathā tu siddhāntaḥ, tathā sāṃnyāyyapakṣe śākhā satī hi pratipādyata iti. tatraivopaveṣo nānyatreti.
[701]{*6/159*}
NOTES:
*{6/157: E2: 5,300; E6: 2,171}*
*{6/158: E2 om. ca}*
*{6/159: E2: 5,300; E6: 2,171}*
abhyudaye kālāparādhād ijyācodanā syāt yathā pañcaśarāve
idam āmananti, vi vā enaṃ prajayā paśubhir ardhayati, vardhayaty asya bhrātṛvyam, yasya havir niruptaṃ purastāc candramā abhyudeti{*6/160*} tredhā{*6/161*} taṇḍulān vibhajet, ye madhyamāḥ syuḥ, tān agnaye dātre puroḍāśam aṣṭākapālaṃ nirvapet, ye sthaviṣṭhās tān indrāya pradātre dadhaṃś carum, ye kṣodiṣṭāḥ, tān viṣṇave śipiviṣṭāya śṛte carum{*6/162*} iti. tatra saṃdehaḥ. kiṃ kālāparādhe yāgāntaram idaṃ codyate, uta teṣv eva prakṛteṣu karmasu nimitte devatāpanayana iti.
kiṃ prāptam. abhyudaye, yaḥ kālāparādhaḥ, tatrejyācodanā syāt. katham. puroḍāśam agnaye dātre madhyamān kurvate{*6/163*}, ye sthaviṣṭhās tān indrāya pradātre dadhani caruṃ kuryāt, kṣodiṣṭhān viṣṇave śipiviṣṭāyeti, yajatis{*6/164*} tu phalabhoktṛsaṃyogād{*6/165*} iti vidhānaṃ{*6/166*} gamyate. yathā pañcaśarāve dravyadevatāsaṃbandhena karmāntaraṃ gamyate, yathā paśukāmeṣṭyām, yaḥ paśukāmaḥ syāt, so 'māvāsyāyām iṣṭvā vatsān apākuryāt, ye sthaviṣṭhāḥ, tān agnaye sanimate 'ṣṭākapālaṃ nirvapet, ye madhyamāḥ, tān viṣṇave śipiviṣṭāya śṛte caruṃ ye 'ṇiṣṭhāḥ, tān indrāya pradātre dadhaṃś carum iti. evam ihāpīti. api ca na prakṛte dravye devatā [702]{*6/167*} śrūyte, śṛte carum iti hi tatra bhavati vacanam. na cābhyudayakāle śrapaṇaṃ kṛtam asti, tasmāt karmāntaram.
NOTES:
*{6/160: E1,6; E2: abhyudiyāt}*
*{6/161: E1,6; E2: sa tredhā}*
*{6/162: Tait.S. 2.5.5.2}*
*{6/163: E1,6; E2: kuryāt}*
*{6/164: E1,6; E2: śipiviṣṭāya śṛte carum iti. yajatis}*
*{6/165: E1,6; E2: dravyaphalabhoktṛsaṃyogād}*
*{6/166: E1,6; E2: yāgavidhānaṃ}*
*{6/167: E2: 5,301; E6: 2,171}*
apanayo vā vidyamānatvāt
devatāpanayo vā. kutaḥ. vidyamānatvāt, vidyante hi karmāṇi prakṛtāni, teṣu vidyamāneṣu punar devatāsaṃbandho haviṣo nopapadyate. yasyānupapattyā yāgaḥ kalpyeta. tasmān na yāgāntaram, teṣv eva haviḥṣu devatāntarāṇi vidhīyante.
tadrūpatvāc ca śabdānām
devatāpanayasarūpāś cāmī śabdā bhavanti, ye madhyamāḥ, teṣāṃ devatāntaraṃ vidhīyate. tatra dravyaṃ prāptam, aprāptā devatā vidhīyate. kathaṃ punar devatāvidhānārthe nānekaguṇvidhānadoṣo jāyeteti. ucyate, naivātrāneko guṇo vidhīyate kasmiṃścid vākye. taṇḍulān{*6/168*} vibhajed ity atra tāvad vibhāgamātraṃ vidhīyate. anyat sarvam anūdyate, tasmād adoṣaḥ. ye madhyamāḥ, teṣām agnir devatā vidhīyate, anyat puroḍāśādy anūdyate. ye sthaviṣṭhāḥ, teṣāṃ dadhisahitānām indro devatāsmin vākye vidhīyate. tatrārthaprāpte{*6/169*} śrapaṇe sati carutā, saha saptamyarthenārthaprāptenaivāsmin vākye 'nūdyate. ye kṣodiṣṭhāḥ, teṣāṃ śṛtasahitānāṃ viṣṇuḥ śipiviṣṭo devatā vidhīyate, anyat sarvam anūdyate. tasmād adoṣaḥ.
NOTES:
*{6/168: E1,6; E2: tredhā taṇḍulān}*
*{6/169: E1,6; E2: tatrārdhaprāptā}*
ātañcanābhyāsasya darśanāt
ātañcanābhyāsaṃ ca darśayati. katham. evaṃ śrūyate, yadi [703]{*6/170*} bibhīyād abhimodeṣyatīti mahārātre havīṃṣi nirvapet. phalīkṛtais taṇḍulair upāsīta, ardhaṃ dadhi havir ātañcanārthaṃ nidadhyāt, ardhaṃ na. yady abhyudiyād anenātacya{*6/171*} pracaret, yady u na{*6/172*}, brāhmaṇaṃ{*6/173*} bhojayed iti. yadi karmāntaram, upādeyatvena tadā taṇḍulā dadhi śṛtaṃ ca. tasmāl laukikāny upādeyāni, na hy eṣa tadā prakṛtānāṃ vyāpāraḥ, tatrāvinaṣṭe dadhani, aparedyur āmāvāsye kriyamāṇe vidyate dadhīti nātañcanam āvarteta. tasyām evābhyuditeṣṭau dadhi vidyata iti nātañcanaṃ syāt. atha nimitte devatāpanayaḥ, tatas tasmin dadhani caruḥ kṛta iti, punar āmāvāsye dohe ātañcanena kāryam, evam ātañcanābhyāsasya darśanaṃ devatāvidhāne yujyata iti.
NOTES:
*{6/170: E2: 5,303; E6: 2,172}*
*{6/171: E1,6; E2: abhyudi. yāt tenātañcya}*
*{6/172: E2: yadi na}*
*{6/173: E1,6; E2: prātaretena brāhmaṇaṃ}*
apūrvatvād vidhānaṃ syāt
atha yad uktam, yathā paśukāmeṣṭyāṃ karmāntaram, yaḥ paśukāmaḥ syāt, so 'māvāsyām iṣṭvā vatsān apākuryād iti. tat parihartavyam. tatrocyate, yuktaṃ yat tatra karmāntaravidhānam. kutaḥ. apūrvatvāt, na tatra kaścit pūrvaprāpto yāgo vidyate, so 'māvāsyām iṣṭveti hi parisamāpte tasminn idam ārabhyate. tatra dravyadevatāsaṃyukto nirvapatiśabdo nāntareṇotsargam, dravyadevatayoḥ saṃbandho vidyata{*6/174*} iti yajatiṃ gamayati. na tv ihaivam, iha hi yāgaḥ prakṛto gamyate, tasminn eva vidyamānasya dravyasya devatāsaṃbandhamātraṃ vidhīyata iti na doṣo bhavati.
NOTES:
*{6/174: E1,6,E2 (v.l.); E2: ghaṭata}*
payodoṣāt pañcaśarāve 'duṣṭaṃ hītarat
atha yad upavarṇitam, yathā pañcaśarāve karmāntaraṃ vidhīyate, [704]{*6/175*} evam ihāpīti, tat parihartavyam iti. atrocyate, yuktaṃ pañcaśarāve karmāntaram. duṣṭaṃ hi tatra dravyam, yasya devatā vidhīyate. tatrāvaśyaṃ dravyam upādeyatvena codayitavyam, tasminn upādīyamāne devatāntare cāpūrvaḥ saṃbandho vidhīyate, tad yāgāntaraṃ bhavatīti. itarad iha dravyam aduṣṭam, tad anūdya, prakṛte yāge devatā vidhīyata ity uktam, tasmād adoṣa iti.
NOTES:
*{6/175: E2: 5,304; E6: 2,173}*
sāṃnyāyye 'pi tatheti cet
evaṃ cet paśyasi, sāṃnyāyye 'pi doṣaḥ. tad api hy abhyudaye tatkālāpabhraṃśād duṣṭam iti.
na tasyāduṣṭatvād aviśiṣṭaṃ hi kāraṇam
naitad evam, pañcaśarāve hi duṣṭaṃ dravyam, iha tādṛśam evāvatiṣthate. nanu kālāpabhraṃśena duṣṭam. na duṣyati, aviśiṣṭaṃ hi kāraṇam. abhyudaye prāyaścittavidhānaṃ duṣṭe 'py upapadyate, kālāparādhe 'duṣṭe{*6/176*} 'pi tat. akāle hy abhipravṛttasya śakyate devatāvidhānam, na tu vinaṣṭasya.
NOTES:
*{6/176: E1,6,E2 (v.l.); E2: kālāparādhenāduṣṭe}*
lakṣaṇārthā śṛtaśrutiḥ
atha yad uktam, na prakṛte dravye devatā śrūyate, śṛte carum iti tatra bhavati vacanam, na cābhyudayakāle śrapaṇaṃ kṛtam astīti, tat parihartavyam. atrocyate, lakṣaṇārtheyaṃ śṛtaśrutiḥ, dharmalakṣaṇārthā{*6/177*} śṛte, śṛtasahacaritadharmaka iti.
[705]{*6/178*}
NOTES:
*{6/177: E1 hat dharmalakṣaṇārthā in Klammern}*
*{6/178: E2: 5,305; E6: 2,174}*
upāṃśuyāje 'vacanād yathāprakṛti
tasminn evābhyudaye saṃśayaḥ. kim upāṃśuyāge 'pi devatāpanayo bhaven neti. kiṃ prāptam. upāṃśuyājo yathāprakṛti syāt. kasmāt. avacanāt, yathāmīṣu vacanam, madhyamānām agnaye dātre puroḍāśāḥ{*6/179*} sthaviṣṭhānām indrāya pradātre dadhani caruḥ, kṣodiṣṭhānāṃ viṣṇave śipiviṣṭāya śṛte caru iti. naitad upāṃśuyāje 'sti. tasmāt sa yathādevataṃ syāt.
NOTES:
*{6/179: E1,6; E2: puroḍāśaḥ}*
apanayo vā pravṛttyā yathetareṣām
vāśabdaḥ pakṣaṃ vyāvartayati. upāṃśuyājasyāpanayaḥ. kena kāraṇena. pravṛttyā, akāle tantrapravṛttir devatāpanayasya kāraṇam. kutḥ. na hy atrābhyudaye sati taṇḍulā vibhāgārtham upādīyante. kiṃ tarhi. abhyuditasya haviṣo vibhāga ucyate, abhyudayenāparāhnasyeti{*6/180*}. katham avagamyate. yasyābhyudiyād ityaviśeṣaśravaṇāt, sarvasyaiva hy aparādhenābhyudeti, aparādhaś cākāle tantrapravṛttiḥ. evaṃ ca sati na tad dhavis taṇḍulaiḥ śakyaṃ viśeṣṭum. tasmād upāṃśuyāgasyāpi{*6/181*} vibhāgaḥ. tredhā taṇḍulān vibhajed iti hy anena vākyena devatāpanayaḥ kriyate, vidhir hy atra vibhajed iti. vibhāgaṃ kuryād ity arthaḥ{*6/182*}. katham iti. vibhāge viśeṣaparāṇy uttarāṇi vākyāni. idam idaṃ ca dravyam asyai devatāyai, idam idaṃ cāsyā iti. yasya dravyasya viśeṣavibhāgo nāsti, tasyāpi vibhajed iti sāmānyavibhāgaḥ. tasmād yathaivetareṣāṃ vibhāgaḥ, evam upāṃśuyājasyāpīti. athavā, upāṃśuyājadravyāt [706]{*6/183*} pūrveṇa vākyenāpanītā devatā. na tad apareṇa vākyena devatāntare{*6/184*} saṃyojitam. tasmāt prahīṇam eva tat.
NOTES:
*{6/180: E1; E2: abhyudayenāparāddhasyeti; E6: abhyudayenāparāhṇasyeti}*
*{6/181: E1,6; E2: upāṃśuyājasyāpi}*
*{6/182: E1 hat vibhāgaṃ kuryād ity arthaḥ in Klammern}*
*{6/183: E2: 5,306; E6: 2,174}*
*{6/184: E1,6; E2: devatāntareṇa}*
nirupte syāt tatsaṃyogāt
asminn evodāharaṇe saṃśayaḥ. kiṃ yadi nirupte 'bhyudayo 'vagamyate, tadābhyuditeṣṭiḥ, utānirupte 'pīti. kiṃ prāptam. nirupte 'vagate 'bhyuditeṣṭiḥ syāt. kutaḥ. tatsaṃyogāt, nirvāpasaṃyogo hi bhavati, yasya havir niruptam iti. tasmād anirupte naitad vidhānam iti.
pravṛtte vā prāpaṇān nimittasya
vāśabdaḥ pakṣaṃ vyāvartayati. akāle tantrapravṛttimātre syād etad vidhānam. prāptaṃ hi tāvaty eva nimittam, yasya havir abhyudetīti havir grahaṇaṃ lakṣaṇatvena. yasya havir abhyudetīti havir lakṣita udayo nimittam, pravṛttaṃ havir lakṣayati, nodāsīnam. tasmāt, havir abhyudetīty ucyamāne pravṛttaṃ havir abhyudetīti gamyate. na hi tan niruptam ity etena śakyaṃ viśeṣayitum. bhidyeta hi tadā vākyam. yasya havir niruptam, nāniruptam{*6/185*} ity evam apekṣyaṃāṇe havir abhyudetīti na śakyate vidhātum. tasmād anirupte 'pīṣṭir iti.
NOTES:
*{6/185: E1,6,E2 (v.l.); E2 om. nāniruptam}*
[707]{*6/186*}
NOTES:
*{6/186: E2: 5,307; E6: 2,175}*
lakṣaṇamātram itaram
atha yad uktam, niruptasaṃyogo bhavati, yasya havir niruptam iti, lakṣaṇamātram etan niruptam iti. kasmiṃścit padārthe tasya pravṛtta ity arthaḥ.
tathā cānyārthadarśanam
anyārtho 'pi caitam arthaṃ darśayati, sa yady agṛhītaṃ havir abhyudiyāt, prajñātam eva. tadaiṣā vratacaryā, yat pūrvedyur dugdhaṃ dadhi havir ātañcanaṃ tat kurvanti, pratimuñcanti vatsān, tān eva tat punar apākurvanti, tān aparāhṇe parṇaśākhayāpākaroti. tad yathaivādeḥ prajñātam āmāvāsyaṃ havir evam eva tad yady u vratacaryāṃ vā nodāśaṃseta, gṛhītaṃ vā havir abhyudiyād itarathā tarhi kuryāt, etān eva taṇḍulān sakṛtphalīkṛtān{*6/187*} iti, agṛhīte haviṣy anyaṃ vidhiṃ bruvan gṛhīte 'py anirupte vābhyudaye prāyaścittaṃ darśayati.
NOTES:
*{6/187: E1,6; E2: suphalīkṛtān}*
anirupte 'bhyudite prākṛtībhyo nirvaped ity āśmarathyas taṇḍulabhūteṣv apanayāt
pravṛttamātraṃ nimittam iti sthitam. naimittikas tu devatāpanayo devatāntarasaṃyogaś ca, kiṃ nirvāpottarakālaṃ taṇḍulāvasthe haviṣi kartavyo nirvāpas tu prākṛtībhya eva syāt, jñāte 'bhyudaye, uta vaikṛtībhya eveti saṃśayaḥ. kiṃ tāvat prāptam. [708]{*6/188*} anirupte 'bhyudite prākṛtībhyo nirvaped ity āśmarathya ācāryo manyate sma. kutaḥ. taṇḍulabhūteṣv apanayāt. taṇḍulabhūteṣv apanayaḥ śrūyate, yasya havir niruptaṃ purastāc candramā abhyudeti tredhā taṇḍulān vibhajed ity abhyudayāvagamād anantaraṃ taṇḍulavibhāgam āha. so 'taṇḍulabhūteṣu nāvakalpate. tasmād anirupte taṇḍulābhāvād anapanītā devatāḥ prākṛtya iti prākṛtībhya eva nirvaped iti.
NOTES:
*{6/188: E2: 5,308; E6: 2,175}*
vyūrdhvabhāgbhyas tv ālekhanas tatkāritvād devatāpanayasya
tuśabdaḥ pakṣaṃ vyāvartayati. vyūrdhvaṃ yā bhajante karma, tābhyo nirvaped ity ālekhana ācāryo manyate sma. kutaḥ. tatkāritvād devatāpanayasya, yasmād akāle tantrapravṛttikārito devatāpanayaḥ, tasmād apanītā devateti vyūrdhvabhāgbhyo nirvaptavyāḥ.
vinirupte na muṣṭīnām apanayas tadguṇatvāt
atha prārabdhe caturmuṣṭirnirvāpe 'parisamāpte bhavati saṃśayaḥ, yan niruptaṃ tan niruptam eva, avaśiṣṭaṃ kiṃ prākṛtībhyo nirvaptavyam, kiṃ vaikṛtībhyaḥ, uta tūṣṇīm eveti. kiṃ prāptam. vinirupte sāminirupta ity arthaḥ{*6/189*}. na tatra devatāpanayaḥ syāt. kutaḥ. tadguṇatvāt, nirvāpasya guṇo devatā, na muṣṭīnām, [709]{*6/190*} sa ca nirvāpas tad devatākaḥ. kutaḥ. catuḥsaṃkhyāpūraṇārthatvād abhyāsamātraṃ kartavyam. tac cābhyāsamātraṃ punaḥ kriyate, pūrvam eva kṛte tasmin nirvāpe na devatāpanītā. sa evāyaṃ punaḥ kriyate, punar api kriyamānasyānapanītaiva devatā bhavitum arhatīti prākṛtībhya eva nirvaptavyam. na cottaro muṣṭiḥ pṛthak padārthaḥ, yena devatāpanayo bhavet. kṛtasya nirvāpasya saṃkhyāpūraṇam etat kriyate. tasmād anapanaya iti.
NOTES:
*{6/189: E1 hat sāminirupta ity arthaḥ in Klammern}*
*{6/190: E2: 5,309; E6: 2,176}*
aprākṛtena hi saṃyogas tatsthānīyatvāt
na prākṛtībhyo nirvaptavyam. kābhyas tarhi. vaikṛtībhyaḥ. kutaḥ. aprākṛtena devatāviśeṣeṇa saṃyogaḥ śrūyate, nādhikṛtena, tredhā taṇḍulān vibhajed iti prākṛtībhya ācchidya vaikṛtībhyo nirvaptavyo vidhīyate, tā idānīṃ tatsthānīyāḥ.
tasmād vinirupte nivṛttā devatā anyāḥ, anyāś copajātāḥ. tasmād vaikṛtīnāṃ saṃyogena nirvāpaśeṣaḥ kartavya iti.
abhāvāc cetarasya syāt
abhāvād itarasyārdhasya devatāsaṃyuktasya, na nirvāpo bhavati devatāsaṃyuktaḥ. yadi nirvāpo 'rdhaṃ{*6/191*} anyadevatyo 'rdho 'py anyasyai devatāyai, naiva nirvāpa itaradevatāko vetaradevatāko vā{*6/192*}. tasmāt tūṣṇīm eva nirvaptavyam, avaśyam anyataratra saṃkalpabhedo bhavati.
[710]{*6/193*}
NOTES:
*{6/191: E2: nirvāpe 'rdho}*
*{6/192: E1,6; E2: itaradevatākaḥ prākṛta itaradevatāko vā}*
*{6/193: E2: 5,310; E6: 2,177}*
sāṃnāyyasaṃyogān nāsaṃnayataḥ syāt
abhyuhiteṣṭir{*6/194*} evodāharaṇam. tatra śrūyate, dadhani caruṃ, śṛte carum iti. tatra saṃdehaḥ. kiṃ saṃnayato bhavaty abhyudaye prāyaścittam, utāviśeṣeṇeti. kiṃ prāptam. saṃnayato 'bhyudaye prāyaścittam. kutaḥ. sāṃnāyyasaṃyogāt, saṃnyāyyasaṃyogo hi bhavati, śṛte carum, dadhani carum iti, śṛtādyabhāvāt, nāsaṃnayato bhavitum arhati, vaiguṇyaṃ hi tathā syāt.
NOTES:
*{6/194: E1; E2,6: abhyuditeṣṭir}*
auṣadhasaṃyogād vobhayoḥ
vāśabdaḥ pakṣaṃ vyāvartayati. ubhayor api syāt, na kevalasya saṃnayataḥ, auṣadhasaṃyogāt{*6/195*}, ye madhyamā ye sthaviṣṭhā ye kṣodiṣṭhā iti bhavaty auṣadhasaṃyogaḥ, sa ca śakyo 'saṃnayatāpīti. tasmān nāsati kāraṇe 'saṃnayato nivarteta. ubhayor{*6/196*} api pakṣayoḥ prāyaścittam iti.
NOTES:
*{6/195: E1,6; E2: saṃnayataḥ. kutaḥ. auṣadhasaṃyogāt}*
*{6/196: E1,6; E2: ata ubhayor}*
vaiguṇyān neti cet
iti yad uktam, asaṃnayato dadhnaḥ śṛtasya cābhāvāt tadadhikaraṇatā nāsti. tasmād vaiguṇyaṃ tasmin pakṣa iti, tat parihartavyam iti.
nātatsaṃskāratvāt/76.5.24//
naitad evam. na hi dadhyadhikaraṇa caroḥ śrapaṇe śrūyate. kiṃ tu yathā sthaviṣṭhā indrāya pradātre, evaṃ dadhy api devatāsaṃbandhārthaṃ [711]{*6/197*} vidhīyate, na carusaṃbandhārtham iti. bhidyeta hi tathā vākyam, sthaviṣṭhā devatāyai, dadhani ca te kartavyā iti. saptamīsaṃyogas tu prāpte 'rthe 'nuvādaḥ. tasmād avivakṣitaṃ teṣāṃ sāhityam, lakṣaṇatvena hi te śrūyanta iti, na hi payo dadhi ca nāstīti sthaviṣṭhānāṃ na devatāpanayo bhavati. asaṃnayato 'py arthād apsu śrapayiṣyata iti.
NOTES:
*{6/197: E2: 5,311; E6: 2,177}*
sāmyutthāne viśvajitkrīte vibhāgasaṃyogāt
idam āmananti, yadi satrāya dīkṣitā atha{*6/198*} sāmyut tiṣṭheran, somam apabhajya viśvajitā atirātreṇa sarvastomena sarvapṛṣṭhena sarvavedasadakṣiṇena yajerann iti. tatra saṃdehaḥ. kiṃ krītarājakasyotthāne viśvajit, uta pravṛttamātrasyeti. kiṃ prāptam. sāmyutthāne viśvajit krīte syāt. kutaḥ. vibhāgasaṃyogāt, somam apabhajya viśvajitā yajerann iti. ye hy akrīte rājany uttiṣṭanti, teṣāṃ somavibhāgābhāvād vaiguṇyaṃ syāt. tasmāt krītarājakā uttiṣṭhanto viśvajitaṃ kuryuḥ.
NOTES:
*{6/198: E2: dīkṣitānāṃ; E2 (v.l.), E1,6: dīkṣitā atha}*
pravṛtte vā prāpaṇān nimittasya
vāśabdaḥ pakṣaṃ vyāvartayati. pravṛttamātrasyotthāne syāt. kutaḥ. prāpaṇān nimittasya, sāmyutthānaṃ nimittaṃ viśvajitaḥ, [712]{*6/199*} tac ca prāptam, na ca tac chakyaṃ viśeṣayitum, krīte some{*6/200*} sāmyutthānam iti.
NOTES:
*{6/199: E2: 5,312; E6: 2,312}*
*{6/200: E1,6; E2: krīte yadi}*
ādeśārthetarā śrutiḥ
atha yad uktam, akrīte rājany uttiṣṭhanto vibhāgābhāvād viguṇaṃ kuryur iti. tat pratihartavyam. atrocayate, na vibhāgo vidhīyate. bhidyeta hi tathā vākyam. sāmyutthāne viśvajitā yajeran, somasya tv apabhāgaṃ{*6/201*} kṛtveti. tenāpabhajyety anuvādaḥ. katham prāptir iti cet. arthād uttiṣṭhatāṃ vibhāgo bhavati dhanasya. so 'yaṃ sarvadravyāṇāṃ vibhāgaḥ somavibhāgena lakṣyate, somaṃ vibhajyānyāni ca dravyāṇīty ādeśārthetarā śrutir bhavati. tasmāt krīte cākrīte ca rājany uttiṣṭhatāṃ viśvajid iti.
NOTES:
*{6/201: E1,6; E2: vibhāgaṃ}*
dīkṣāparimāṇe yathākāmyaviśeṣāt
jyotiṣṭomaṃ prakṛtya śrūyate, ekā dīkṣā, tisra upasadaḥ, pañcamīṃ prasuta{*6/202*} iti. tisro dīkṣāḥ, dvādaśa dīkṣā iti bahūni dīkṣāparimāṇāny āmnātāni. teṣu saṃdehaḥ. kim aniyamaḥ, yad vā tad vā parimāṇam upādeyam, uta dvādaśa dīkṣā iti. kiṃ prāptam. dīkṣāparimāṇe yathākāmī syāt. nāsti niyamaḥ. kutaḥ. aviśeṣāt, na kaścana [713]{*6/203*} viśeṣa upādīyate. tasmād yatkiṃcit parimāṇam upādeyam iti.
NOTES:
*{6/202: E1,6; E2: pañcamī prasṛta}*
*{6/203: E2: 5,314; E6: 2,179}*
dvādaśāhas tu liṅgāt syāt
dvādaśāha eva parimāṇam upādīyeta. kutaḥ. liṅgāt sāmarthyād ity arthaḥ{*6/204*}. kiṃ sāmarthyam. dvādaśa rātrīr dīkṣito bhṛtiṃ vanvīteti{*6/205*} nityavad āmnāyate, na pākṣikam. tad eva nityaṃ kurvan, na śaknoty anyat parimāṇam upādātum. tasmād dvādaśāha eva parimāṇaṃ niyamyeta, anyāni parimāṇāni vikṛtau bhaviṣyatīti naiṣām ānarthakyam iti.
NOTES:
*{6/204: E1 hat sāmarthyād ity arthaḥ in Klammern}*
*{6/205: E1,6; E2: nvatīveti(?)}*
paurṇamāsyām aniyamo 'viśeṣāt
gavāmayane śrūyate, purastāt paurṇamāsyāś caturahe dīkṣerann iti. tatra saṃdehaḥ. kasyāḥ paurṇamāsyā iti. kiṃ prāptam. paurṇamāsyām aniyama iti. kutaḥ. aviśeṣāt, nātra kaścid viśeṣavacanaḥ śabda upādīyate.
ānantaryāt tu caitrī syāt
tuśabdaḥ pakṣaṃ vyāvartayati. naitat, aniyama iti, caitrī, paurṇamāsī tu bhavet. kutaḥ. ānantaryāt, paurṇamāsīm uktvānantaraṃ vākyaśeṣe caitrī saṃkīrtyate, purasāt paurṇamāsyāś caturahe dīkṣeran. ṛtumukhaṃ vaiṣā paurṇamāsī saṃvatsa[714]{*6/206*}rasya, yā caitrī paurṇamāsīti. atra saṃdigdheṣu vākyaśeṣād{*6/207*} iti caitrī niyamyeta.
NOTES:
*{6/206: E2: 5,315; E6: 2,179}*
*{6/207: MS 1.4.29}*
māghī vaikāṣṭakāśruteḥ
vāśabdaḥ pakṣaṃ vyāvartayati. na caitad asti caitrīti. kiṃ tarhi. māghīti. kutaḥ. ekāṣṭakāśruteḥ, kraye hy ekāṣṭakāśrutir bhavati. teṣām ekāṣṭakāyāṃ krayaḥ saṃpadyata iti. tasmān māghyāḥ purastāc caturahe dīkṣitasyaikāṣṭakāyāṃ krayaḥ śakyate kartum, na caityāḥ. tad etat sāmarthyaṃ nāma liṅgam, tat vākyasya bādhakaṃ bhavati. tasmān māghī paurṇamāsīti.
anyā apīti cet
iti cet paśyasi, māghī paurṇamāsī, evam ekāṣṭakāyāṃ krayaḥ saṃpatsyata iti. tan na, asarvā aṣṭamya{*6/208*} ekāṣṭakāḥ, dvādaśaikāṣṭakā iti, tena na doṣaḥ.
NOTES:
*{6/208: E1,6; E2: sarvā apy aṣṭamya}*
na bhaktitvād eṣā hi loke
naitad evam, bhākto hy anyāsv aṣṭamīṣv ekāṣṭakāśabdaḥ. eṣā hi mukhyā, yā māghyāṃ vṛttāyām{*6/209*}, mukhyagauṇayoś ca mukhye saṃpratyayaḥ. tasmān māghy eva paurṇamāsīti.
NOTES:
*{6/209: E1,6; E2: vṛttā}*
dīkṣāparādhe cānugrahāt
ekāṣṭakāyāṃ dīkṣeran, eṣā vai saṃvatsarasya patnī, yad ekāṣṭakā{*6/210*}, ity uktvā punaḥ, caturahe purastāt paurṇamāsyā dīkṣāṃ vidhāya, teṣām ekāṣṭakāyāṃ krayaḥ saṃpadyate, tenaikāṣṭakāṃ [715]{*6/211*} na chaṃvaṭ kurvantīti, dīkṣātaḥ pracyutām ekāṣṭakāṃ krayeṇa tu gṛhṇan māghyāḥ paurṇamāsyā adhikāraṃ darśayati. asyāṃ ca māghyām aṣṭamyām abhījyamānāyāṃ bhavati mantraḥ,
yāṃ janāḥ pratinandanti rātrīṃ dhenum ivāyatīm/
saṃvatsarasya yā patnī sā no astu sumaṅgalī//
ity{*6/212*} aṣṭakāyai surādhase svāheti, yāsau māghy aṣṭamī, tām ekāṣṭakāṃ darśayati.
NOTES:
*{6/210: Tait.S. 7.4.8.2}*
*{6/211: E2: 5,316; E6: 2,180}*
*{6/212: E2 om. iti}*
utthāne cānuprarohāt
utthāne cānuprarohaṃ darśayati. tān uttiṣṭhata auṣadhayo vanaspatayo 'nuttiṣṭhantīti{*6/213*}, vasanta utthānaṃ darśayati. tasminn oṣadhayo vanaspatayaś cottiṣṭhanti. tasmād api sā niyamyate.
NOTES:
*{6/213: Tait.S. 7.4.8.3}*
asyāṃ ca sarvaliṅgāni
ārtaṃ vā ete saṃvatsarasyābhidīkṣante, ya ekāṣṭakāyāṃ dīkṣanta{*6/214*} iti. ārtā yasmin kāle bhavanti, sa ārtaḥ kālaḥ. śītena cārtā bhavanti. tasmān māghy aṣṭamy ekāṣṭaketi. tathā, vyastaṃ vā ete saṃvatsarasyābhidīkṣante, ya ekāṣṭakāyāṃ dīkṣanta iti. ayanaparivṛttir vyastaśabdenocyate. tathā, apo nābhinandanto 'vabhṛtham abhyavayantīti caitryāṃ dīkṣitā abhinandanto 'bhyaveyuḥ. tasmād api māghī paurṇamāsīti.
[716]{*6/215*}
NOTES:
*{6/214: Tait.S. 7.4.8.1}*
*{6/215: E2: 5,316; E2: 2,180}*
dīkṣākālasya śiṣṭatvād atikrame niyatānām anutkarṣaḥ prāptakālatvāt
idaṃ śrūyate, tasmād dīkṣito na dadāti, na pacati, na juhotīti, jyotiṣṭome samāmananti. yadi{*6/216*} tu daivān mānuṣād vā pratibalād dīkṣitākāla utkṛṣyate, tatra saṃdehaḥ. kiṃ dānahomapākānām utkarṣaḥ, uta neti. kiṃ prāptam. anutkarṣaḥ, niyatā hi dānahomapākāḥ, yāvaj jīvam, agnihotraṃ juhotītyevamādibhiḥ śrutibhis teṣām apavādaḥ, yeṣv ahaḥsu sāṅgo jyotiṣṭomo vihitaḥ, tāvanty ahāni muktvānyeṣv ahaḥsu kartavyāḥ. jyotiṣṭomavidhānakālāt parato 'pratiṣiddhāḥ. tasmāt kartavyāḥ, prāpto hi teṣāṃ kāla iti.
NOTES:
*{6/216: E1,6; E2: samāmananti, tiṣṭo dīkṣā ityevamādi. yadi}*
utkarṣo vā dīkṣitatvād aviśiṣṭaṃ hi kāraṇam
vāśabdāt pakṣo viparivartate. yad uktam, naiṣam utkarṣa iti, naitad evam. utkṛṣṭavyāḥ{*6/217*}. kutaḥ. dīkṣitatvāt, dīkṣitasya te pratiṣiddhāḥ, na dīkṣito yasmin kāle. lakṣaṇā hi evaṃ syāt, yathā tu vayaṃ brūmaḥ, tathā śrutiḥ kāraṇam. prāk cāvabhṛthāt, ayaṃ dīkṣita eva. aviśiṣṭaṃ hi kāraṇam, yad eva jyotiṣṭomavidhānakāle, tad evātikrānte 'pi. ubhayatra hi dīkṣitatvaṃ hi kāraṇam. tasmāt teṣām utkarṣa iti.
[717]{*6/218*}
NOTES:
*{6/217: E2: utkraṣṭavyāḥ}*
*{6/218: E2: 5,317; E6: 2,181}*
tatra pratihomo na vidyate, yathā pūrveṣām
tatrotkṛṣyamāṇe jyotiṣṭome{*6/219*}, akṛteṣu homeṣu kiṃ parisaṃkhyāya homāḥ kartavyāḥ, uta neti. kiṃ prāptam. parisaṃkhyāya homāḥ kriyeran. kiṃ kāraṇam. avaśyakartavyatayā hi te vihitā homāḥ. atipannā api kartavyā eva. tathā hy eṣām avaśyakartavyatā anugṛhītā bhaviṣyati. pradhānamātraṃ tu niyatam, nātra kālānurodhaḥ kartavyaḥ, nadīvegasthānīyatvāt. yady apy atikrāntāḥ kālāḥ, atikrāntānāṃ parisaṃkhyāya pradhānamātrāṇi kartavyāni, yathāvaśyakartavyaṃ bhuktibhṛtakadānādi, yad atikrāntaṃ bhavati, tat parisaṃkhyāya kriyate, evam idam apīti.
evaṃ prāpte brūmaḥ, tatra pratihomo na vidyate, yathā pūrveṣām, kartavyam akṛtvā kuryāt, nākartavyam. akartavyāś caite, pratiṣiddhatvāt, yathā pūrveṣām asati kālātikrame 'kṛtānāṃ na pratihomaḥ, evam eṣām apīti.
NOTES:
*{6/219: E1 (v.l.) jyotiṣṭomakāle}*
kālaprādhānyāc ca
kālaprādhānyaṃ ca bhavati, nimittatvena tasya śrutatvāt. tadabhāve vihitam eva na bhavati. pradhānamātraṃ yady api niyamyeta, tathāpi nimitte kāle. sa ca nadīvegasthānīyaḥ kāle 'tikrāntaḥ, ato na pratihomaḥ kartavya iti.
[718]{*6/220*}
NOTES:
*{6/220: E2: 5,318; E6: 2,182}*
pratiṣedhāc cordhvam avabhṛthād eṣṭeḥ{*6/221*}
ūrdhvam avabhṛthād ā udavasānīyāyā iṣṭer ye homāḥ, teṣv atipanneṣu daivena mānuṣeṇa vā pratibalena bhavati saṃśayaḥ. kiṃ pratihomaḥ kartavyaḥ, uta neti. kiṃ prāptam. kartavya iti, unmuktadīkṣo hi sa tadā bhavati, dīkṣāṇām unmocanārtho hy avabhṛthaḥ. tasmāt kartavyāḥ, te na kṛtā iti.
evaṃ prāpte brūmaḥ, ūrdhvam avabhṛthāt, ā udavasānīyāyā iṣṭeḥ, atipannānāṃ na pratihomaḥ syāt. kutaḥ. pratiṣedhāt, pratiṣedho hi bhavati, etayā punarādheyasasmitayeṣṭyāgnihotraṃ{*6/222*} hotavyam iti, prāg udavasānīyāyāḥ, homasya pratiṣedhaḥ. yāvad udavasānīyotkṛṣyate, tāvat pratiṣedhaḥ. evaṃ śrutiḥ, itarathā lakṣaṇā syāt. tasmād akartavyāḥ, te na kṛtā iti, na syāt pratihoma iti.
NOTES:
*{6/221: E6 (?); E2,6: iṣṭeḥ}*
*{6/222: E1,6; E2: ādheyasaṃmitayeṣṭvāgnihotraṃ}*
pratihomaś cet sāyam agnihotraprabhṛtīni hūyeran
eteṣv evodāharaṇeṣu bhavati saṃśayaḥ. kiṃ pratihome sāyam agnihotraprabhṛtīny ārabhyeran{*6/223*}, uta prātaragnihotraprabhṛtīnīti. nanu nāsty eva pratihoma iti sthitam. ucyate, astīti kṛtvā cintayāmaḥ. kṛtvā cinteyam, anyeṣu sadṛśanyāyeṣūdāharaṇeṣv asyāḥ prayojanam asti [719]{*6/224*} iti cintyate. kiṃ prāptam. aniyamaḥ, arthakṛtatvāt. evaṃ prāpte brūmaḥ, yadi pratihomaḥ kriyate, sāyam agnihotraprabhṛtīni hūyeran. kutaḥ{*6/225*}. sāyam agnihotrād ārabhyātipannāni, tenaivānupūrveṇa pratihotavyānīti.
NOTES:
*{6/223: E1 (v.l.) hūyeran}*
*{6/224: E2: 5,319; E2: 2,182}*
*{6/225: E2 om. sāyam agnihotraprabhṛtīni hūyeran. kutaḥ}*
prātas tu ṣoḍaśini
ṣoḍaśisaṃsthe somo 'tipanneṣu{*6/226*} homeṣu saṃdehaḥ, kiṃ sāyam agnihotreṇeti, uta prātar iti{*6/227*}. kiṃ prāptam. sāyam agnihotreṇeti pūrvasminn adhikaraṇa uktam, utsargeṇa sarvatraivam iti prāptam. tathā prāpta ucyate, prātas tu ṣoḍaśini, ṣoḍaśisaṃsthe prātaragnihotrādīny atipannānīti prātaragnihotrād eva samārabhyānīti.
NOTES:
*{6/226: E1,6; E2: jyotiṣṭome 'tipanneṣu}*
*{6/227: E2: agnihotreṇa pratihotavyam uta prātar agnihotreṇeti}*
prāyaścittam adhikāre sarvatra doṣasāmānyāt
darśapūrṇamāsayoḥ śrūyate, bhinne juhoti skanne juhotīti. tatra kiṃ darśapūrṇamāsayor evaitat, bhinne skanne ca prāyaścittam uta yatra bhidyate skandati ceti. kiṃ prāptam. [720]{*6/228*} prakaraṇe yat prāyaścittam evaṃjātīykaṃ kiṃcid utpannam, tat sarvatra yatra yatra bhidyate skandati vā, tatra tatra syāt. kasmāt. doṣasāmānyāt, samānaṃ nimittaṃ skandanaṃ bhedanaṃ vā. sa evātra doṣa ity abhipretam. prakaraṇād darśapūrṇamāsayoḥ prāyaścittam, vākyād anyatrāpi, prakaraṇāc ca vākyaṃ balīyaḥ. tasmāt sarvatra skanne bhinne ca prāyaścittam iti.
NOTES:
*{6/228: E2: 5,319; E6: 2,183}*
prakaraṇe vā śabdahetutvāt
prakaraṇa eva bhinne skanne vā prāyaścittam. kutaḥ. śabdahetutvāt, tena prākṛtenārthena sahaikavākyatā, eṣāṃ homānām. tato homavato yāgasya pratyāyane prakṛto yajeteti śabdo hetuḥ. evaṃ cet tadupakāreṇārthavān bhaviṣyatīti, itarathā vinā vākyena, phalaṃ kalpayitavyaṃ syāt. tasmāt vākyaṃ phalābhāvenaiva bādhitam iti kṛtvā prakaraṇam anugṛhītavyam iti.
atadvikāraś ca
na ca, atadvikāro 'gnihotraṃ jyotiṣṭomo vā. na darśapūrṇamāsavikāraḥ. yadi tadvikāro bhavet, tatrāpi skanne bhinne vā prāyaścittaṃ syād iti.
vyāpannasyāpsu gatau yad abhojyam āryāṇāṃ tat pratīyeta
vyāpannam apsu praharatīti śrūyate. kiṃ vyāpannam ity ucyata iti tad abhidhīyate, vyāpannam, dūṣitaṃ yena kāryena [721]{*6/229*} kriyate. kiṃ tat. yad abhojyam āryāṇām, keśakīṭāv apannam{*6/230*} anyena vopaghātenopahatam, tad vyāpannam iti.
NOTES:
*{6/229: E2: 5,320; E6: 2,183}*
*{6/230: E1,6; E2: abhidhīyate, keśakīṭāv apannam, anyena vopaghātenopahatam, tadvyāpabhojyam āryāṇām, śeśakīṭāv apannam}*
vibhāgaśruteḥ prāyaścittaṃ yaugapadye na vidyate
prastotrudgātror{*6/231*} udgātṛpratihartor vā yatrāpacchedaḥ{*6/232*}. kiṃ tatra prāyaścittaṃ syāt, neti bhavati saṃśayaḥ. kiṃ tāvat prāptam. prāyaścittaṃ yaugapadye na vidyate. kutaḥ. vibhāgaśruteḥ, vibhakte 'pacchede prāyaścittam āmananti. apacchedaś cāyaṃ vibhāgaḥ, sa ubhābhyāṃ sādhyate, iha caikena sādhyamāne śrūyate prāyaścittam, udgātrā pratihartrā vā. na ca yad apareṇa saha kriyate, tat kevalena kṛtaṃ bhavati. yadi hi kevalena kṛtaṃ syāt, tena kṛtam{*6/233*}, aparaḥ kiṃ kuryāt. tasmān na yugapad apacchinnayoḥ prāyaścittam iti.
NOTES:
*{6/231: E1,6; E2: jyotiṣṭome prastotrudgātror}*
*{6/232: E1,6; E2: yatra yugapad apacchedaḥ}*
*{6/233: E1,6; E2: kṛte}*
syād vā prāptanimittatvāt kālamātram ekam
syād vā prāyaścittaṃ yaugapadye 'pi. prāptaṃ hi nimittam apaccheda udgātuḥ pratihataś{*6/234*} ca. yatra hi dvayor apacchedaḥ, tatra dvāv apy apacchinnau, eko 'py aparo 'pi. saṃyuktasya hi pṛthagbhāvo 'pacchedaḥ, sa cobhayastho 'pi. ekenāpi tatrāpacchedaḥ kriyate 'napekṣyāparam, apareṇāpi. kālamātraṃ tu tatraikam, na ca [722]{*6/235*} kālaikyād apacchedayor aikyaṃ bhavati. tasmāt prāyaścittaṃ yugapad apacchede 'pi.
NOTES:
*{6/234: E1; E2,6: pratihartuś}*
*{6/235: E2: 5,321; E6: 2,184}*
tatra vipratiṣedhād vikalpaḥ syāt
yady udgātṛpratihartroḥ yugapad apacchedo bhavati, tatra saṃdehaḥ. kim adākṣiṇyam, sarvasvaṃ vā vikalpaḥ{*6/236*}, uta samuccaya iti. kiṃ prāptam. tatra vipratiṣedhād vikalpaḥ syāt. viruddhau hy etau kalpau, sarvasvam adākṣiṇyaṃ ca. tasmād vikalpo bhavitum arhati.
NOTES:
*{6/236: E1,6; E2: veti bhavati vikalpaḥ}*
prayogāntare vobhayānugrahaḥ syāt
vāśabdaḥ pakṣaṃ vyāvartayati. na caitad asti, vikalpa iti, ubhayor vidhānāt. sarvāṅgopasaṃhārī prayogavacana evam upapadyate. vikalpe hi pakṣe bādhaḥ, tasmāt samuccayaḥ. atha yad uktam, virodhād vikalpa iti. ucyate, prayogāntare vobhayānugrahaḥ syāt, tena punar yajetety ucyate. dvis tasya prayogaḥ. tatraikasmin prayoge, ekaḥ kalpaḥ. anyasminn aparo bhaviṣyati. evam avirodhaḥ, tasmād ubhayaṃ prāyaścittam iti.
na caikasaṃyogāt
na caitad evam. kutaḥ. ekasaṃyogāt, sa eva yāgaḥ punaḥ kriyeta. yady anyatareṇa vinā vaiguṇyam ity avadhāryeta, sarvasve kriyamāṇe 'dakṣiṇyābhāvād viguṇaḥ syāt. nānyasmin prayoge kriyamāṇe 'nyaḥ prayogo 'nugṛhyate, na cādākṣiṇyasya [723]{*6/237*} sarvasvadānasya ca prādhānyam, guṇavatā prayogeṇa karma saṃbandhayitavyam. tasmād vikalpaḥ.
NOTES:
*{6/237: E2: 5,321; E6: 2,185}*
paurvāparye pūrvadaurbalyaṃ prakṛtivat
yatrānupūrveṇa bhavaty apacchedaḥ, tatra kiṃ pūrvanimittaṃ prāyaścittam, utottaranimittam iti bhavati saṃśayaḥ. kiṃ prāptam. pūrvasya balīyastvam, pūrvāpacchede yan naimittikaṃ prāptam, tasmin sati tadviruddhaṃ na śakyaṃ kartum. na cāśakyam upadeśārhaṃ bhavati, pūrvavijñānaṃ prāptam iti na saṃśayaḥ. tasmāt tadavirodhenānyat kāryaṃ na viruddham. kva tarhi tat syāt. yatra kevalaṃ nimittam. tasmāt pūrvavijñānaṃ balavat.
evaṃ prāpte brūmaḥ, paurvāparye pūrvadaurbalyaṃ syāt. kutaḥ. ākhyātena hi yo 'rthaḥ kartavya ity ucyate, tatraitad anubuddhaṃ yathā śakyeta, tatheti. tat pūrvavijñānabādhena{*6/238*} śakyate, nānyathā. tena pūrvavijñānaṃ bādhitvedaṃ kartavyam iti bhavati śabdārthaḥ.
nanu pūrvavijñāna idaṃ upapadyate, yad anyad virodhakaṃ vijñānaṃ bhaviṣyati, tan mithyeti. abhūtaṃ hi tan na{*6/239*} śakyam āśrayitum, idaṃ nāma tad iti. na ca, apratiṣiddhe tasmin na pūrvavijñānaṃ saṃbhavati. tasmād apratiṣiddhaṃ bhaviṣyat{*6/240*}, yadā tu tad bhavati, tadā pūrvavijñānaṃ bādhamānam evotpadyate. tad idānīṃ bādhitaṃ na śaknoty uttaraṃ bādhitum iti, prakṛtivat. yad dhi prākṛtaṃ vaikṛtena bādhyate, tatrāpy etad eva kāraṇam. nābādhitvā pūrvavijñānaṃ vaikṛtaṃ saṃbhavatīti, prākṛtaṃ ca pūrvam, yato vikṛtau tad apekṣā.
pratyakṣatvād vaikṛtam ānumānikaṃ prākṛtaṃ bādhata iti [724]{*6/241*} cet. pratyakṣatve 'pi sati naiva bādheta, yadi yathāvarṇito 'yam ākhyātārtho na bhavet. sati pūrvavijñāne 'śakyatvāt prākṛtaṃ{*6/242*} bādhetaiva. tasmāt parabalīyastvaṃ nyāyyam eveti.
NOTES:
*{6/238: E2 (v.l.): pūrvavijñānaṃ bādhitvā}*
*{6/239: E1,6; E2: tatra}*
*{6/240: E1,6; E2: bhaviṣyati}*
*{6/241: E2: 5,323; E6: 2,184}*
*{6/242: E1,6; E2: 'śakyatvāt pratyakṣaṃ prākṛtaṃ}*
yady udgātā jaghanyaḥ syāt punaryajñe sarvavedasaṃ dadyād yathetarasmin
yadā pratihartuḥ pūrvam apacchedaḥ tata udgātuḥ, tatrādakṣiṇeneṣṭvā{*6/243*} punar yaṣṭavyam. tatra saṃdehaḥ. punar yāge kiṃ dvādaśaśataṃ dātavyam uta sarvasvam iti. kiṃ prāptam. dvādaśaśatam. kutaḥ. evaṃ hy āmnāyate, tatra tad dadyāt, yat pūrvasmin dāsyan{*6/244*} syāt{*6/245*}. pūrvasmiṃś ca prayoge jyotiṣṭomadakṣiṇaiva prāptā. tasmād dvādaśaśatam iti.
evaṃ prāpte brūmaḥ, tatra punaryajñe sarvaṃ{*6/246*} dadyāt, yathetarasmin pūrvasminn ahani sarvasvam{*6/247*}. kathaṃ tatra sarvasvam iti cet{*6/248*}. pratihartur apacchedāt. pratihartary apacchinne dvādaśaśataṃ bādhitvā sarvasvaṃ dāsyan{*6/249*} bhavati.
nanu pūrvasminn ahani dvādaśaśatam apy asau dāsyann āsīt. satyam, sarvasvadānena ta ubhayaṃ{*6/250*} pradattaṃ bhavati. tasmāt tad deyaṃ. nanv arvāg api dvādaśaśatāt sarvasvam. naitad evam, adhikṛte{*6/251*} dvādaśaśate sarvasvam apy adhikaṃ bhavati. api ca pūrvasminn ahani naiva dvādaśaśataṃ dāsyan{*6/252*} bhavatīti{*6/253*}. etāvad dāsyann{*6/254*} ity ucyate, yasyottarakāle tāvad dānaṃ{*6/255*} bhavati. na ca, pūrvasminn ahani dvādaśaśataṃ dīyate, tasmān na tad dāsyann{*6/256*} ity avagamyate, mithyābuddhiḥ sā, tattvena vyavahāraḥ.
[725]{*6/257*} nanu ca sarvasvam api pratiṣiddhaṃ bhavati, tad apy asau na dāsyann iti, sāpy asya mithyābuddhiḥ. nety āha, sābhyāsasya jyotiṣṭomasya prayogaḥ. tatra prathamaprayoge 'dākṣiṇyavirodhāt sarvasvaṃ bādhyate. dvitīyaprayoge taddānaṃ codyate. tatra virodho nāsti, tasyaiva yajñasya sa eva prayogaḥ. pratihartā ca tasminn apacchinna iti dvādaśaśataṃ bādhitvā sarvasvam eva dāsyan{*6/258*} bhavati. tasmāt sarvasvaṃ tatra deyam iti.
NOTES:
*{6/243: E1,6; E2: tatrādākṣiṇyeneṣṭvā}*
*{6/244: E1,6; E2: dāsyaṃ}*
*{6/245: E1,6; E2: syād iti}*
*{6/246: E1,6; E2: sarvasvaṃ}*
*{6/247: E1 hat pūrvasminn ahani sarvasvam in Klammern}*
*{6/248: E1,6; E2: cen na}*
*{6/249: E1,6; E2: dāsyaṃ}*
*{6/250: E1,6; E2: tūbhayaṃ}*
*{6/251: E1,6; E2: aṅgīkṛte}*
*{6/252: E1,6; E2: dāsyaṃ}*
*{6/253: E2 om. iti}*
*{6/254: E2: etāvad dhi dāsyam}*
*{6/255: E2: dāsyaṃ; E2 (v.l.), E1,6: dānaṃ}*
*{6/256: E1,6; E2: dāsyam}*
*{6/257: E2: 5,324; E6: 2,186}*
*{6/258: E1,6; E2: dāsyaṃ}*
ahargaṇe yasminn apacchedas tad āvarteta karmapṛthaktvāt
Original text: Mīmāṃsāsūtra 1-7 with Śabara's Bhāṣya · Edition: six editions (details see below) · Data entry Andreas Pohlus · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0