મીમાંસાસૂત્ર (ટીકા સહિત) · અધ્યાય 6.6

અહર્ગણે યદા ભવતિ કસ્મિંશ્ચિદ્ અહન્ય્ ઉદ્ગાતુર્ અપચ્છેદઃ, તદા સંદેહઃ. કિં કૃત્સ્નો ઽહર્ગણ આવર્તતે, ઉત તદ્ એવાહર્ ઇતિ. કિં પ્રાપ્તમ્. કૃત્સ્નો ઽહર્ગણઃ. કુતઃ. અપરૈર્ અહોભિર્ વિના, તદા{*6।259*} વિગુણં{*6।260*} ભવતિ, તસ્માદ્ ગણ{*6।261*} એવાવર્તેતેતિ. એવં પ્રાપ્તે બ્રૂમઃ, યસ્મિન્ન્ અપચ્છેદઃ, તદ્ એવાવર્તેત. કુતઃ. કર્મપૃથક્ત્વાત્, પૃથગ્ એતાનિ કર્માણિ, નાન્યદ્ અહર્ અન્યસ્ય ગુણભૂતમ્, ઇષ્ટ્વેતિ ચ યાગં પરિસમાપ્યેતિ ગમ્યતે, ન સાઙ્ગમ્ ઇતિ. યાન્ય્ અહરન્તરાણિ સાહાય્યેનોપકરિષ્યન્તિ, વિદ્યન્ત એવ તાનિ. અતઃ{*6।262*} સાહાય્યં કરિષ્યન્તીતિ. તસ્માત્ તદ્ એવાવર્તેત.
નોતેસ્:
*{6।259: એ2: અસૌ; એ2 (વ્.લ્.), એ1,6: તદા}*
*{6।260: એ1,6; એ2: વિગુણો}*
*{6।261: એ1,6; એ2: અહર્ગણ}*
*{6।262: એ2 (વ્.લ્.) તતઃ}*
[726]{*6।263*}
નોતેસ્:
*{6।263: એ2: 5,325; એ6: 2,187}*
સંનિપાતે ઽવૈગુણ્યાત્ પ્રકૃતિવત્ તુલ્યકલ્પા યજેરન્

સત્રાણ્ય્ ઉદાહરણમ્, સપ્તદશાવરાઃ સત્રમ્ આસીરન્, ય એવં વિદ્વાંસઃ સત્રમ્ આસતે ય એવં વિદ્વાંસઃ સત્રમ્ ઉપયન્તીતિ. તત્ર સંદેહઃ. કિં સમાનકલ્પાનામ્ ભિન્નકલ્પાનાં ચ સહાધિકાર ઉત સમાનકલ્પાનામ્ એવેતિ. કે પુનઃ સમાનકલ્પાઃ. રાજન્યાત્રિબધ્ર્યશ્વવસિષ્ઠવૈન્યશુનકાનાં કણ્વકશ્યપસંકૃતીનાં નારાશંસો દ્વિતીયઃ પ્રયાજઃ, તનૂનપાદ્ ઇતરેષામ્. એવં કેચિન્ નારાશંસકલ્પાઃ, કેચિત્ તનૂનપાત્કલ્પાઃ. તત્ર કિં તાવત્ પ્રાપ્તમ્. સંનિપાતે બહૂનાં યજમાનાનાં ય એવ તુલ્યકલ્પાઃ{*6।264*}, ત એવ સહ સત્રમ્ આસીરન્. કુતઃ. અવૈગુણ્યાત્, ઇતરથા યસ્ય કલ્પો નોપસંહ્રિયેત, તસ્ય વૈગુણ્યં સ્યાત્. યથા પ્રકૃતાવ્ એવ વિના સાદ્ગુણ્યેન, ફલાભાવ એવમ્ ઇહાપીતિ.
નોતેસ્:
*{6।264: એ1,6; એ2: તુલ્યાઃ}*
વચનાદ્ વા શિરોવત્ સ્યાત્

વાશબ્દાત્ પક્ષો વિપરિવર્તતે. ન ચૈતદ્ અસ્તિ, ભિન્નકલ્પાનામ્ અનધિકાર ઇતિ, તે ઽપ્ય્ અધિક્રિયેરન્. કુતઃ. અવિશેષેણ{*6।265*} સર્વેષાં યજમાનાનાં પ્રાપ્તિઃ. ન ચ ભિન્નકલ્પાનાં પ્રતિષેધઃ. નનુ વૈગુણ્યં ભિન્નકલ્પાનામ્. અત્રોચ્યતે, [727]{*6।266*} વચનાત્, સામાન્યવચનેન ભિન્નકલ્પા અપિ ગૃહીતાઃ. તત્ર શિરોવદ્ ભાધઃ સ્યાત્, યથા, પુરુષશીર્ષમ્ ઉપદધાતીતિ{*6।267*} વચનસામર્થ્યાચ્ છવશિરસાં સ્પર્શનં સ્મૃતિવિપ્રતિષિદ્ધમ્ અપિ ક્રિયતે, એવમ્ ઇહાપિ. અથવા, આશિરવત્, યથા, ઋતપેયે ઘૃતવ્રતો ભવતીતિ વચનાદ્ વ્રતદુહિ નિવૃત્તાયામ્ અન્યામાશિરે ગાં કલ્પયન્તિ. એવમ્ એતદ્ અપિ વચનાદ્ ભવિષ્યતિ.
નોતેસ્:
*{6।265: એ1,6; એ2: કુતઃ. અવિશેષાત્. અવિશેષેણ}*
*{6।266: એ2: 5,326; એ6: 2,187}*
*{6।267: તૈત્.સ્. 5.2.9.2}*
ન વાનારભ્યવાદત્વાત્

નૈતદ્ અસ્તિ, યદ્ ઉક્તમ્, ભિન્નકલ્પાનામ્ અપ્ય્ અધિકાર ઇતિ, સમાનકલ્પા એવાધિક્રિયેરન્. કુતઃ. અવૈગુણ્યાત્. અથ યદ્ ઉક્તમ્, વચનાદ્ વૈગુણ્યેનાપિ{*6।268*} સેત્સ્યતીતિ. તન્ ન, અનારભ્યવાદત્વાત્, તદ્ ધિ વચનાત્ પ્રકલ્પ્યતે, યસ્મિન્ન્ અકલ્પ્યમાને વચનમ્ અનર્થકં ભવતિ. યદિ હ્ય્ આરભ્ય ભિન્નકલ્પાન્, એતદ્ ઉચ્યેત, તતો વચનમ્ અનર્થકં ભવતીતિ ભિન્નકલ્પાનામ્ અપિ સત્રમ્ અભ્યુપગમ્યેત, ન ત્વ્ આરભ્ય ભિન્નકલ્પાન્ એતદ્ ઉચ્યતે. સમાનકલ્પેષ્વ્ અર્થવત્તાસ્ય વચનસ્ય ભવિષ્યતિ. તસ્માન્ ન ભિન્નકલ્પાનામ્ અધિકાર ઇતિ.
નોતેસ્:
*{6।268: એ2 (વ્.લ્.): વૈગુણ્યે ઽપિ}*
સ્યાદ્ વા યજ્ઞાર્થત્વાદ્ ઔદુમ્બરીવત્

સ્યાદ્ વા ભિન્નકલ્પાનામ્ અધિકારઃ. કુતઃ. યજ્ઞાર્થત્વાત્ કલ્પસ્ય. વસિષ્ઠાદીનાં નારાશંસકલ્પો યજ્ઞસ્ય સાધકઃ. સ ચ યજ્ઞઃ સર્વેષાં સાધારણઃ, પરકલ્પેનાપિ સિદ્ધઃ સિદ્ધો{*6।269*} ભવતિ. યથા, યજમાનેન સંમાયૌદુમ્બરીં{*6।270*} પરિવાસયન્તીતિ યસ્ય કસ્યચિત્ પરિમાણેન સિદ્ધો યજ્ઞો ઽન્યેષામ્ અપિ સિદ્ધો ભવતિ. ઉચ્યતે, નનુ પ્રયાજસ્ય વાક્યેન પુરુષસંબન્ધઃ. સ ચ પ્રકરણપ્રાપ્તાં યાગાર્થતાં બાધિષ્યત ઇતિ. નેતિ બ્રૂમઃ. ફલં [728]{*6।271*} હિ તદા કલ્પયિતવ્યમ્. નન્વ્ ઇતરથાપ્ય્ અદૃષ્ટમ્ અવશ્યં કલ્પનીયમ્. તત્રોચ્યતે, સત્યં કલ્પનીયમ્. પ્રમાણેન તુ પ્રયોગવચનૈકવાક્યેન, દ્વિતીયે તુ પક્ષે કલ્પયિત્વા શબ્દમ્, તેનૈકવાક્યતા સ્યાત્. અથોચ્યેત, ક્વચિત્ સમામ્નાતેન સહૈકવાક્યતા ભવિષ્યતિ. તથાપ્ય્ અપ્રકૃતેન વ્યવહિતેન ચ કલ્પ્યમાના પ્રકૃતકલ્પનાયા ગુરુતરા સ્યાત્.
નોતેસ્:
*{6।269: એ2 (વ્.લ્.): સિદ્ધ્યે}*
*{6।270: એ1,6,એ2 (વ્.લ્.); એ2: સંમિતામ્ ઔદુમ્બરીં}*
*{6।271: એ2: 5,327; એ6: 2,188}*
ન, તત્પ્રધાનત્વાત્

નૈતદ્ એવમ્, તત્પ્રધાનત્વાત્. પુરુષાર્થો હ્ય્ એષ કલ્પઃ. કથમ્. વસિષ્ઠાદીનાં{*6।272*} નારાશંસો યજ્ઞાઙ્ગમ્ ઇતિ. યચ્ ચ યસ્ય યજ્ઞાઙ્ગમ્, તેન સહ ફલદં કર્મ તસ્ય ભવતિ. તેનૈવમ્ અભિસંબન્ધઃ ક્રિયતે, વસિષ્ઠાનાં{*6।273*} નારાશંસેન સહિતં કર્મ ફલદં ભવતીતિ.
નોતેસ્:
*{6।272: એ1,6; એ2: વાસિષ્ઠાદીનાં}*
*{6।273: એ1,6; એ2: વાસિષ્ઠાનાં}*
ઔદુમ્બર્યાઃ પરાર્થત્વાત્ કપાલવત્

અથ યદ્ ઉપવર્ણિતમ્, યથૌદુમ્બરી તથેહેતિ. પારાર્થ્યમ્{*6।274*} ઔદુમ્બર્યાઃ, યજમાનો ગુણત્વેન શ્રૂયતે. નનુ તત્રાપિ પ્રયોગવચનઃ પુરુષપ્રાધાન્યં કુર્યાત્. નૈષ દોષઃ, એકેનાપિ યજમાનેન સંમિતા ચેયં સર્વેષાં યજમાનસંમિતા ભવતિ. ન ત્વ્ ઇહૈકસ્ય સંગૃહીતે{*6।275*} સર્વેષાં સંગૃહીતઃ. તસ્માદ્{*6।276*} ઔદુમ્બર્યાઃ પારાર્થ્યમ્, કપાલવત્, યથા, પુરોડાશકપાલેન તુષા ઉપવપન્તીતિ{*6।277*} પરાર્થકપાલેન તુષા ઉપવપ્તવ્યા ઇત્ય્ ઉપાદીયતે, એવમ્ એતદ્ અપીતિ.
નોતેસ્:
*{6।274: એ2: પરાર્થત્વાદ્; એ2 (વ્.લ્.), એ1,6: પારાર્થ્યમ્}*
*{6।275: એ1,6; એ2: ઇહૈકસ્ય કલ્પે સંગૃહીતે}*
*{6।276: એ1,6; એ2: સંગૃહીતો ભવતિ. તસ્માદ્}*
*{6।277: એ1,6; એ2: તુષાન્ ઉપવપતીતિ}*
અન્યેનાપીતિ ચેત્

એવં ચેદ્ ભવાન્ પશ્યતિ, યજમાનેન સંમાનમ્, તત્ પ્રયો[729]{*6।278*}જનં સ્વેનાન્યેન{*6।279*} વા યજમાનેનેતિ. તથા પ્રયોગાન્તરે યો યજમાનસ્ તેનાપિ સંમાનં પ્રાપ્નોતિ.
નોતેસ્:
*{6।278: એ2: 5,328; એ6: 2,189}*
*{6।279: એ1,6; એ2: ન સ્વેનાન્યેન; એ2 (વ્.લ્.): તત્સ્વેનાન્યેન}*
નૈકત્વાત્ તસ્ય ચાનધિકારાચ્ છબ્દસ્ય ચાવિભક્તત્વાત્

અત્રોચ્યતે, ન પ્રયોગાન્તરસ્ય યજમાનઃ પ્રસજ્યતે. ન તુ યજમાનશબ્દે કશ્ચિદ્ વિશેષઃ, યતો યજમાનશબ્દાદ્ વ્યવસ્થા સ્યાત્. કિં તર્હિ. એકત્વસ્ય વિવક્ષિતત્વાત્, ન દ્વાભ્યાં યાજમાનાનિ કર્તવ્યાનીતિ નાન્ય આનીયતે. આહ, અન્ય એવ તર્હિ સર્વયાજમાનેષુ ભવતુ. નૈવમ્, કામિનં હ્ય્ અધિકૃત્ય, સાઙ્ગસ્ય યાગસ્ય વચનમ્. યજમાનશબ્દશ્ ચાવિભક્ત ઇહૌદુમ્બર્યાઃ સંમાને. તસ્માન્ નાન્યો ભવિષ્યતિ.
સંનિપાતાત્ તુ નિમિત્તવિઘાતઃ સ્યાદ્ બૃહદ્રથન્તરવદ્ વિભક્તશિષ્ટત્વાદ્ વસિષ્ઠનિર્વર્ત્યે

તુશબ્દઃ પક્ષં વ્યાવર્તયતિ. બહુષુ યજમાનેષુ સંનિપાતાન્ નિમિત્તવિઘાતઃ સ્યાત્. કુતઃ. વિભક્તિશિષ્ટત્વાત્, વસિષ્ઠનિર્વર્ત્યે પ્રયોગે નારાશંસો નૈમિત્તિકઃ. અન્યસ્મિંસ્ તનૂનપાન્ નૈમિત્તિકઃ. યત્રેદાનીમ્ ઉભયે કર્તારઃ સમહાયેન, તત્ર નિર્વૃત્તિર્ ન કેવલેન. તસ્માન્ ન કેવલઃ કર્તા. ન ચેદ્ વાસિષ્ઠઃ કેવલઃ કર્તા, તસ્માત્ તન્નિમિત્તં તત્ર ન કર્તવ્યમ્, ન ચેતરનિમિત્તમ્, ઉભયોર્ અપ્ય્ અન્યોન્યેન વિઘાતઃ, બૃહદ્રથન્તરવત્, તદ્ યથા, બૃહદ્રથન્તરં પૃષ્ઠં ભવતીતિ ન બૃહદ્સાધનકમ્, ન રથન્તરસાધનકમ્ ઇતિ, નૈવ તત્ર બૃહન્ નિમિત્તં ભવતિ, ન રથન્તરં વા. એવમ્ ઇહાપીતિ.
[730]{*6।280*}
નોતેસ્:
*{6।280: એ2: 5,329; એ6: 2,189}*
અપિ વા કૃત્સ્નસંયોગાદ્ અવિઘાતઃ પ્રતીયેત{*6।281*} સ્વામિત્વેનાભિસંબન્ધાત્

અપિ વેતિ પક્ષં વ્યાવર્તયતિ. કૃત્સ્નં પ્રતિ કેવલસ્ય કર્તૃત્વેન સંયોગો ભવતિ, તસ્માદ્ અવિઘાતઃ નૈમિત્તિકાનામ્. કથં પુનઃ કાર્ત્સ્ન્યેન કર્તવ્યત્વમ્{*6।282*}. સ્વામિત્વેનાભિસંબન્ધાત્, કર્મ પ્રતિ સ્વામિત્વેન કેવલાનાં વસિષ્ઠાદીનામ્ અભિસંબન્ધો ભવતિ, કર્મ પુરુષાણમ્ ઉપકારકમ્, તદ્ ધ્ય્ એકૈકસ્ય શક્નોતિ ફલં નિર્વર્તયિતુમ્. તસ્માદ્ એકૈકઃ કૃત્સ્નસ્ય કર્તેતિ તન્ નૈમિત્તિકં સર્વં પ્રાપ્નોતિ. યથા તુણ્ડમાત્રે દીયતામ્ ઇતિ. યદ્ય્ અપિ સા તુણ્ડડપિત્થયોર્ માતા, તથાપિ તસ્યૈ દીયતે. કાર્ત્સ્નેન હિ તસ્ય સા માતા ભવતિ. ન હિ વ્યાસજ્યતે માતૃત્વમ્. તદ્વદ્ ઇહાપિ દ્રષ્ટવ્યમ્. તસ્માદ્ અસમાનકલ્પાનામ્ અનધિકારઃ.
નોતેસ્:
*{6।281: એ1; એ2,6: પ્રતીયતે}*
*{6।282: એ1,6; એ2: કર્તૃત્વમ્}*
સામ્નોઃ કર્મવૃદ્ધ્યૈકદેશેન સંયોગે ગુણત્વેનાભિસંબન્ધસ્ તસ્માત્ તત્ર વિઘાતઃ સ્યાત્

અથ યદ્ ઉક્તમ્, બૃહદ્રથન્તરવદ્ ઇતિ, તત્ પરિહરણીયમ્. બૃહદ્રથન્તરયોઃ સામ્નોર્ નૈમિત્તિકકર્મવૃદ્ધ્યૈકદેશેન સંયોગો ભવતિ. તત્ર હ્ય્ ઉભયોઃ સાધકત્વમ્ નૈકસ્ય. સ્તોત્રૈકદેશેન તુ તત્ર સામ્નોઃ સંબન્ધઃ, ન કૃત્સ્નેન સ્તોત્રેણ. ગુણત્વેન હિ તત્ર સામ શ્રૂયતે, સ્તોત્રં પ્રાધાન્યેન. તસ્માત્ તત્ર વિઘાતઃ સ્યાત્.
વચનાત્ તુ દ્વિસંયોગસ્ તસ્માદ્ એકસ્ય પાણિત્વમ્

ઇદં સમામનન્તિ, એતેન રાજપુરોહિતૌ સાયુજ્યકામૌ [731]{*6।283*} યજેયાતામ્ ઇતિ. તત્ર સંદેહઃ. કિં રાજ્ઞો દ્વૌ પુરોહિતૌ યજેયાતામ્, ઉત રાજા ચ પુરોહિતશ્ ચેતિ. કિં પ્રાપ્તમ્. રાજ્ઞો દ્વૌ પુરોહિતાવ્ ઇતિ. કુતઃ. પુરોહિતશબ્દાત્ પરં દ્વિવચનં શ્રૂયતે, તચ્છબ્દવાચ્યસ્ય દ્વિત્વં શક્નોતિ વદિતુમ્. પુરોહિતશ્ ચ તચ્છબ્દવાચ્યઃ શ્રુત્યા, ન રાજા. પુરોહિતવચનઃ પુરોહિતશબ્દઃ. લક્ષણયા યુગપદ્ અધિકરણવચનતાયાં હિ તદ્ ભવતિ. નન્વ્ એકસ્ય દ્વૌ પુરોહિતૌ ન સ્તઃ. પુરોહિતં વૃણીત ઇતિ હ્ય્ ઉપાદીયમાનસ્ય વિવક્ષિતમ્ એકત્વમ્ ઇતિ. ઉચ્યતે, વચનાદ્ એતદ્ ભવિષ્યતિ. કિં હિ વચનં ન કલ્પયેત્. એતેનૈવ કારણેન દ્વૌ ભવિષ્યતઃ, યથા વચનેનાઞ્જલિના જુહોતીત્ય્ એકસ્યૈવ દ્વૌ પાણી ભવતઃ, યદ્ય્ અપિ સવ્યો પ્રાપ્તસ્{*6।284*} તથાપીતિ.
નોતેસ્:
*{6।283: એ2: 5,330; એ6: 2,190}*
*{6।284: એ1; એ2,6: સવ્યો ઽપ્રાપ્તસ્}*
અર્થાભાવાત્ તુ નૈવં સ્યાત્

તુશબ્દાત્ પક્ષો વિપરિવર્તતે{*6।285*}. નૈવં સ્યાત્, દ્વૌ પુરોહિતાવ્ ઇતિ. કુતઃ. અર્થાભાવાત્, નૈવાયમ્ અર્થો ઽસ્તિ, દ્વૌ પુરોહિતાવ્ ઇતિ. એકસ્ય રાજ્ઞ એક એવ પુરોહિત ઉપાદેયત્વેન હિ શ્રૂયતે, પુરોહિતં કરોતીતિ, એકત્વં વિવક્ષિતમ્. નનુ વચનાદ્ ઇત્ય્ ઉક્તમ્. ઉચ્યતે, ન તુ વચનાદ્ એતચ્ છક્યમ્, સંસ્કારનિમિત્તત્વાત્ પુરોહિતશબ્દસ્ય. ક્રિયમાણો ઽપિ ન પુરોહિતઃ સ્યાત્.
નોતેસ્:
*{6।285: એ2 (વ્.લ્.): વ્યાવર્ત્યતે}*
અર્થાનં ચ વિભક્તત્વાન્ ન તચ્છ્રુતેન સંબન્ધઃ

અર્થાનાં ચ વિભક્તત્વં શ્રૂયતે, તેજઃસંસ્તવો બ્રાહ્મણસ્ય, વીર્યસંસ્તવો રાજન્યસ્ય. તાભ્યાં વર્ણાભ્યાં તેન તેન ફલેન સંબન્ધો ઽનૂદ્યતે. તસ્માદ્ અપિ ન દ્વૌ પુરોહિતાવ્ ઇતિ{*6।286*}.
[732]{*6।287*}
નોતેસ્:
*{6।286: એ1,6; એ2: પુરોહિતાવ્ એકસ્ય રાજ્ઞ ઇતિ}*
*{6।287: એ2: 5,331; એ6: 2,191}*
પાણેઃ પ્રત્યઙ્ગભાવાદ્ અસંબન્ધઃ પ્રતીયેત

અથ યદ્ ઉક્તમ્, એતસ્માદ્ એવ કારણાદ્ એકસ્યૈવ પુરુષસ્ય દ્વૌ પાણી ભવત ઇતિ. યુક્તં તત્ર, પાણેઃ પ્રત્યઙ્ગભૂતત્વાત્, અઞ્જલિં પ્રત્યઙ્ગભૂતો{*6।288*} દક્ષિણસ્ય પાણેઃ સ્વયઃ પાણિઃ. તેન વિનાઞ્જલિર્ એવ ન ભવતિ. ન હિ દ્વાભ્યાં દક્ષિણાભ્યામ્ અઞ્જલિર્ ઇત્ય્ ઉચ્યતે. તસ્માદ્ રાજા ચ પુરોહિતશ્ ચ સ્યાત્. નનુ તત્ર રાજપુરોહિતશ્ ચ રાજપુરોહિતશ્ ચ રાજપુરોહિતૌ યજેયાતામ્ ઇતિ. ઉચ્યતે, ન તૌ સાયુજ્યકામૌ ભવતઃ. સ રાજા પુરોહિતેન સહૈકકાર્યો ભવતિ, ન તુ પુરોહિતઃ પુરોહિતેન. ઉભાવ્ અપિ તૌ હિ રાજાનમ્ અભિચરન્તૌ પુરોહિતાવ્ ઇત્ય્ ઉચ્યેતે, ન હિ તાવ્{*6।289*} ઇચ્છન્તૌ, સંસ્કારશબ્દો હિ પુરોહિત ઇતિ. નનુ લક્ષણા ભવતિ ભવત્પક્ષે. ઉચ્યતે, શ્રુત્યભાવે લક્ષણયાપિ વ્યવહારો ભવતિ, યથા, અગ્નૌ તિષ્ઠતિ, અવટે તિષ્ઠતીતિ. તસ્માદ્ રાજા ચ પુરોહિતશ્ ચ રાજપુરોહિતાવ્ ઇતિ.
નોતેસ્:
*{6।288: એ1,6; એ1 (વ્.લ્.): અઞ્જલૌ પ્રત્યઙ્ગભૂતૌ; એ2: અઞ્જલૌ પ્રત્યઙ્ગભૂતો}*
*{6।289: એ1,6; એ1 (વ્.લ્.),એ2: તમ્}*
સત્રાણિ સર્વવર્ણાનાં અવિશેષાત્

ઇહ સત્રાણ્ય્ ઉદાહરણમ્. ય એવં વિદ્વાંસઃ સત્રમ્ આસતે, ય એવં વિદ્વાંસઃ સત્રમ્ ઉપયન્તીતિ. તત્ર સંદેહઃ. કિં સત્રાણિ ત્રયાણામ્ અપિ વર્ણાનામ્, ઉત બ્રાહ્મણાનામ્ એવેતિ. કિં પ્રાપ્તમ્. સત્રાણિ સર્વવર્ણાનાં ભવેયુર્ ઇતિ. [733]{*6।290*} કસ્માત્. અવિશેષાત્, ન હિ કશ્ચિદ્ વિશેષ આશ્રીયતે. અમીષાં વર્ણાનાં સત્રાણિ ભવન્તિ, અમીષાં નેતિ. તસ્માત્ ત્રયાણામ્ અપિ વર્ણાનામ્ અધિકાર ઇતિ.
નોતેસ્:
*{6।290: એ2: 5,331; એ6: 2,191}*
લિઙ્ગદર્શનાચ્ ચ

ઇતશ્ ચ પશ્યામઃ, ત્રયાણાં સત્રાણીતિ. કુતઃ. લિઙ્ગદર્શનાત્. કિં લિઙ્ગં ભવતિ. એવમ્ આહ, બાર્હદ્ગિરં બ્રાહ્મણસ્ય બ્રહ્મસામ કુર્યાત્, પાર્થુરશ્યં{*6।291*} રાજન્યસ્ય રાયોવાજીયં વૈશ્યસ્યેતિ દ્વાદશાહે ભવતિ વચનં બ્રાહ્મસામવિધાનપરમ્, તસ્મિન્ રાજન્યવૈશ્યાનાં દર્શનં ભવતિ. તસ્માદ્ અપિ સર્વવર્ણાનામ્ અધિકાર ઇતિ.
નોતેસ્:
*{6।291: એ1; એ2,6: પાર્થુરશ્મં}*
બ્રાહ્મણાનાં વેતરયોર્{*6।292*} આર્ત્વિજ્યાભાવાત્

વાશબ્દઃ પક્ષં વ્યાવર્તયતિ. ન ચૈતદ્ અસ્તિ, ત્રયાણામ્ અપિ વર્ણાનામ્ ઇતિ{*6।293*}. કિં તર્હિ. બ્રાહ્મણાનામ્ એવ સ્યાત્. કુતઃ. ઇતરયોર્ આર્ત્વિજ્યાભાવાત્. ઇતરયોર્ હિ વર્ણયો રાજન્યવૈશ્યયોર્ આર્ત્વિજ્યં પ્રતિષિદ્ધમ્. સ્વયમ્ એવાર્ત્વિજ્યેન ચ વિના વિગુણત્વમ્. તસ્માદ્ બ્રાહ્મણાનામ્ એવ સ્યાત્.
નોતેસ્:
*{6।292: એ1,6; એ2: ચેતરયોર્}*
*{6।293: એ1,6; એ2: વર્ણાનામ્ અધિકાર ઇતિ}*
વચનાદ્ ઇતિ ચેત્

ઇતિ ચેત્ પશ્યસિ, રાજન્યવૈશ્યયોર્ વૈગુણ્યમ્ આપદ્યત ઇતિ. વચનાદ્ યજમાનાઃ સન્ત ઋત્વિજો ભવિષ્યન્તિ, યે યજમાનાસ્ ત ઋત્વિજ ઇતિ. કે પુનર્ યજમાનાઃ. યે તત્ર ફલં{*6।294*} કામયમાનાઃ સત્રકર્મણિ પ્રવૃત્તાસ્ તે રાજન્યા અપિ વૈશ્યા અપિ. તેષામ્ ઋત્વિક્કર્મ વિધીયતે. તત્રૈતત્ સ્યાત્, યેષામ્ આર્ત્વિજ્યં શક્યં કર્તુમ્, તેષામ્ એવ તદ્ બ્રાહ્મણાનામ્{*6।295*}. પ્રતિષિદ્ધં [734]{*6।296*} હિ રાજન્યવૈશ્યાનામ્, ન તેષામ્ ઇદમ્ આર્ત્વિજ્યવિધાનમ્ ઇતિ. નૈતદ્ એવમ્, યથૈવ બ્રાહ્મણાનાં યજમાનાનામ્ અપ્રાપ્તં વચનવિધાનાદ્ ભવતિ, એવમ્ અબ્રાહ્મણાનાં અપિ યજમાનાનાં વચનપ્રામાણ્યાદ્ એવ ભવિતુમ્ અર્હતીતિ. તસ્માદ્ આર્ત્વિજ્યસંસ્કૃતા રાજન્યવૈશ્યા અપિ સત્રમ્ આસીરન્ન્ ઇતિ.
નોતેસ્:
*{6।294: એ1,6; એ2: સત્રફલં}*
*{6।295: એ1,6; એ2: બ્રાહ્મણાનાં શક્યમ્}*
*{6।296: એ2: 5,333; એ6: 2,192}*
ન સ્વામિત્વં હિ વિધીયતે

નૈતદ્ એવમ્. સ્વામિત્વમ્ અનેન વચનેન વિધીયતે, એવંકામાઃ સત્રમ્ આસીરન્ન્ ઇતિ વિધીયતે, નાર્ત્વિજ્યમ્. અથ યે યજમાનાસ્ ત ઋત્વિજ ઇત્ય્ અનેન વચનેન વિહિતમ્ આર્ત્વિજ્યમ્ ઇતિ. ઉચ્યતે, તદ્ અપિ ન. કથમ્. નાત્રૈષા વચનવ્યક્તિઃ. યે યજમાના ઇત્ય્ ઉદ્દેશપદમ્{*6।297*}, ઋત્વિજ ઇતિ વિધેયપદમ્. તથા હિ સતિ, આર્ત્વિજ્યમ્ અઙ્ગં યજમાનસંસ્કારકં વિધીયેત, ન યજમાના આર્ત્વિજ્યસ્યાઙ્ગમ્. તત્ર પ્રાકૃતાર્થતા નૈષામ્ આર્ત્વિજ્યાનાં સ્યાત્, સંસ્કારશ્ ચાદૃષ્ટઃ કલ્પ્યેત. સ ચ યજમાનવિષય ઇતિ, પુનર્ અદૃષ્ટમ્. તસ્માન્ ન યજમાનાનાં સતામ્ આર્ત્વિજ્યાઃ પદાર્થા વિધીયન્તે. કિં તર્હિ. આર્ત્વિજાનાં પદાર્થાનામ્ અનન્યકર્તૃકતા. એષા ચ વચનવ્યક્તિઃ, ઋત્વિજ ઇત્ય્ ઉદ્દેશપદમ્. ત ઇતિ વિધીયતે, યે યજમાનાસ્ ત એવર્ત્વિજો ભવન્તિ, નાન્ય ઇતિ, આર્ત્વિજેષુ પદાર્થેષુ યજમાનાઃ કર્તારો વિધીયન્તે, પ્રત્યામ્નાનાત્. અન્યે નિવર્તન્તે. એવં સતિ પ્રાકૃતપ્રયોજના એવાર્ત્વિજાહ્ પદાર્થાઃ. ન યજમાનસંસ્કારો ઽદૃષ્ટો વિધીયત ઇતિ. યજમાનકર્તૃકલ્પનાયામ્ અપ્ય્ એષામ્ અદૃષ્ટમ્ ઇતિ યદિ કલ્પ્યેત. તત્ર બ્રૂમઃ, ઇતરસ્મિન્ન્ અપિ પક્ષે યજમાનવિષયઃ સો ઽદૃષ્ટઃ સંસ્કાર ઇતિ [735]{*6।298*} અવશ્યં કલ્પનીયમ્. યશ્ ચોભયોઃ પક્ષયોર્ દોષો ન તમ્ એકશ્ ચોદ્યો ભવતિ.
નોતેસ્:
*{6।297: એ1,6; એ2: ઉદ્દેશ્યપદમ્}*
*{6।298: એ2: 5,334; એ6: 2,193}*
ગાર્હપતે{*6।299*} વા સ્યાતામ્ અવિપ્રતિષેધાત્

ગાર્હપતે{*6।300*} પદાર્થે રાજન્યવૈશ્યૌ ભવિષ્યતઃ, ન ચ, તત્રાર્ત્વિજપ્રયોજનમ્. તસ્માદ્ અવિપ્રતિષેધસ્ તેષામ્ ઇતિ.
નોતેસ્:
*{6।299: એ2 (વ્.લ્.): ગાર્હપત્યે}*
*{6।300: એ2 (વ્.લ્.): ગાર્હપત્યે}*
ન વા કલ્પવિરોધાત્

ન ચૈતદ્ અસ્તિ, ગાર્હપતે વા પદાર્થે રાજન્યવૈશ્યાવ્ ઇતિ. કલ્પવિરોધો હિ સ્યાત્, યજમાનચમસઃ સોમમય એકેષામ્, ફલમયચમસ{*6।301*} એકેષામ્. તથા, બ્રહ્મસામ બાર્હદ્ગિરં બ્રાહ્મણાનામ્, પાર્થુરશ્મં રાજન્યાનામ્, રાયોવાજીયં વૈશ્યાનામ્. તસ્માદ્ ગાર્હપતે નિવેશ ઇત્ય્ એતદ્ અપિ નાસ્તિ.
નોતેસ્:
*{6।301: એ1,6; એ2: ફલચમસમય}*
સ્વામિત્વાદ્ ઇતરેષામ્ અહીને લિઙ્ગદર્શનમ્

અથ યદ્ ઉક્તમ્, લિઙ્ગદર્શનાદ્ ઇતિ. તત્ પરિહર્તવ્યમ્. અત્રોચ્યતે, અહીનમ્ એવ સત્રશબ્દેન વક્ષ્યતિ, યતઃ સ્વામિત્વમ્ ઋત્વિજાં વિધીયતે. અત ઋત્વિજાં સ્વામિત્વાદ્ રાજન્યવૈશ્યાનાં સત્રં નાવકલ્પત ઇતિ. તસ્માદ્ અહીને લિઙ્ગદર્શનમ્.
વાસિષ્ઠાનાં વા બ્રહ્મત્વનિયમાત્

એતત્ સમધિગતં બ્રાહ્મણાનામ્ એવ સત્રમ્, ન રાજન્યવૈશ્યાનામ્ [736]{*6।302*} ઇતિ. અથેદાનીમ્ ઇદં સંદિગ્ધમ્, કિં સર્વેષાં બ્રાહ્મણાનામ્, ઉત વાસિષ્ઠાનાં સ, ઉત ભૃગુશુનકવસિષ્ઠાન્ વર્જયિત્વાન્યેષામ્ ઇતિ. કિં પ્રાપ્તમ્. સર્વેષામ્ અવિશેષાત્. ન હિ કશ્ચિદ્ વિશેષ આશ્રીયતે ઽમીષાં બ્રાહ્મણાનાં સત્રમ્ અમીષાં નેતિ. તસ્માત્ સર્વેષામ્ ઇતિ.
એવં પ્રાપ્તે બ્રૂમઃ, વાસિષ્ઠાનાં બ્રહ્મત્વસ્ય નિયમાત્, વાસિષ્ઠાનાં સત્રં સ્યાત્, નાન્યેષામ્. કુતઃ. બ્રહ્મત્વસ્ય નિયમો ભવતિ, વાસિષ્ઠો બ્રહ્મા ભવતીતિ, અતો વાસિષ્ઠાનામ્, તત્ સમાનકલ્પાનાં ચ સત્રં સ્યાદ્ ઇતિ.
નોતેસ્:
*{6।302: એ2: 5,334; એ6: 2,193}*
સર્વેષાં વા પ્રતિપ્રસવાત્

સર્વેષાં વા સત્રં સ્યાત્, અવિશેષાત્. નનુ વાસિષ્ઠો બ્રહ્મેત્ય્ ઉચ્યતે. નેત્ય્ આહ. પુનઃ પ્રતિસૂયતે, ય એવ કશ્ચન સ્તોમભાગમ્ અધીયીત સ એવ બ્રહ્મા ભવેદ્ ઇતિ. વાસિષ્ઠોપદેશ ઇદાનીં કિમ્ અર્થ ઇતિ ચેત્. સ્તોમભાગપ્રશંસાર્થઃ, સ્તોમભાગાન્ અધીયાનો ઽવાસિષ્ઠો ઽપિ વાસિષ્ઠકાર્યં સમર્થઃ કર્તુમ્ ઇતિ.
વિશ્વામિત્રસ્ય હૌત્રનિયમાદ્ ભૃગુશુનકવસિષ્ઠાનામ્ અનધિકારઃ

ભૃગ્વાદીનામ્ અનધિકારઃ સ્યાત્. કુતઃ. વૈશ્વામિત્રસ્ય હૌત્રં નિયમ્યતે, વિશ્વામિત્રો હોતા ભવતીતિ. તસ્માદ્ વૈશ્વામિત્રાણામ્, તૈશ્ ચ સમાનકલ્પાનામ્ અધિકાર ઇતિ.
[737]{*6।303*}
નોતેસ્:
*{6।303: એ2: 5,335; એ6: 2,194}*
વિહારસ્ય પ્રભુત્વાદ્ અનગ્નીનામ્ અપિ સ્યાત્

સત્રાણ્ય્ એવોદાહરણમ્, ય એવં વિદ્વાંસઃ સત્રમ્ આસતે, ય એવં વિદ્વાંસઃ સત્રમ્ ઉપયન્તીતિ. તેષુ સંદેહઃ. કિં સાગ્નીનામ્ અન્ગ્નીનાં ચ તાનિ ભવન્તિ, ઉત સાગ્નીનામ્ એવેતિ. કિં પ્રાપ્તમ્. સાગ્નીનામ્ અનગ્નીનાં ચ. કુતઃ. વિહારસ્ય પ્રભુત્વાત્. પ્રભવતિ હિ પરકીયો ઽપિ વિહારઃ સર્વેષામ્ ઉપકર્તુમ્. કર્તવ્યો{*6।304*} હિ તેન સિધ્યતીતિ, સ યદીયેન તદીયેન વા સિદ્ધિમ્ ઉપૈતિ. તસ્માદ્ અનગ્નીનામ્ અપિ ભવિતુમ્ અર્હતીતિ.
નોતેસ્:
*{6।304: એ1,6,એ2 (વ્.લ્.); એ2: ક્રત્વર્થો}*
સારસ્વતે ચ દર્શનાત્

સારસ્વતે ચ સત્રે ભવતિ દર્શનમ્. પરરથૈર્ વા એતે સ્વર્ગં લોકં યન્તિ, યે ઽનાહિતાગ્નયઃ સત્રમ્ આસત ઇતિ. અનાહિતાગ્નીનાં સત્રં દર્શયતિ. તસ્માદ્ અપિ સર્વેષામ્.
પ્રાયશ્ચિત્તવિધાનાચ્ ચ

પ્રાયશ્ચિત્તં વિધીયતે, અગ્નયે વિવિચયે ઽષ્ટાકપાલં પુરોડાશં નિર્વપેત્, યસ્યાહિતાગ્નેર્ અન્યૈર્ અગ્નિભિર્ અગ્નયઃ સંસૃજ્યેરન્ન્ ઇતિ, સંસર્ગે ઽગ્નીનાં પ્રાયશ્ચિત્તં દર્શયતિ. સ એવં સ્યાદ્ અનાહિતૈઃ, નાન્યથા. તસ્માદ્ અપ્ય્ અનગ્નીનાં સત્રાણીતિ.
સાગ્નીનાં વેષ્ટિપૂર્વત્વાત્

સાગ્નીનાં વા સત્રાણિ, નાનગ્નીનામ્. કસ્માત્. ઇષ્ટિપૂર્વત્વાત્, ઇષ્ટિપૂર્વત્વં સોમાનામ્ આમ્નાતમ્, દર્શપૂર્ણમાસાવ્ ઇષ્ટ્વા સોમેન યજેતેતિ જ્યોતિષ્ટોમસ્યેષ્ટિપૂર્વત્વમ્. તચ્ ચો[738]{*6।305*}દકપરમ્પરયા સત્રાણિ પ્રતિ પ્રાપ્તમ્. તસ્માદ્ અનગ્નીનાં તાનિ ભવેયુર્ ઇતિ.
નોતેસ્:
*{6।305: એ2: 5,336; એ6: 2,195}*
સ્વાર્થેન ચ પ્રયુક્તત્વાત્

સ્વાર્થેન ચાગ્નયઃ પ્રયુક્તાઃ. કથમ્. ઉપગ્રહવિશેષાત્, ઉપગ્રહવિશેષો હિ ભવતિ, અગ્નીન્ આદધીતેતિ. તસ્માદ્ અન્યસ્યાગ્નિભિર્ અન્યસ્ય ન સિદ્ધિઃ, યદ્ય્ અપિ ક્રત્વર્થા અગ્નય ઇતિ.
સંનિવાપં ચ દર્શયતિ

સાવિત્રાણિ હોષ્યન્તઃ સંનિવપેરન્ન્ ઇતિ, તેનાપિ સાગ્નયઃ સત્રાણ્ય્ ઉપાસત ઇતિ ગમ્યતે. એવં લિઙ્ગપરિહારાવ્ અશિષ્ટે ઽધિકરણે ઽન્યચ્ ચિન્ત્યતે.
જુહ્વાદીનામ્ અપ્રયુક્તત્વાત્ સંદેહે યથાકામી પ્રતીયેત

કિં જુહ્વાદીનિ પાત્રાણિ કસ્યચિદ્ એવ યજમાનસ્ય, ઉપાદાય પ્રયોગઃ કર્તવ્યઃ, ઉતાન્યાનિ સાધારણાનિ કર્તવ્યાનિ. કિં{*6।306*} પ્રાપ્તમ્. યસ્ય{*6।307*} કસ્યચિદ્ એવ યજમાનસ્યોપાદાય પ્રયોગઃ કર્તવ્યઃ. કુતઃ. ન હિ સ્વં પાત્રં યજમાનઃ પ્રયુઙ્ક્તે. સ્વેન પાત્રેણ પ્રયોગઃ કર્તવ્ય ઇતિ. તસ્માત્ પરકીયપાત્રૈર્ અન્યે યજેરન્ન્ ઇતિ.
નોતેસ્:
*{6।306: એ1,6; એ2: કર્તવ્યાનીતિ. અસ્મિન્ સંશયે, ઉચ્યતે. કિં}*
*{6।307: એ1,6; એ2: પ્રાપ્તમ્ જુહ્વાદિષુ યથાકામી ભવેત્. યસ્ય}*
અપિ વાન્યાનિ પાત્રાણિ સાધારણાનિ કુર્વીરન્ વિપ્રતિષેધાચ્ છાસ્ત્રકૃતત્વાત્

અપિ વેતિ પક્ષવ્યાવૃત્તિઃ. નૈતદ્ એવમ્, અન્યાનિ હિ પાત્રાણિ સાધારણાનિ કર્તવ્યાનિ. કસ્માત્. વિપ્રતિષેધાત્, વિપ્રતિષેધો ભવતિ{*6।308*}. કદાચિત્ તાનિ પાત્રાણ્ય્ ઉપાત્તાનિ ભવેયુઃ. અથ મરણં કસ્યચિદ્ યજમાનસ્યાપદ્યેત, તત્ર વિપ્રતિષેધઃ સ્યાત્, આહિતાગ્નિમ્ અગ્નિભિર્ દહન્તિ યજ્ઞપાત્રૈશ્ ચેતિ, યદિ તં તૈર્ દહેયુઃ, ઇતરેષાં યજ્ઞો વિરુધ્યેત. અથ તૈર્ યજ્ઞં સમાપયેયુર્{*6।309*} ઇતરસ્ય શરીરસંસ્કારાઃ પરિલુપ્યેરન્{*6।310*}, અન્યેષુ પુનઃ સાધારણેષૂપાદીયમાનેષુ ન કિંચિદ્ અપિ વિરુધ્યેત. તસ્માત્ તથા કાર્યમ્{*6।311*} ઇતિ.
નોતેસ્:
*{6।308: એ1,6; એ2: વિપ્રતિષેધો હિ ભવતિ}*
*{6।309: એ1 (વ્.લ્.): તં પક્ષં સમવર્ધેયુર્}*
*{6।310: એ2: શરીરસંસ્કારઃ પરિલુપ્યેત; એ2 (વ્.લ્.), એ1,6: શરીરસંસ્કારાઃ પરિલુપ્યેરન્}*
*{6।311: એ1 (વ્.લ્.): ન તથા કાર્યમ્}*
પ્રાયશ્ચિત્તમ્ આપદિ સ્યાત્

અથેદાનીં પૂર્વોક્તસ્ય લિઙ્ગસ્ય પરિહાર ઉચ્યતે. પ્રાયશ્ચિત્તમ્ અસ્મત્પક્ષે પરિકલ્પિષ્યતે. કથમ્. અરણ્યે કાન્તારે ગચ્છતાં સ્થિતાનાં વા દસ્યુભયાત્ શ્વાપદભયાદ્ વા ત્રાસે જાતે દાવાગ્નિના વા સંસૃજ્યેરન્, મિથો વા સ વિષયઃ પ્રાયશ્ચિત્તસ્ય ભવિષ્યતીતિ.
[740]{*6।312*}
નોતેસ્:
*{6।312: એ2: 5,337; એ6: 2,196}*
પુરુષકલ્પેન વા વિકૃતૌ કર્તૃનિયમઃ સ્યાદ્ યજ્ઞસ્ય તદ્ગુણત્વાદ્ અભાવાદ્ ઇતરાન્ પ્રત્યેકસ્મિન્ન્ અધિકારઃ સ્યાત્

અધરકલ્પા{*6।313*} ઉદાહરણમ્, આગ્રયણેષ્ટિઃ પશુર્ ઇત્યેવંલક્ષણકાનિ કર્માણિ, યેષુ સપ્તદશ સામિધેન્યઃ, તેષુ સંદેહઃ. કિં ત્રયાણામ્ અપિ વર્ણાનામ્ એભિઃ કર્મભિર્ અધિકારઃ, ઉત વૈશ્યસ્યૈવેતિ. કિં પ્રાપ્તમ્. એતસ્યાં વિકૃતૌ પુરુષકલ્પેન કર્તા નિયમ્યેત. કુતઃ. યજ્ઞો{*6।314*} ઽયમ્ અધ્વરકલ્પાદિઃ, એતત્ સંખ્યાગુણકઃ. ઇયં ચ સંખ્યા વૈશ્યસ્યોક્તા, તેન{*6।315*} વૈશ્ય એવ એતત્ કર્મ કૃત્સ્નં કર્તું સમર્થઃ. સપ્તદશગુણકમ્ એતત્ કર્મ, તચ્ ચ સાપ્તદશ્યમ્ અવૈશ્યેન ક્રિયમાણમ્ અસાધુ. ઇતરાન્ પ્રતિ હિ તન્ ન ચોદ્યતે. તેન યજેતેત્ય્ અસામર્થ્યાદ્ બ્રાહ્મણક્ષત્રિયાન્ નાધિકરિષ્યતીતિ.
નોતેસ્:
*{6।313: એ1,6; એ2: અધ્વરકલ્પા}*
*{6।314: એ1,6; એ2: કુતઃ. યજ્ઞસ્ય તદ્ગુણત્વાત્. યજ્ઞો}*
*{6।315: એ1,6; એ2: વૈશ્યસ્યોક્તા, સપ્તદશાનુબ્રૂયાદ્ વૈશ્યસ્યેતિ. તેન}*
લિઙ્ગાચ્ ચેજ્યાવિશેષવત્

લિઙ્ગં ચ ભવતિ, યથા વૈશ્યસ્ય સાપ્તદશ્યમ્ ઇતિ, સપ્તદશો વૈશ્ય{*6।316*} ઇતિ. તેન વૈશ્યસ્ય{*6।317*} સાપ્તદશ્યમ્. અતો વૈશ્યસ્યૈવંજાતીયકાનિ કર્માણિ, યથેજ્યાવિશેષો વૈશ્યસ્ય ભવતિ, વૈશ્યો વૈશ્યસ્તોમેન યજેતેતિ, વૈશ્યસંબન્ધાત્. એવં સાપ્તદશ્યં તસ્યૈવેતિ.
નોતેસ્:
*{6।316: એ1,6; એ2: સપ્તદશો વૈ વૈશ્ય}*
*{6।317: એ1,6,એ2 (વ્.લ્.); એ2: નાવૈશ્યસ્ય}*
ન વા સંયોગપૃથક્ત્વાદ્ ગુણસ્યેજ્યાપ્રધાનત્વાદ્ અસંયુક્તા હિ ચોદના

ન ચૈતદ્ અસ્તિ. પૃથગ્ એતૌ સંયોગૌ, એકં વાક્યં સપ્તદશ વૈશ્યસ્ય [741]{*6।318*} અનુબ્રૂયાદ્ ઇતિ. વાક્યાન્તરમ્ અધ્વરકલ્પાદિષુ સપ્તદશાનુબ્રૂયાદ્ ઇતિ, સ ચ ગુણ ઇજ્યાપ્રધાનો ભવતિ, નેજ્યા ગુણાર્થા. કિમ્ અતઃ. યદ્ય્ એવં યત્રેજ્યા, તત્ર તદ્ગુણેન ભવિતવ્યમ્. ન યત્ર ગુણઃ, તત્રેજ્યયા, વૈશ્યસ્ય ગુણાનુરોધેનેજ્યાપિ. ત્રયાણાં વર્ણાનામ્ ઇજ્યા. સા તત્ર ગુણમ્ આકાઙ્ક્ષતીતિ{*6।319*}. અપિ ચેજ્યાગુણભૂતસ્યાપરા ચોદના{*6।320*}, ન સા વૈશ્યસંયુક્તા. સા ત્વ્ અવૈશ્યકં ગુણં પ્રત્યાયયતિ. પ્રથમં સવૈશ્યકમ્ ઇતિ ચેત્. ન, વૈશ્યસ્ય પ્રધાનત્વાત્. પ્રધાનભૂતસ્ તત્ર વૈશ્યઃ શ્રૂયતે. તસ્માત્ સર્વાધિકારઃ.
નોતેસ્:
*{6।318: એ2: 5,338; એ6: 2,196}*
*{6।319: એ1,6,એ2 (વ્.લ્.); એ2: આકર્ષતીતિ}*
*{6।320: એ2 (વ્.લ્.): અપિ ચ યા ગુણસ્યાપરા ચોદના}*
ઇજ્યાયાં તદ્ગુણત્વાદ્ વિશેષેણ નિયમ્યેત