મીમાંસાસૂત્ર (ટીકા સહિત) · અધ્યાય 6.5

યથા પૂર્વઃ પક્ષઃ, તથા સતિ, સાંન્યાય્યે સત્ય્ અસતિ ચ શાખા [700]{*6।157*} વિદ્યત ઇત્ય્ ઉપવેષો સતિ ચાસતિ{*6।158*} ચ સ્યાત્. યથા તુ સિદ્ધાન્તઃ, તથા સાંન્યાય્યપક્ષે શાખા સતી હિ પ્રતિપાદ્યત ઇતિ. તત્રૈવોપવેષો નાન્યત્રેતિ.
[701]{*6।159*}
નોતેસ્:
*{6।157: એ2: 5,300; એ6: 2,171}*
*{6।158: એ2 ઓમ્. ચ}*
*{6।159: એ2: 5,300; એ6: 2,171}*
અભ્યુદયે કાલાપરાધાદ્ ઇજ્યાચોદના સ્યાત્ યથા પઞ્ચશરાવે

ઇદમ્ આમનન્તિ, વિ વા એનં પ્રજયા પશુભિર્ અર્ધયતિ, વર્ધયત્ય્ અસ્ય ભ્રાતૃવ્યમ્, યસ્ય હવિર્ નિરુપ્તં પુરસ્તાચ્ ચન્દ્રમા અભ્યુદેતિ{*6।160*} ત્રેધા{*6।161*} તણ્ડુલાન્ વિભજેત્, યે મધ્યમાઃ સ્યુઃ, તાન્ અગ્નયે દાત્રે પુરોડાશમ્ અષ્ટાકપાલં નિર્વપેત્, યે સ્થવિષ્ઠાસ્ તાન્ ઇન્દ્રાય પ્રદાત્રે દધંશ્ ચરુમ્, યે ક્ષોદિષ્ટાઃ, તાન્ વિષ્ણવે શિપિવિષ્ટાય શૃતે ચરુમ્{*6।162*} ઇતિ. તત્ર સંદેહઃ. કિં કાલાપરાધે યાગાન્તરમ્ ઇદં ચોદ્યતે, ઉત તેષ્વ્ એવ પ્રકૃતેષુ કર્મસુ નિમિત્તે દેવતાપનયન ઇતિ.
કિં પ્રાપ્તમ્. અભ્યુદયે, યઃ કાલાપરાધઃ, તત્રેજ્યાચોદના સ્યાત્. કથમ્. પુરોડાશમ્ અગ્નયે દાત્રે મધ્યમાન્ કુર્વતે{*6।163*}, યે સ્થવિષ્ઠાસ્ તાન્ ઇન્દ્રાય પ્રદાત્રે દધનિ ચરું કુર્યાત્, ક્ષોદિષ્ઠાન્ વિષ્ણવે શિપિવિષ્ટાયેતિ, યજતિસ્{*6।164*} તુ ફલભોક્તૃસંયોગાદ્{*6।165*} ઇતિ વિધાનં{*6।166*} ગમ્યતે. યથા પઞ્ચશરાવે દ્રવ્યદેવતાસંબન્ધેન કર્માન્તરં ગમ્યતે, યથા પશુકામેષ્ટ્યામ્, યઃ પશુકામઃ સ્યાત્, સો ઽમાવાસ્યાયામ્ ઇષ્ટ્વા વત્સાન્ અપાકુર્યાત્, યે સ્થવિષ્ઠાઃ, તાન્ અગ્નયે સનિમતે ઽષ્ટાકપાલં નિર્વપેત્, યે મધ્યમાઃ, તાન્ વિષ્ણવે શિપિવિષ્ટાય શૃતે ચરું યે ઽણિષ્ઠાઃ, તાન્ ઇન્દ્રાય પ્રદાત્રે દધંશ્ ચરુમ્ ઇતિ. એવમ્ ઇહાપીતિ. અપિ ચ ન પ્રકૃતે દ્રવ્યે દેવતા [702]{*6।167*} શ્રૂય્તે, શૃતે ચરુમ્ ઇતિ હિ તત્ર ભવતિ વચનમ્. ન ચાભ્યુદયકાલે શ્રપણં કૃતમ્ અસ્તિ, તસ્માત્ કર્માન્તરમ્.
નોતેસ્:
*{6।160: એ1,6; એ2: અભ્યુદિયાત્}*
*{6।161: એ1,6; એ2: સ ત્રેધા}*
*{6।162: તૈત્.સ્. 2.5.5.2}*
*{6।163: એ1,6; એ2: કુર્યાત્}*
*{6।164: એ1,6; એ2: શિપિવિષ્ટાય શૃતે ચરુમ્ ઇતિ. યજતિસ્}*
*{6।165: એ1,6; એ2: દ્રવ્યફલભોક્તૃસંયોગાદ્}*
*{6।166: એ1,6; એ2: યાગવિધાનં}*
*{6।167: એ2: 5,301; એ6: 2,171}*
અપનયો વા વિદ્યમાનત્વાત્

દેવતાપનયો વા. કુતઃ. વિદ્યમાનત્વાત્, વિદ્યન્તે હિ કર્માણિ પ્રકૃતાનિ, તેષુ વિદ્યમાનેષુ પુનર્ દેવતાસંબન્ધો હવિષો નોપપદ્યતે. યસ્યાનુપપત્ત્યા યાગઃ કલ્પ્યેત. તસ્માન્ ન યાગાન્તરમ્, તેષ્વ્ એવ હવિઃષુ દેવતાન્તરાણિ વિધીયન્તે.
તદ્રૂપત્વાચ્ ચ શબ્દાનામ્

દેવતાપનયસરૂપાશ્ ચામી શબ્દા ભવન્તિ, યે મધ્યમાઃ, તેષાં દેવતાન્તરં વિધીયતે. તત્ર દ્રવ્યં પ્રાપ્તમ્, અપ્રાપ્તા દેવતા વિધીયતે. કથં પુનર્ દેવતાવિધાનાર્થે નાનેકગુણ્વિધાનદોષો જાયેતેતિ. ઉચ્યતે, નૈવાત્રાનેકો ગુણો વિધીયતે કસ્મિંશ્ચિદ્ વાક્યે. તણ્ડુલાન્{*6।168*} વિભજેદ્ ઇત્ય્ અત્ર તાવદ્ વિભાગમાત્રં વિધીયતે. અન્યત્ સર્વમ્ અનૂદ્યતે, તસ્માદ્ અદોષઃ. યે મધ્યમાઃ, તેષામ્ અગ્નિર્ દેવતા વિધીયતે, અન્યત્ પુરોડાશાદ્ય્ અનૂદ્યતે. યે સ્થવિષ્ઠાઃ, તેષાં દધિસહિતાનામ્ ઇન્દ્રો દેવતાસ્મિન્ વાક્યે વિધીયતે. તત્રાર્થપ્રાપ્તે{*6।169*} શ્રપણે સતિ ચરુતા, સહ સપ્તમ્યર્થેનાર્થપ્રાપ્તેનૈવાસ્મિન્ વાક્યે ઽનૂદ્યતે. યે ક્ષોદિષ્ઠાઃ, તેષાં શૃતસહિતાનાં વિષ્ણુઃ શિપિવિષ્ટો દેવતા વિધીયતે, અન્યત્ સર્વમ્ અનૂદ્યતે. તસ્માદ્ અદોષઃ.
નોતેસ્:
*{6।168: એ1,6; એ2: ત્રેધા તણ્ડુલાન્}*
*{6।169: એ1,6; એ2: તત્રાર્ધપ્રાપ્તા}*
આતઞ્ચનાભ્યાસસ્ય દર્શનાત્

આતઞ્ચનાભ્યાસં ચ દર્શયતિ. કથમ્. એવં શ્રૂયતે, યદિ [703]{*6।170*} બિભીયાદ્ અભિમોદેષ્યતીતિ મહારાત્રે હવીંષિ નિર્વપેત્. ફલીકૃતૈસ્ તણ્ડુલૈર્ ઉપાસીત, અર્ધં દધિ હવિર્ આતઞ્ચનાર્થં નિદધ્યાત્, અર્ધં ન. યદ્ય્ અભ્યુદિયાદ્ અનેનાતચ્ય{*6।171*} પ્રચરેત્, યદ્ય્ ઉ ન{*6।172*}, બ્રાહ્મણં{*6।173*} ભોજયેદ્ ઇતિ. યદિ કર્માન્તરમ્, ઉપાદેયત્વેન તદા તણ્ડુલા દધિ શૃતં ચ. તસ્માલ્ લૌકિકાન્ય્ ઉપાદેયાનિ, ન હ્ય્ એષ તદા પ્રકૃતાનાં વ્યાપારઃ, તત્રાવિનષ્ટે દધનિ, અપરેદ્યુર્ આમાવાસ્યે ક્રિયમાણે વિદ્યતે દધીતિ નાતઞ્ચનમ્ આવર્તેત. તસ્યામ્ એવાભ્યુદિતેષ્ટૌ દધિ વિદ્યત ઇતિ નાતઞ્ચનં સ્યાત્. અથ નિમિત્તે દેવતાપનયઃ, તતસ્ તસ્મિન્ દધનિ ચરુઃ કૃત ઇતિ, પુનર્ આમાવાસ્યે દોહે આતઞ્ચનેન કાર્યમ્, એવમ્ આતઞ્ચનાભ્યાસસ્ય દર્શનં દેવતાવિધાને યુજ્યત ઇતિ.
નોતેસ્:
*{6।170: એ2: 5,303; એ6: 2,172}*
*{6।171: એ1,6; એ2: અભ્યુદિ. યાત્ તેનાતઞ્ચ્ય}*
*{6।172: એ2: યદિ ન}*
*{6।173: એ1,6; એ2: પ્રાતરેતેન બ્રાહ્મણં}*
અપૂર્વત્વાદ્ વિધાનં સ્યાત્

અથ યદ્ ઉક્તમ્, યથા પશુકામેષ્ટ્યાં કર્માન્તરમ્, યઃ પશુકામઃ સ્યાત્, સો ઽમાવાસ્યામ્ ઇષ્ટ્વા વત્સાન્ અપાકુર્યાદ્ ઇતિ. તત્ પરિહર્તવ્યમ્. તત્રોચ્યતે, યુક્તં યત્ તત્ર કર્માન્તરવિધાનમ્. કુતઃ. અપૂર્વત્વાત્, ન તત્ર કશ્ચિત્ પૂર્વપ્રાપ્તો યાગો વિદ્યતે, સો ઽમાવાસ્યામ્ ઇષ્ટ્વેતિ હિ પરિસમાપ્તે તસ્મિન્ન્ ઇદમ્ આરભ્યતે. તત્ર દ્રવ્યદેવતાસંયુક્તો નિર્વપતિશબ્દો નાન્તરેણોત્સર્ગમ્, દ્રવ્યદેવતયોઃ સંબન્ધો વિદ્યત{*6।174*} ઇતિ યજતિં ગમયતિ. ન ત્વ્ ઇહૈવમ્, ઇહ હિ યાગઃ પ્રકૃતો ગમ્યતે, તસ્મિન્ન્ એવ વિદ્યમાનસ્ય દ્રવ્યસ્ય દેવતાસંબન્ધમાત્રં વિધીયત ઇતિ ન દોષો ભવતિ.
નોતેસ્:
*{6।174: એ1,6,એ2 (વ્.લ્.); એ2: ઘટત}*
પયોદોષાત્ પઞ્ચશરાવે ઽદુષ્ટં હીતરત્

અથ યદ્ ઉપવર્ણિતમ્, યથા પઞ્ચશરાવે કર્માન્તરં વિધીયતે, [704]{*6।175*} એવમ્ ઇહાપીતિ, તત્ પરિહર્તવ્યમ્ ઇતિ. અત્રોચ્યતે, યુક્તં પઞ્ચશરાવે કર્માન્તરમ્. દુષ્ટં હિ તત્ર દ્રવ્યમ્, યસ્ય દેવતા વિધીયતે. તત્રાવશ્યં દ્રવ્યમ્ ઉપાદેયત્વેન ચોદયિતવ્યમ્, તસ્મિન્ન્ ઉપાદીયમાને દેવતાન્તરે ચાપૂર્વઃ સંબન્ધો વિધીયતે, તદ્ યાગાન્તરં ભવતીતિ. ઇતરદ્ ઇહ દ્રવ્યમ્ અદુષ્ટમ્, તદ્ અનૂદ્ય, પ્રકૃતે યાગે દેવતા વિધીયત ઇત્ય્ ઉક્તમ્, તસ્માદ્ અદોષ ઇતિ.
નોતેસ્:
*{6।175: એ2: 5,304; એ6: 2,173}*
સાંન્યાય્યે ઽપિ તથેતિ ચેત્

એવં ચેત્ પશ્યસિ, સાંન્યાય્યે ઽપિ દોષઃ. તદ્ અપિ હ્ય્ અભ્યુદયે તત્કાલાપભ્રંશાદ્ દુષ્ટમ્ ઇતિ.
ન તસ્યાદુષ્ટત્વાદ્ અવિશિષ્ટં હિ કારણમ્

નૈતદ્ એવમ્, પઞ્ચશરાવે હિ દુષ્ટં દ્રવ્યમ્, ઇહ તાદૃશમ્ એવાવતિષ્થતે. નનુ કાલાપભ્રંશેન દુષ્ટમ્. ન દુષ્યતિ, અવિશિષ્ટં હિ કારણમ્. અભ્યુદયે પ્રાયશ્ચિત્તવિધાનં દુષ્ટે ઽપ્ય્ ઉપપદ્યતે, કાલાપરાધે ઽદુષ્ટે{*6।176*} ઽપિ તત્. અકાલે હ્ય્ અભિપ્રવૃત્તસ્ય શક્યતે દેવતાવિધાનમ્, ન તુ વિનષ્ટસ્ય.
નોતેસ્:
*{6।176: એ1,6,એ2 (વ્.લ્.); એ2: કાલાપરાધેનાદુષ્ટે}*
લક્ષણાર્થા શૃતશ્રુતિઃ

અથ યદ્ ઉક્તમ્, ન પ્રકૃતે દ્રવ્યે દેવતા શ્રૂયતે, શૃતે ચરુમ્ ઇતિ તત્ર ભવતિ વચનમ્, ન ચાભ્યુદયકાલે શ્રપણં કૃતમ્ અસ્તીતિ, તત્ પરિહર્તવ્યમ્. અત્રોચ્યતે, લક્ષણાર્થેયં શૃતશ્રુતિઃ, ધર્મલક્ષણાર્થા{*6।177*} શૃતે, શૃતસહચરિતધર્મક ઇતિ.
[705]{*6।178*}
નોતેસ્:
*{6।177: એ1 હત્ ધર્મલક્ષણાર્થા ઇન્ ક્લમ્મેર્ન્}*
*{6।178: એ2: 5,305; એ6: 2,174}*
ઉપાંશુયાજે ઽવચનાદ્ યથાપ્રકૃતિ

તસ્મિન્ન્ એવાભ્યુદયે સંશયઃ. કિમ્ ઉપાંશુયાગે ઽપિ દેવતાપનયો ભવેન્ નેતિ. કિં પ્રાપ્તમ્. ઉપાંશુયાજો યથાપ્રકૃતિ સ્યાત્. કસ્માત્. અવચનાત્, યથામીષુ વચનમ્, મધ્યમાનામ્ અગ્નયે દાત્રે પુરોડાશાઃ{*6।179*} સ્થવિષ્ઠાનામ્ ઇન્દ્રાય પ્રદાત્રે દધનિ ચરુઃ, ક્ષોદિષ્ઠાનાં વિષ્ણવે શિપિવિષ્ટાય શૃતે ચરુ ઇતિ. નૈતદ્ ઉપાંશુયાજે ઽસ્તિ. તસ્માત્ સ યથાદેવતં સ્યાત્.
નોતેસ્:
*{6।179: એ1,6; એ2: પુરોડાશઃ}*
અપનયો વા પ્રવૃત્ત્યા યથેતરેષામ્

વાશબ્દઃ પક્ષં વ્યાવર્તયતિ. ઉપાંશુયાજસ્યાપનયઃ. કેન કારણેન. પ્રવૃત્ત્યા, અકાલે તન્ત્રપ્રવૃત્તિર્ દેવતાપનયસ્ય કારણમ્. કુત્ઃ. ન હ્ય્ અત્રાભ્યુદયે સતિ તણ્ડુલા વિભાગાર્થમ્ ઉપાદીયન્તે. કિં તર્હિ. અભ્યુદિતસ્ય હવિષો વિભાગ ઉચ્યતે, અભ્યુદયેનાપરાહ્નસ્યેતિ{*6।180*}. કથમ્ અવગમ્યતે. યસ્યાભ્યુદિયાદ્ ઇત્યવિશેષશ્રવણાત્, સર્વસ્યૈવ હ્ય્ અપરાધેનાભ્યુદેતિ, અપરાધશ્ ચાકાલે તન્ત્રપ્રવૃત્તિઃ. એવં ચ સતિ ન તદ્ ધવિસ્ તણ્ડુલૈઃ શક્યં વિશેષ્ટુમ્. તસ્માદ્ ઉપાંશુયાગસ્યાપિ{*6।181*} વિભાગઃ. ત્રેધા તણ્ડુલાન્ વિભજેદ્ ઇતિ હ્ય્ અનેન વાક્યેન દેવતાપનયઃ ક્રિયતે, વિધિર્ હ્ય્ અત્ર વિભજેદ્ ઇતિ. વિભાગં કુર્યાદ્ ઇત્ય્ અર્થઃ{*6।182*}. કથમ્ ઇતિ. વિભાગે વિશેષપરાણ્ય્ ઉત્તરાણિ વાક્યાનિ. ઇદમ્ ઇદં ચ દ્રવ્યમ્ અસ્યૈ દેવતાયૈ, ઇદમ્ ઇદં ચાસ્યા ઇતિ. યસ્ય દ્રવ્યસ્ય વિશેષવિભાગો નાસ્તિ, તસ્યાપિ વિભજેદ્ ઇતિ સામાન્યવિભાગઃ. તસ્માદ્ યથૈવેતરેષાં વિભાગઃ, એવમ્ ઉપાંશુયાજસ્યાપીતિ. અથવા, ઉપાંશુયાજદ્રવ્યાત્ [706]{*6।183*} પૂર્વેણ વાક્યેનાપનીતા દેવતા. ન તદ્ અપરેણ વાક્યેન દેવતાન્તરે{*6।184*} સંયોજિતમ્. તસ્માત્ પ્રહીણમ્ એવ તત્.
નોતેસ્:
*{6।180: એ1; એ2: અભ્યુદયેનાપરાદ્ધસ્યેતિ; એ6: અભ્યુદયેનાપરાહ્ણસ્યેતિ}*
*{6।181: એ1,6; એ2: ઉપાંશુયાજસ્યાપિ}*
*{6।182: એ1 હત્ વિભાગં કુર્યાદ્ ઇત્ય્ અર્થઃ ઇન્ ક્લમ્મેર્ન્}*
*{6।183: એ2: 5,306; એ6: 2,174}*
*{6।184: એ1,6; એ2: દેવતાન્તરેણ}*
નિરુપ્તે સ્યાત્ તત્સંયોગાત્

અસ્મિન્ન્ એવોદાહરણે સંશયઃ. કિં યદિ નિરુપ્તે ઽભ્યુદયો ઽવગમ્યતે, તદાભ્યુદિતેષ્ટિઃ, ઉતાનિરુપ્તે ઽપીતિ. કિં પ્રાપ્તમ્. નિરુપ્તે ઽવગતે ઽભ્યુદિતેષ્ટિઃ સ્યાત્. કુતઃ. તત્સંયોગાત્, નિર્વાપસંયોગો હિ ભવતિ, યસ્ય હવિર્ નિરુપ્તમ્ ઇતિ. તસ્માદ્ અનિરુપ્તે નૈતદ્ વિધાનમ્ ઇતિ.
પ્રવૃત્તે વા પ્રાપણાન્ નિમિત્તસ્ય

વાશબ્દઃ પક્ષં વ્યાવર્તયતિ. અકાલે તન્ત્રપ્રવૃત્તિમાત્રે સ્યાદ્ એતદ્ વિધાનમ્. પ્રાપ્તં હિ તાવત્ય્ એવ નિમિત્તમ્, યસ્ય હવિર્ અભ્યુદેતીતિ હવિર્ ગ્રહણં લક્ષણત્વેન. યસ્ય હવિર્ અભ્યુદેતીતિ હવિર્ લક્ષિત ઉદયો નિમિત્તમ્, પ્રવૃત્તં હવિર્ લક્ષયતિ, નોદાસીનમ્. તસ્માત્, હવિર્ અભ્યુદેતીત્ય્ ઉચ્યમાને પ્રવૃત્તં હવિર્ અભ્યુદેતીતિ ગમ્યતે. ન હિ તન્ નિરુપ્તમ્ ઇત્ય્ એતેન શક્યં વિશેષયિતુમ્. ભિદ્યેત હિ તદા વાક્યમ્. યસ્ય હવિર્ નિરુપ્તમ્, નાનિરુપ્તમ્{*6।185*} ઇત્ય્ એવમ્ અપેક્ષ્યંઆણે હવિર્ અભ્યુદેતીતિ ન શક્યતે વિધાતુમ્. તસ્માદ્ અનિરુપ્તે ઽપીષ્ટિર્ ઇતિ.
નોતેસ્:
*{6।185: એ1,6,એ2 (વ્.લ્.); એ2 ઓમ્. નાનિરુપ્તમ્}*
[707]{*6।186*}
નોતેસ્:
*{6।186: એ2: 5,307; એ6: 2,175}*
લક્ષણમાત્રમ્ ઇતરમ્

અથ યદ્ ઉક્તમ્, નિરુપ્તસંયોગો ભવતિ, યસ્ય હવિર્ નિરુપ્તમ્ ઇતિ, લક્ષણમાત્રમ્ એતન્ નિરુપ્તમ્ ઇતિ. કસ્મિંશ્ચિત્ પદાર્થે તસ્ય પ્રવૃત્ત ઇત્ય્ અર્થઃ.
તથા ચાન્યાર્થદર્શનમ્

અન્યાર્થો ઽપિ ચૈતમ્ અર્થં દર્શયતિ, સ યદ્ય્ અગૃહીતં હવિર્ અભ્યુદિયાત્, પ્રજ્ઞાતમ્ એવ. તદૈષા વ્રતચર્યા, યત્ પૂર્વેદ્યુર્ દુગ્ધં દધિ હવિર્ આતઞ્ચનં તત્ કુર્વન્તિ, પ્રતિમુઞ્ચન્તિ વત્સાન્, તાન્ એવ તત્ પુનર્ અપાકુર્વન્તિ, તાન્ અપરાહ્ણે પર્ણશાખયાપાકરોતિ. તદ્ યથૈવાદેઃ પ્રજ્ઞાતમ્ આમાવાસ્યં હવિર્ એવમ્ એવ તદ્ યદ્ય્ ઉ વ્રતચર્યાં વા નોદાશંસેત, ગૃહીતં વા હવિર્ અભ્યુદિયાદ્ ઇતરથા તર્હિ કુર્યાત્, એતાન્ એવ તણ્ડુલાન્ સકૃત્ફલીકૃતાન્{*6।187*} ઇતિ, અગૃહીતે હવિષ્ય્ અન્યં વિધિં બ્રુવન્ ગૃહીતે ઽપ્ય્ અનિરુપ્તે વાભ્યુદયે પ્રાયશ્ચિત્તં દર્શયતિ.
નોતેસ્:
*{6।187: એ1,6; એ2: સુફલીકૃતાન્}*
અનિરુપ્તે ઽભ્યુદિતે પ્રાકૃતીભ્યો નિર્વપેદ્ ઇત્ય્ આશ્મરથ્યસ્ તણ્ડુલભૂતેષ્વ્ અપનયાત્

પ્રવૃત્તમાત્રં નિમિત્તમ્ ઇતિ સ્થિતમ્. નૈમિત્તિકસ્ તુ દેવતાપનયો દેવતાન્તરસંયોગશ્ ચ, કિં નિર્વાપોત્તરકાલં તણ્ડુલાવસ્થે હવિષિ કર્તવ્યો નિર્વાપસ્ તુ પ્રાકૃતીભ્ય એવ સ્યાત્, જ્ઞાતે ઽભ્યુદયે, ઉત વૈકૃતીભ્ય એવેતિ સંશયઃ. કિં તાવત્ પ્રાપ્તમ્. [708]{*6।188*} અનિરુપ્તે ઽભ્યુદિતે પ્રાકૃતીભ્યો નિર્વપેદ્ ઇત્ય્ આશ્મરથ્ય આચાર્યો મન્યતે સ્મ. કુતઃ. તણ્ડુલભૂતેષ્વ્ અપનયાત્. તણ્ડુલભૂતેષ્વ્ અપનયઃ શ્રૂયતે, યસ્ય હવિર્ નિરુપ્તં પુરસ્તાચ્ ચન્દ્રમા અભ્યુદેતિ ત્રેધા તણ્ડુલાન્ વિભજેદ્ ઇત્ય્ અભ્યુદયાવગમાદ્ અનન્તરં તણ્ડુલવિભાગમ્ આહ. સો ઽતણ્ડુલભૂતેષુ નાવકલ્પતે. તસ્માદ્ અનિરુપ્તે તણ્ડુલાભાવાદ્ અનપનીતા દેવતાઃ પ્રાકૃત્ય ઇતિ પ્રાકૃતીભ્ય એવ નિર્વપેદ્ ઇતિ.
નોતેસ્:
*{6।188: એ2: 5,308; એ6: 2,175}*
વ્યૂર્ધ્વભાગ્ભ્યસ્ ત્વ્ આલેખનસ્ તત્કારિત્વાદ્ દેવતાપનયસ્ય

તુશબ્દઃ પક્ષં વ્યાવર્તયતિ. વ્યૂર્ધ્વં યા ભજન્તે કર્મ, તાભ્યો નિર્વપેદ્ ઇત્ય્ આલેખન આચાર્યો મન્યતે સ્મ. કુતઃ. તત્કારિત્વાદ્ દેવતાપનયસ્ય, યસ્માદ્ અકાલે તન્ત્રપ્રવૃત્તિકારિતો દેવતાપનયઃ, તસ્માદ્ અપનીતા દેવતેતિ વ્યૂર્ધ્વભાગ્ભ્યો નિર્વપ્તવ્યાઃ.
વિનિરુપ્તે ન મુષ્ટીનામ્ અપનયસ્ તદ્ગુણત્વાત્

અથ પ્રારબ્ધે ચતુર્મુષ્ટિર્નિર્વાપે ઽપરિસમાપ્તે ભવતિ સંશયઃ, યન્ નિરુપ્તં તન્ નિરુપ્તમ્ એવ, અવશિષ્ટં કિં પ્રાકૃતીભ્યો નિર્વપ્તવ્યમ્, કિં વૈકૃતીભ્યઃ, ઉત તૂષ્ણીમ્ એવેતિ. કિં પ્રાપ્તમ્. વિનિરુપ્તે સામિનિરુપ્ત ઇત્ય્ અર્થઃ{*6।189*}. ન તત્ર દેવતાપનયઃ સ્યાત્. કુતઃ. તદ્ગુણત્વાત્, નિર્વાપસ્ય ગુણો દેવતા, ન મુષ્ટીનામ્, [709]{*6।190*} સ ચ નિર્વાપસ્ તદ્ દેવતાકઃ. કુતઃ. ચતુઃસંખ્યાપૂરણાર્થત્વાદ્ અભ્યાસમાત્રં કર્તવ્યમ્. તચ્ ચાભ્યાસમાત્રં પુનઃ ક્રિયતે, પૂર્વમ્ એવ કૃતે તસ્મિન્ નિર્વાપે ન દેવતાપનીતા. સ એવાયં પુનઃ ક્રિયતે, પુનર્ અપિ ક્રિયમાનસ્યાનપનીતૈવ દેવતા ભવિતુમ્ અર્હતીતિ પ્રાકૃતીભ્ય એવ નિર્વપ્તવ્યમ્. ન ચોત્તરો મુષ્ટિઃ પૃથક્ પદાર્થઃ, યેન દેવતાપનયો ભવેત્. કૃતસ્ય નિર્વાપસ્ય સંખ્યાપૂરણમ્ એતત્ ક્રિયતે. તસ્માદ્ અનપનય ઇતિ.
નોતેસ્:
*{6।189: એ1 હત્ સામિનિરુપ્ત ઇત્ય્ અર્થઃ ઇન્ ક્લમ્મેર્ન્}*
*{6।190: એ2: 5,309; એ6: 2,176}*
અપ્રાકૃતેન હિ સંયોગસ્ તત્સ્થાનીયત્વાત્

ન પ્રાકૃતીભ્યો નિર્વપ્તવ્યમ્. કાભ્યસ્ તર્હિ. વૈકૃતીભ્યઃ. કુતઃ. અપ્રાકૃતેન દેવતાવિશેષેણ સંયોગઃ શ્રૂયતે, નાધિકૃતેન, ત્રેધા તણ્ડુલાન્ વિભજેદ્ ઇતિ પ્રાકૃતીભ્ય આચ્છિદ્ય વૈકૃતીભ્યો નિર્વપ્તવ્યો વિધીયતે, તા ઇદાનીં તત્સ્થાનીયાઃ.
તસ્માદ્ વિનિરુપ્તે નિવૃત્તા દેવતા અન્યાઃ, અન્યાશ્ ચોપજાતાઃ. તસ્માદ્ વૈકૃતીનાં સંયોગેન નિર્વાપશેષઃ કર્તવ્ય ઇતિ.
અભાવાચ્ ચેતરસ્ય સ્યાત્

અભાવાદ્ ઇતરસ્યાર્ધસ્ય દેવતાસંયુક્તસ્ય, ન નિર્વાપો ભવતિ દેવતાસંયુક્તઃ. યદિ નિર્વાપો ઽર્ધં{*6।191*} અન્યદેવત્યો ઽર્ધો ઽપ્ય્ અન્યસ્યૈ દેવતાયૈ, નૈવ નિર્વાપ ઇતરદેવતાકો વેતરદેવતાકો વા{*6।192*}. તસ્માત્ તૂષ્ણીમ્ એવ નિર્વપ્તવ્યમ્, અવશ્યમ્ અન્યતરત્ર સંકલ્પભેદો ભવતિ.
[710]{*6।193*}
નોતેસ્:
*{6।191: એ2: નિર્વાપે ઽર્ધો}*
*{6।192: એ1,6; એ2: ઇતરદેવતાકઃ પ્રાકૃત ઇતરદેવતાકો વા}*
*{6।193: એ2: 5,310; એ6: 2,177}*
સાંનાય્યસંયોગાન્ નાસંનયતઃ સ્યાત્

અભ્યુહિતેષ્ટિર્{*6।194*} એવોદાહરણમ્. તત્ર શ્રૂયતે, દધનિ ચરું, શૃતે ચરુમ્ ઇતિ. તત્ર સંદેહઃ. કિં સંનયતો ભવત્ય્ અભ્યુદયે પ્રાયશ્ચિત્તમ્, ઉતાવિશેષેણેતિ. કિં પ્રાપ્તમ્. સંનયતો ઽભ્યુદયે પ્રાયશ્ચિત્તમ્. કુતઃ. સાંનાય્યસંયોગાત્, સંન્યાય્યસંયોગો હિ ભવતિ, શૃતે ચરુમ્, દધનિ ચરુમ્ ઇતિ, શૃતાદ્યભાવાત્, નાસંનયતો ભવિતુમ્ અર્હતિ, વૈગુણ્યં હિ તથા સ્યાત્.
નોતેસ્:
*{6।194: એ1; એ2,6: અભ્યુદિતેષ્ટિર્}*
ઔષધસંયોગાદ્ વોભયોઃ

વાશબ્દઃ પક્ષં વ્યાવર્તયતિ. ઉભયોર્ અપિ સ્યાત્, ન કેવલસ્ય સંનયતઃ, ઔષધસંયોગાત્{*6।195*}, યે મધ્યમા યે સ્થવિષ્ઠા યે ક્ષોદિષ્ઠા ઇતિ ભવત્ય્ ઔષધસંયોગઃ, સ ચ શક્યો ઽસંનયતાપીતિ. તસ્માન્ નાસતિ કારણે ઽસંનયતો નિવર્તેત. ઉભયોર્{*6।196*} અપિ પક્ષયોઃ પ્રાયશ્ચિત્તમ્ ઇતિ.
નોતેસ્:
*{6।195: એ1,6; એ2: સંનયતઃ. કુતઃ. ઔષધસંયોગાત્}*
*{6।196: એ1,6; એ2: અત ઉભયોર્}*
વૈગુણ્યાન્ નેતિ ચેત્

ઇતિ યદ્ ઉક્તમ્, અસંનયતો દધ્નઃ શૃતસ્ય ચાભાવાત્ તદધિકરણતા નાસ્તિ. તસ્માદ્ વૈગુણ્યં તસ્મિન્ પક્ષ ઇતિ, તત્ પરિહર્તવ્યમ્ ઇતિ.
નાતત્સંસ્કારત્વાત્।76.5.24॥
નૈતદ્ એવમ્. ન હિ દધ્યધિકરણ ચરોઃ શ્રપણે શ્રૂયતે. કિં તુ યથા સ્થવિષ્ઠા ઇન્દ્રાય પ્રદાત્રે, એવં દધ્ય્ અપિ દેવતાસંબન્ધાર્થં [711]{*6।197*} વિધીયતે, ન ચરુસંબન્ધાર્થમ્ ઇતિ. ભિદ્યેત હિ તથા વાક્યમ્, સ્થવિષ્ઠા દેવતાયૈ, દધનિ ચ તે કર્તવ્યા ઇતિ. સપ્તમીસંયોગસ્ તુ પ્રાપ્તે ઽર્થે ઽનુવાદઃ. તસ્માદ્ અવિવક્ષિતં તેષાં સાહિત્યમ્, લક્ષણત્વેન હિ તે શ્રૂયન્ત ઇતિ, ન હિ પયો દધિ ચ નાસ્તીતિ સ્થવિષ્ઠાનાં ન દેવતાપનયો ભવતિ. અસંનયતો ઽપ્ય્ અર્થાદ્ અપ્સુ શ્રપયિષ્યત ઇતિ.
નોતેસ્:
*{6।197: એ2: 5,311; એ6: 2,177}*
સામ્યુત્થાને વિશ્વજિત્ક્રીતે વિભાગસંયોગાત્

ઇદમ્ આમનન્તિ, યદિ સત્રાય દીક્ષિતા અથ{*6।198*} સામ્યુત્ તિષ્ઠેરન્, સોમમ્ અપભજ્ય વિશ્વજિતા અતિરાત્રેણ સર્વસ્તોમેન સર્વપૃષ્ઠેન સર્વવેદસદક્ષિણેન યજેરન્ન્ ઇતિ. તત્ર સંદેહઃ. કિં ક્રીતરાજકસ્યોત્થાને વિશ્વજિત્, ઉત પ્રવૃત્તમાત્રસ્યેતિ. કિં પ્રાપ્તમ્. સામ્યુત્થાને વિશ્વજિત્ ક્રીતે સ્યાત્. કુતઃ. વિભાગસંયોગાત્, સોમમ્ અપભજ્ય વિશ્વજિતા યજેરન્ન્ ઇતિ. યે હ્ય્ અક્રીતે રાજન્ય્ ઉત્તિષ્ટન્તિ, તેષાં સોમવિભાગાભાવાદ્ વૈગુણ્યં સ્યાત્. તસ્માત્ ક્રીતરાજકા ઉત્તિષ્ઠન્તો વિશ્વજિતં કુર્યુઃ.
નોતેસ્:
*{6।198: એ2: દીક્ષિતાનાં; એ2 (વ્.લ્.), એ1,6: દીક્ષિતા અથ}*
પ્રવૃત્તે વા પ્રાપણાન્ નિમિત્તસ્ય

વાશબ્દઃ પક્ષં વ્યાવર્તયતિ. પ્રવૃત્તમાત્રસ્યોત્થાને સ્યાત્. કુતઃ. પ્રાપણાન્ નિમિત્તસ્ય, સામ્યુત્થાનં નિમિત્તં વિશ્વજિતઃ, [712]{*6।199*} તચ્ ચ પ્રાપ્તમ્, ન ચ તચ્ છક્યં વિશેષયિતુમ્, ક્રીતે સોમે{*6।200*} સામ્યુત્થાનમ્ ઇતિ.
નોતેસ્:
*{6।199: એ2: 5,312; એ6: 2,312}*
*{6।200: એ1,6; એ2: ક્રીતે યદિ}*
આદેશાર્થેતરા શ્રુતિઃ

અથ યદ્ ઉક્તમ્, અક્રીતે રાજન્ય્ ઉત્તિષ્ઠન્તો વિભાગાભાવાદ્ વિગુણં કુર્યુર્ ઇતિ. તત્ પ્રતિહર્તવ્યમ્. અત્રોચયતે, ન વિભાગો વિધીયતે. ભિદ્યેત હિ તથા વાક્યમ્. સામ્યુત્થાને વિશ્વજિતા યજેરન્, સોમસ્ય ત્વ્ અપભાગં{*6।201*} કૃત્વેતિ. તેનાપભજ્યેત્ય્ અનુવાદઃ. કથમ્ પ્રાપ્તિર્ ઇતિ ચેત્. અર્થાદ્ ઉત્તિષ્ઠતાં વિભાગો ભવતિ ધનસ્ય. સો ઽયં સર્વદ્રવ્યાણાં વિભાગઃ સોમવિભાગેન લક્ષ્યતે, સોમં વિભજ્યાન્યાનિ ચ દ્રવ્યાણીત્ય્ આદેશાર્થેતરા શ્રુતિર્ ભવતિ. તસ્માત્ ક્રીતે ચાક્રીતે ચ રાજન્ય્ ઉત્તિષ્ઠતાં વિશ્વજિદ્ ઇતિ.
નોતેસ્:
*{6।201: એ1,6; એ2: વિભાગં}*
દીક્ષાપરિમાણે યથાકામ્યવિશેષાત્

જ્યોતિષ્ટોમં પ્રકૃત્ય શ્રૂયતે, એકા દીક્ષા, તિસ્ર ઉપસદઃ, પઞ્ચમીં પ્રસુત{*6।202*} ઇતિ. તિસ્રો દીક્ષાઃ, દ્વાદશ દીક્ષા ઇતિ બહૂનિ દીક્ષાપરિમાણાન્ય્ આમ્નાતાનિ. તેષુ સંદેહઃ. કિમ્ અનિયમઃ, યદ્ વા તદ્ વા પરિમાણમ્ ઉપાદેયમ્, ઉત દ્વાદશ દીક્ષા ઇતિ. કિં પ્રાપ્તમ્. દીક્ષાપરિમાણે યથાકામી સ્યાત્. નાસ્તિ નિયમઃ. કુતઃ. અવિશેષાત્, ન કશ્ચન [713]{*6।203*} વિશેષ ઉપાદીયતે. તસ્માદ્ યત્કિંચિત્ પરિમાણમ્ ઉપાદેયમ્ ઇતિ.
નોતેસ્:
*{6।202: એ1,6; એ2: પઞ્ચમી પ્રસૃત}*
*{6।203: એ2: 5,314; એ6: 2,179}*
દ્વાદશાહસ્ તુ લિઙ્ગાત્ સ્યાત્

દ્વાદશાહ એવ પરિમાણમ્ ઉપાદીયેત. કુતઃ. લિઙ્ગાત્ સામર્થ્યાદ્ ઇત્ય્ અર્થઃ{*6।204*}. કિં સામર્થ્યમ્. દ્વાદશ રાત્રીર્ દીક્ષિતો ભૃતિં વન્વીતેતિ{*6।205*} નિત્યવદ્ આમ્નાયતે, ન પાક્ષિકમ્. તદ્ એવ નિત્યં કુર્વન્, ન શક્નોત્ય્ અન્યત્ પરિમાણમ્ ઉપાદાતુમ્. તસ્માદ્ દ્વાદશાહ એવ પરિમાણં નિયમ્યેત, અન્યાનિ પરિમાણાનિ વિકૃતૌ ભવિષ્યતીતિ નૈષામ્ આનર્થક્યમ્ ઇતિ.
નોતેસ્:
*{6।204: એ1 હત્ સામર્થ્યાદ્ ઇત્ય્ અર્થઃ ઇન્ ક્લમ્મેર્ન્}*
*{6।205: એ1,6; એ2: ન્વતીવેતિ(?)}*
પૌર્ણમાસ્યામ્ અનિયમો ઽવિશેષાત્

ગવામયને શ્રૂયતે, પુરસ્તાત્ પૌર્ણમાસ્યાશ્ ચતુરહે દીક્ષેરન્ન્ ઇતિ. તત્ર સંદેહઃ. કસ્યાઃ પૌર્ણમાસ્યા ઇતિ. કિં પ્રાપ્તમ્. પૌર્ણમાસ્યામ્ અનિયમ ઇતિ. કુતઃ. અવિશેષાત્, નાત્ર કશ્ચિદ્ વિશેષવચનઃ શબ્દ ઉપાદીયતે.
આનન્તર્યાત્ તુ ચૈત્રી સ્યાત્

તુશબ્દઃ પક્ષં વ્યાવર્તયતિ. નૈતત્, અનિયમ ઇતિ, ચૈત્રી, પૌર્ણમાસી તુ ભવેત્. કુતઃ. આનન્તર્યાત્, પૌર્ણમાસીમ્ ઉક્ત્વાનન્તરં વાક્યશેષે ચૈત્રી સંકીર્ત્યતે, પુરસાત્ પૌર્ણમાસ્યાશ્ ચતુરહે દીક્ષેરન્. ઋતુમુખં વૈષા પૌર્ણમાસી સંવત્સ[714]{*6।206*}રસ્ય, યા ચૈત્રી પૌર્ણમાસીતિ. અત્ર સંદિગ્ધેષુ વાક્યશેષાદ્{*6।207*} ઇતિ ચૈત્રી નિયમ્યેત.
નોતેસ્:
*{6।206: એ2: 5,315; એ6: 2,179}*
*{6।207: મ્સ્ 1.4.29}*
માઘી વૈકાષ્ટકાશ્રુતેઃ

વાશબ્દઃ પક્ષં વ્યાવર્તયતિ. ન ચૈતદ્ અસ્તિ ચૈત્રીતિ. કિં તર્હિ. માઘીતિ. કુતઃ. એકાષ્ટકાશ્રુતેઃ, ક્રયે હ્ય્ એકાષ્ટકાશ્રુતિર્ ભવતિ. તેષામ્ એકાષ્ટકાયાં ક્રયઃ સંપદ્યત ઇતિ. તસ્માન્ માઘ્યાઃ પુરસ્તાચ્ ચતુરહે દીક્ષિતસ્યૈકાષ્ટકાયાં ક્રયઃ શક્યતે કર્તુમ્, ન ચૈત્યાઃ. તદ્ એતત્ સામર્થ્યં નામ લિઙ્ગમ્, તત્ વાક્યસ્ય બાધકં ભવતિ. તસ્માન્ માઘી પૌર્ણમાસીતિ.
અન્યા અપીતિ ચેત્

ઇતિ ચેત્ પશ્યસિ, માઘી પૌર્ણમાસી, એવમ્ એકાષ્ટકાયાં ક્રયઃ સંપત્સ્યત ઇતિ. તન્ ન, અસર્વા અષ્ટમ્ય{*6।208*} એકાષ્ટકાઃ, દ્વાદશૈકાષ્ટકા ઇતિ, તેન ન દોષઃ.
નોતેસ્:
*{6।208: એ1,6; એ2: સર્વા અપ્ય્ અષ્ટમ્ય}*
ન ભક્તિત્વાદ્ એષા હિ લોકે

નૈતદ્ એવમ્, ભાક્તો હ્ય્ અન્યાસ્વ્ અષ્ટમીષ્વ્ એકાષ્ટકાશબ્દઃ. એષા હિ મુખ્યા, યા માઘ્યાં વૃત્તાયામ્{*6।209*}, મુખ્યગૌણયોશ્ ચ મુખ્યે સંપ્રત્યયઃ. તસ્માન્ માઘ્ય્ એવ પૌર્ણમાસીતિ.
નોતેસ્:
*{6।209: એ1,6; એ2: વૃત્તા}*
દીક્ષાપરાધે ચાનુગ્રહાત્

એકાષ્ટકાયાં દીક્ષેરન્, એષા વૈ સંવત્સરસ્ય પત્ની, યદ્ એકાષ્ટકા{*6।210*}, ઇત્ય્ ઉક્ત્વા પુનઃ, ચતુરહે પુરસ્તાત્ પૌર્ણમાસ્યા દીક્ષાં વિધાય, તેષામ્ એકાષ્ટકાયાં ક્રયઃ સંપદ્યતે, તેનૈકાષ્ટકાં [715]{*6।211*} ન છંવટ્ કુર્વન્તીતિ, દીક્ષાતઃ પ્રચ્યુતામ્ એકાષ્ટકાં ક્રયેણ તુ ગૃહ્ણન્ માઘ્યાઃ પૌર્ણમાસ્યા અધિકારં દર્શયતિ. અસ્યાં ચ માઘ્યામ્ અષ્ટમ્યામ્ અભીજ્યમાનાયાં ભવતિ મન્ત્રઃ,
યાં જનાઃ પ્રતિનન્દન્તિ રાત્રીં ધેનુમ્ ઇવાયતીમ્।
સંવત્સરસ્ય યા પત્ની સા નો અસ્તુ સુમઙ્ગલી॥
ઇત્ય્{*6।212*} અષ્ટકાયૈ સુરાધસે સ્વાહેતિ, યાસૌ માઘ્ય્ અષ્ટમી, તામ્ એકાષ્ટકાં દર્શયતિ.
નોતેસ્:
*{6।210: તૈત્.સ્. 7.4.8.2}*
*{6।211: એ2: 5,316; એ6: 2,180}*
*{6।212: એ2 ઓમ્. ઇતિ}*
ઉત્થાને ચાનુપ્રરોહાત્

ઉત્થાને ચાનુપ્રરોહં દર્શયતિ. તાન્ ઉત્તિષ્ઠત ઔષધયો વનસ્પતયો ઽનુત્તિષ્ઠન્તીતિ{*6।213*}, વસન્ત ઉત્થાનં દર્શયતિ. તસ્મિન્ન્ ઓષધયો વનસ્પતયશ્ ચોત્તિષ્ઠન્તિ. તસ્માદ્ અપિ સા નિયમ્યતે.
નોતેસ્:
*{6।213: તૈત્.સ્. 7.4.8.3}*
અસ્યાં ચ સર્વલિઙ્ગાનિ

આર્તં વા એતે સંવત્સરસ્યાભિદીક્ષન્તે, ય એકાષ્ટકાયાં દીક્ષન્ત{*6।214*} ઇતિ. આર્તા યસ્મિન્ કાલે ભવન્તિ, સ આર્તઃ કાલઃ. શીતેન ચાર્તા ભવન્તિ. તસ્માન્ માઘ્ય્ અષ્ટમ્ય્ એકાષ્ટકેતિ. તથા, વ્યસ્તં વા એતે સંવત્સરસ્યાભિદીક્ષન્તે, ય એકાષ્ટકાયાં દીક્ષન્ત ઇતિ. અયનપરિવૃત્તિર્ વ્યસ્તશબ્દેનોચ્યતે. તથા, અપો નાભિનન્દન્તો ઽવભૃથમ્ અભ્યવયન્તીતિ ચૈત્ર્યાં દીક્ષિતા અભિનન્દન્તો ઽભ્યવેયુઃ. તસ્માદ્ અપિ માઘી પૌર્ણમાસીતિ.
[716]{*6।215*}
નોતેસ્:
*{6।214: તૈત્.સ્. 7.4.8.1}*
*{6।215: એ2: 5,316; એ2: 2,180}*
દીક્ષાકાલસ્ય શિષ્ટત્વાદ્ અતિક્રમે નિયતાનામ્ અનુત્કર્ષઃ પ્રાપ્તકાલત્વાત્

ઇદં શ્રૂયતે, તસ્માદ્ દીક્ષિતો ન દદાતિ, ન પચતિ, ન જુહોતીતિ, જ્યોતિષ્ટોમે સમામનન્તિ. યદિ{*6।216*} તુ દૈવાન્ માનુષાદ્ વા પ્રતિબલાદ્ દીક્ષિતાકાલ ઉત્કૃષ્યતે, તત્ર સંદેહઃ. કિં દાનહોમપાકાનામ્ ઉત્કર્ષઃ, ઉત નેતિ. કિં પ્રાપ્તમ્. અનુત્કર્ષઃ, નિયતા હિ દાનહોમપાકાઃ, યાવજ્ જીવમ્, અગ્નિહોત્રં જુહોતીત્યેવમાદિભિઃ શ્રુતિભિસ્ તેષામ્ અપવાદઃ, યેષ્વ્ અહઃસુ સાઙ્ગો જ્યોતિષ્ટોમો વિહિતઃ, તાવન્ત્ય્ અહાનિ મુક્ત્વાન્યેષ્વ્ અહઃસુ કર્તવ્યાઃ. જ્યોતિષ્ટોમવિધાનકાલાત્ પરતો ઽપ્રતિષિદ્ધાઃ. તસ્માત્ કર્તવ્યાઃ, પ્રાપ્તો હિ તેષાં કાલ ઇતિ.
નોતેસ્:
*{6।216: એ1,6; એ2: સમામનન્તિ, તિષ્ટો દીક્ષા ઇત્યેવમાદિ. યદિ}*
ઉત્કર્ષો વા દીક્ષિતત્વાદ્ અવિશિષ્ટં હિ કારણમ્

વાશબ્દાત્ પક્ષો વિપરિવર્તતે. યદ્ ઉક્તમ્, નૈષમ્ ઉત્કર્ષ ઇતિ, નૈતદ્ એવમ્. ઉત્કૃષ્ટવ્યાઃ{*6।217*}. કુતઃ. દીક્ષિતત્વાત્, દીક્ષિતસ્ય તે પ્રતિષિદ્ધાઃ, ન દીક્ષિતો યસ્મિન્ કાલે. લક્ષણા હિ એવં સ્યાત્, યથા તુ વયં બ્રૂમઃ, તથા શ્રુતિઃ કારણમ્. પ્રાક્ ચાવભૃથાત્, અયં દીક્ષિત એવ. અવિશિષ્ટં હિ કારણમ્, યદ્ એવ જ્યોતિષ્ટોમવિધાનકાલે, તદ્ એવાતિક્રાન્તે ઽપિ. ઉભયત્ર હિ દીક્ષિતત્વં હિ કારણમ્. તસ્માત્ તેષામ્ ઉત્કર્ષ ઇતિ.
[717]{*6।218*}
નોતેસ્:
*{6।217: એ2: ઉત્ક્રષ્ટવ્યાઃ}*
*{6।218: એ2: 5,317; એ6: 2,181}*
તત્ર પ્રતિહોમો ન વિદ્યતે, યથા પૂર્વેષામ્

તત્રોત્કૃષ્યમાણે જ્યોતિષ્ટોમે{*6।219*}, અકૃતેષુ હોમેષુ કિં પરિસંખ્યાય હોમાઃ કર્તવ્યાઃ, ઉત નેતિ. કિં પ્રાપ્તમ્. પરિસંખ્યાય હોમાઃ ક્રિયેરન્. કિં કારણમ્. અવશ્યકર્તવ્યતયા હિ તે વિહિતા હોમાઃ. અતિપન્ના અપિ કર્તવ્યા એવ. તથા હ્ય્ એષામ્ અવશ્યકર્તવ્યતા અનુગૃહીતા ભવિષ્યતિ. પ્રધાનમાત્રં તુ નિયતમ્, નાત્ર કાલાનુરોધઃ કર્તવ્યઃ, નદીવેગસ્થાનીયત્વાત્. યદ્ય્ અપ્ય્ અતિક્રાન્તાઃ કાલાઃ, અતિક્રાન્તાનાં પરિસંખ્યાય પ્રધાનમાત્રાણિ કર્તવ્યાનિ, યથાવશ્યકર્તવ્યં ભુક્તિભૃતકદાનાદિ, યદ્ અતિક્રાન્તં ભવતિ, તત્ પરિસંખ્યાય ક્રિયતે, એવમ્ ઇદમ્ અપીતિ.
એવં પ્રાપ્તે બ્રૂમઃ, તત્ર પ્રતિહોમો ન વિદ્યતે, યથા પૂર્વેષામ્, કર્તવ્યમ્ અકૃત્વા કુર્યાત્, નાકર્તવ્યમ્. અકર્તવ્યાશ્ ચૈતે, પ્રતિષિદ્ધત્વાત્, યથા પૂર્વેષામ્ અસતિ કાલાતિક્રમે ઽકૃતાનાં ન પ્રતિહોમઃ, એવમ્ એષામ્ અપીતિ.
નોતેસ્:
*{6।219: એ1 (વ્.લ્.) જ્યોતિષ્ટોમકાલે}*
કાલપ્રાધાન્યાચ્ ચ

કાલપ્રાધાન્યં ચ ભવતિ, નિમિત્તત્વેન તસ્ય શ્રુતત્વાત્. તદભાવે વિહિતમ્ એવ ન ભવતિ. પ્રધાનમાત્રં યદ્ય્ અપિ નિયમ્યેત, તથાપિ નિમિત્તે કાલે. સ ચ નદીવેગસ્થાનીયઃ કાલે ઽતિક્રાન્તઃ, અતો ન પ્રતિહોમઃ કર્તવ્ય ઇતિ.
[718]{*6।220*}
નોતેસ્:
*{6।220: એ2: 5,318; એ6: 2,182}*
પ્રતિષેધાચ્ ચોર્ધ્વમ્ અવભૃથાદ્ એષ્ટેઃ{*6।221*}

ઊર્ધ્વમ્ અવભૃથાદ્ આ ઉદવસાનીયાયા ઇષ્ટેર્ યે હોમાઃ, તેષ્વ્ અતિપન્નેષુ દૈવેન માનુષેણ વા પ્રતિબલેન ભવતિ સંશયઃ. કિં પ્રતિહોમઃ કર્તવ્યઃ, ઉત નેતિ. કિં પ્રાપ્તમ્. કર્તવ્ય ઇતિ, ઉન્મુક્તદીક્ષો હિ સ તદા ભવતિ, દીક્ષાણામ્ ઉન્મોચનાર્થો હ્ય્ અવભૃથઃ. તસ્માત્ કર્તવ્યાઃ, તે ન કૃતા ઇતિ.
એવં પ્રાપ્તે બ્રૂમઃ, ઊર્ધ્વમ્ અવભૃથાત્, આ ઉદવસાનીયાયા ઇષ્ટેઃ, અતિપન્નાનાં ન પ્રતિહોમઃ સ્યાત્. કુતઃ. પ્રતિષેધાત્, પ્રતિષેધો હિ ભવતિ, એતયા પુનરાધેયસસ્મિતયેષ્ટ્યાગ્નિહોત્રં{*6।222*} હોતવ્યમ્ ઇતિ, પ્રાગ્ ઉદવસાનીયાયાઃ, હોમસ્ય પ્રતિષેધઃ. યાવદ્ ઉદવસાનીયોત્કૃષ્યતે, તાવત્ પ્રતિષેધઃ. એવં શ્રુતિઃ, ઇતરથા લક્ષણા સ્યાત્. તસ્માદ્ અકર્તવ્યાઃ, તે ન કૃતા ઇતિ, ન સ્યાત્ પ્રતિહોમ ઇતિ.
નોતેસ્:
*{6।221: એ6 (?); એ2,6: ઇષ્ટેઃ}*
*{6।222: એ1,6; એ2: આધેયસંમિતયેષ્ટ્વાગ્નિહોત્રં}*
પ્રતિહોમશ્ ચેત્ સાયમ્ અગ્નિહોત્રપ્રભૃતીનિ હૂયેરન્

એતેષ્વ્ એવોદાહરણેષુ ભવતિ સંશયઃ. કિં પ્રતિહોમે સાયમ્ અગ્નિહોત્રપ્રભૃતીન્ય્ આરભ્યેરન્{*6।223*}, ઉત પ્રાતરગ્નિહોત્રપ્રભૃતીનીતિ. નનુ નાસ્ત્ય્ એવ પ્રતિહોમ ઇતિ સ્થિતમ્. ઉચ્યતે, અસ્તીતિ કૃત્વા ચિન્તયામઃ. કૃત્વા ચિન્તેયમ્, અન્યેષુ સદૃશન્યાયેષૂદાહરણેષ્વ્ અસ્યાઃ પ્રયોજનમ્ અસ્તિ [719]{*6।224*} ઇતિ ચિન્ત્યતે. કિં પ્રાપ્તમ્. અનિયમઃ, અર્થકૃતત્વાત્. એવં પ્રાપ્તે બ્રૂમઃ, યદિ પ્રતિહોમઃ ક્રિયતે, સાયમ્ અગ્નિહોત્રપ્રભૃતીનિ હૂયેરન્. કુતઃ{*6।225*}. સાયમ્ અગ્નિહોત્રાદ્ આરભ્યાતિપન્નાનિ, તેનૈવાનુપૂર્વેણ પ્રતિહોતવ્યાનીતિ.
નોતેસ્:
*{6।223: એ1 (વ્.લ્.) હૂયેરન્}*
*{6।224: એ2: 5,319; એ2: 2,182}*
*{6।225: એ2 ઓમ્. સાયમ્ અગ્નિહોત્રપ્રભૃતીનિ હૂયેરન્. કુતઃ}*
પ્રાતસ્ તુ ષોડશિનિ

ષોડશિસંસ્થે સોમો ઽતિપન્નેષુ{*6।226*} હોમેષુ સંદેહઃ, કિં સાયમ્ અગ્નિહોત્રેણેતિ, ઉત પ્રાતર્ ઇતિ{*6।227*}. કિં પ્રાપ્તમ્. સાયમ્ અગ્નિહોત્રેણેતિ પૂર્વસ્મિન્ન્ અધિકરણ ઉક્તમ્, ઉત્સર્ગેણ સર્વત્રૈવમ્ ઇતિ પ્રાપ્તમ્. તથા પ્રાપ્ત ઉચ્યતે, પ્રાતસ્ તુ ષોડશિનિ, ષોડશિસંસ્થે પ્રાતરગ્નિહોત્રાદીન્ય્ અતિપન્નાનીતિ પ્રાતરગ્નિહોત્રાદ્ એવ સમારભ્યાનીતિ.
નોતેસ્:
*{6।226: એ1,6; એ2: જ્યોતિષ્ટોમે ઽતિપન્નેષુ}*
*{6।227: એ2: અગ્નિહોત્રેણ પ્રતિહોતવ્યમ્ ઉત પ્રાતર્ અગ્નિહોત્રેણેતિ}*
પ્રાયશ્ચિત્તમ્ અધિકારે સર્વત્ર દોષસામાન્યાત્

દર્શપૂર્ણમાસયોઃ શ્રૂયતે, ભિન્ને જુહોતિ સ્કન્ને જુહોતીતિ. તત્ર કિં દર્શપૂર્ણમાસયોર્ એવૈતત્, ભિન્ને સ્કન્ને ચ પ્રાયશ્ચિત્તમ્ ઉત યત્ર ભિદ્યતે સ્કન્દતિ ચેતિ. કિં પ્રાપ્તમ્. [720]{*6।228*} પ્રકરણે યત્ પ્રાયશ્ચિત્તમ્ એવંજાતીય્કં કિંચિદ્ ઉત્પન્નમ્, તત્ સર્વત્ર યત્ર યત્ર ભિદ્યતે સ્કન્દતિ વા, તત્ર તત્ર સ્યાત્. કસ્માત્. દોષસામાન્યાત્, સમાનં નિમિત્તં સ્કન્દનં ભેદનં વા. સ એવાત્ર દોષ ઇત્ય્ અભિપ્રેતમ્. પ્રકરણાદ્ દર્શપૂર્ણમાસયોઃ પ્રાયશ્ચિત્તમ્, વાક્યાદ્ અન્યત્રાપિ, પ્રકરણાચ્ ચ વાક્યં બલીયઃ. તસ્માત્ સર્વત્ર સ્કન્ને ભિન્ને ચ પ્રાયશ્ચિત્તમ્ ઇતિ.
નોતેસ્:
*{6।228: એ2: 5,319; એ6: 2,183}*
પ્રકરણે વા શબ્દહેતુત્વાત્

પ્રકરણ એવ ભિન્ને સ્કન્ને વા પ્રાયશ્ચિત્તમ્. કુતઃ. શબ્દહેતુત્વાત્, તેન પ્રાકૃતેનાર્થેન સહૈકવાક્યતા, એષાં હોમાનામ્. તતો હોમવતો યાગસ્ય પ્રત્યાયને પ્રકૃતો યજેતેતિ શબ્દો હેતુઃ. એવં ચેત્ તદુપકારેણાર્થવાન્ ભવિષ્યતીતિ, ઇતરથા વિના વાક્યેન, ફલં કલ્પયિતવ્યં સ્યાત્. તસ્માત્ વાક્યં ફલાભાવેનૈવ બાધિતમ્ ઇતિ કૃત્વા પ્રકરણમ્ અનુગૃહીતવ્યમ્ ઇતિ.
અતદ્વિકારશ્ ચ

ન ચ, અતદ્વિકારો ઽગ્નિહોત્રં જ્યોતિષ્ટોમો વા. ન દર્શપૂર્ણમાસવિકારઃ. યદિ તદ્વિકારો ભવેત્, તત્રાપિ સ્કન્ને ભિન્ને વા પ્રાયશ્ચિત્તં સ્યાદ્ ઇતિ.
વ્યાપન્નસ્યાપ્સુ ગતૌ યદ્ અભોજ્યમ્ આર્યાણાં તત્ પ્રતીયેત

વ્યાપન્નમ્ અપ્સુ પ્રહરતીતિ શ્રૂયતે. કિં વ્યાપન્નમ્ ઇત્ય્ ઉચ્યત ઇતિ તદ્ અભિધીયતે, વ્યાપન્નમ્, દૂષિતં યેન કાર્યેન [721]{*6।229*} ક્રિયતે. કિં તત્. યદ્ અભોજ્યમ્ આર્યાણામ્, કેશકીટાવ્ અપન્નમ્{*6।230*} અન્યેન વોપઘાતેનોપહતમ્, તદ્ વ્યાપન્નમ્ ઇતિ.
નોતેસ્:
*{6।229: એ2: 5,320; એ6: 2,183}*
*{6।230: એ1,6; એ2: અભિધીયતે, કેશકીટાવ્ અપન્નમ્, અન્યેન વોપઘાતેનોપહતમ્, તદ્વ્યાપભોજ્યમ્ આર્યાણામ્, શેશકીટાવ્ અપન્નમ્}*
વિભાગશ્રુતેઃ પ્રાયશ્ચિત્તં યૌગપદ્યે ન વિદ્યતે

પ્રસ્તોત્રુદ્ગાત્રોર્{*6।231*} ઉદ્ગાતૃપ્રતિહર્તોર્ વા યત્રાપચ્છેદઃ{*6।232*}. કિં તત્ર પ્રાયશ્ચિત્તં સ્યાત્, નેતિ ભવતિ સંશયઃ. કિં તાવત્ પ્રાપ્તમ્. પ્રાયશ્ચિત્તં યૌગપદ્યે ન વિદ્યતે. કુતઃ. વિભાગશ્રુતેઃ, વિભક્તે ઽપચ્છેદે પ્રાયશ્ચિત્તમ્ આમનન્તિ. અપચ્છેદશ્ ચાયં વિભાગઃ, સ ઉભાભ્યાં સાધ્યતે, ઇહ ચૈકેન સાધ્યમાને શ્રૂયતે પ્રાયશ્ચિત્તમ્, ઉદ્ગાત્રા પ્રતિહર્ત્રા વા. ન ચ યદ્ અપરેણ સહ ક્રિયતે, તત્ કેવલેન કૃતં ભવતિ. યદિ હિ કેવલેન કૃતં સ્યાત્, તેન કૃતમ્{*6।233*}, અપરઃ કિં કુર્યાત્. તસ્માન્ ન યુગપદ્ અપચ્છિન્નયોઃ પ્રાયશ્ચિત્તમ્ ઇતિ.
નોતેસ્:
*{6।231: એ1,6; એ2: જ્યોતિષ્ટોમે પ્રસ્તોત્રુદ્ગાત્રોર્}*
*{6।232: એ1,6; એ2: યત્ર યુગપદ્ અપચ્છેદઃ}*
*{6।233: એ1,6; એ2: કૃતે}*
સ્યાદ્ વા પ્રાપ્તનિમિત્તત્વાત્ કાલમાત્રમ્ એકમ્

સ્યાદ્ વા પ્રાયશ્ચિત્તં યૌગપદ્યે ઽપિ. પ્રાપ્તં હિ નિમિત્તમ્ અપચ્છેદ ઉદ્ગાતુઃ પ્રતિહતશ્{*6।234*} ચ. યત્ર હિ દ્વયોર્ અપચ્છેદઃ, તત્ર દ્વાવ્ અપ્ય્ અપચ્છિન્નૌ, એકો ઽપ્ય્ અપરો ઽપિ. સંયુક્તસ્ય હિ પૃથગ્ભાવો ઽપચ્છેદઃ, સ ચોભયસ્થો ઽપિ. એકેનાપિ તત્રાપચ્છેદઃ ક્રિયતે ઽનપેક્ષ્યાપરમ્, અપરેણાપિ. કાલમાત્રં તુ તત્રૈકમ્, ન ચ [722]{*6।235*} કાલૈક્યાદ્ અપચ્છેદયોર્ ઐક્યં ભવતિ. તસ્માત્ પ્રાયશ્ચિત્તં યુગપદ્ અપચ્છેદે ઽપિ.
નોતેસ્:
*{6।234: એ1; એ2,6: પ્રતિહર્તુશ્}*
*{6।235: એ2: 5,321; એ6: 2,184}*
તત્ર વિપ્રતિષેધાદ્ વિકલ્પઃ સ્યાત્

યદ્ય્ ઉદ્ગાતૃપ્રતિહર્ત્રોઃ યુગપદ્ અપચ્છેદો ભવતિ, તત્ર સંદેહઃ. કિમ્ અદાક્ષિણ્યમ્, સર્વસ્વં વા વિકલ્પઃ{*6।236*}, ઉત સમુચ્ચય ઇતિ. કિં પ્રાપ્તમ્. તત્ર વિપ્રતિષેધાદ્ વિકલ્પઃ સ્યાત્. વિરુદ્ધૌ હ્ય્ એતૌ કલ્પૌ, સર્વસ્વમ્ અદાક્ષિણ્યં ચ. તસ્માદ્ વિકલ્પો ભવિતુમ્ અર્હતિ.
નોતેસ્:
*{6।236: એ1,6; એ2: વેતિ ભવતિ વિકલ્પઃ}*
પ્રયોગાન્તરે વોભયાનુગ્રહઃ સ્યાત્

વાશબ્દઃ પક્ષં વ્યાવર્તયતિ. ન ચૈતદ્ અસ્તિ, વિકલ્પ ઇતિ, ઉભયોર્ વિધાનાત્. સર્વાઙ્ગોપસંહારી પ્રયોગવચન એવમ્ ઉપપદ્યતે. વિકલ્પે હિ પક્ષે બાધઃ, તસ્માત્ સમુચ્ચયઃ. અથ યદ્ ઉક્તમ્, વિરોધાદ્ વિકલ્પ ઇતિ. ઉચ્યતે, પ્રયોગાન્તરે વોભયાનુગ્રહઃ સ્યાત્, તેન પુનર્ યજેતેત્ય્ ઉચ્યતે. દ્વિસ્ તસ્ય પ્રયોગઃ. તત્રૈકસ્મિન્ પ્રયોગે, એકઃ કલ્પઃ. અન્યસ્મિન્ન્ અપરો ભવિષ્યતિ. એવમ્ અવિરોધઃ, તસ્માદ્ ઉભયં પ્રાયશ્ચિત્તમ્ ઇતિ.
ન ચૈકસંયોગાત્

ન ચૈતદ્ એવમ્. કુતઃ. એકસંયોગાત્, સ એવ યાગઃ પુનઃ ક્રિયેત. યદ્ય્ અન્યતરેણ વિના વૈગુણ્યમ્ ઇત્ય્ અવધાર્યેત, સર્વસ્વે ક્રિયમાણે ઽદક્ષિણ્યાભાવાદ્ વિગુણઃ સ્યાત્. નાન્યસ્મિન્ પ્રયોગે ક્રિયમાણે ઽન્યઃ પ્રયોગો ઽનુગૃહ્યતે, ન ચાદાક્ષિણ્યસ્ય [723]{*6।237*} સર્વસ્વદાનસ્ય ચ પ્રાધાન્યમ્, ગુણવતા પ્રયોગેણ કર્મ સંબન્ધયિતવ્યમ્. તસ્માદ્ વિકલ્પઃ.
નોતેસ્:
*{6।237: એ2: 5,321; એ6: 2,185}*
પૌર્વાપર્યે પૂર્વદૌર્બલ્યં પ્રકૃતિવત્

યત્રાનુપૂર્વેણ ભવત્ય્ અપચ્છેદઃ, તત્ર કિં પૂર્વનિમિત્તં પ્રાયશ્ચિત્તમ્, ઉતોત્તરનિમિત્તમ્ ઇતિ ભવતિ સંશયઃ. કિં પ્રાપ્તમ્. પૂર્વસ્ય બલીયસ્ત્વમ્, પૂર્વાપચ્છેદે યન્ નૈમિત્તિકં પ્રાપ્તમ્, તસ્મિન્ સતિ તદ્વિરુદ્ધં ન શક્યં કર્તુમ્. ન ચાશક્યમ્ ઉપદેશાર્હં ભવતિ, પૂર્વવિજ્ઞાનં પ્રાપ્તમ્ ઇતિ ન સંશયઃ. તસ્માત્ તદવિરોધેનાન્યત્ કાર્યં ન વિરુદ્ધમ્. ક્વ તર્હિ તત્ સ્યાત્. યત્ર કેવલં નિમિત્તમ્. તસ્માત્ પૂર્વવિજ્ઞાનં બલવત્.
એવં પ્રાપ્તે બ્રૂમઃ, પૌર્વાપર્યે પૂર્વદૌર્બલ્યં સ્યાત્. કુતઃ. આખ્યાતેન હિ યો ઽર્થઃ કર્તવ્ય ઇત્ય્ ઉચ્યતે, તત્રૈતદ્ અનુબુદ્ધં યથા શક્યેત, તથેતિ. તત્ પૂર્વવિજ્ઞાનબાધેન{*6।238*} શક્યતે, નાન્યથા. તેન પૂર્વવિજ્ઞાનં બાધિત્વેદં કર્તવ્યમ્ ઇતિ ભવતિ શબ્દાર્થઃ.
નનુ પૂર્વવિજ્ઞાન ઇદં ઉપપદ્યતે, યદ્ અન્યદ્ વિરોધકં વિજ્ઞાનં ભવિષ્યતિ, તન્ મિથ્યેતિ. અભૂતં હિ તન્ ન{*6।239*} શક્યમ્ આશ્રયિતુમ્, ઇદં નામ તદ્ ઇતિ. ન ચ, અપ્રતિષિદ્ધે તસ્મિન્ ન પૂર્વવિજ્ઞાનં સંભવતિ. તસ્માદ્ અપ્રતિષિદ્ધં ભવિષ્યત્{*6।240*}, યદા તુ તદ્ ભવતિ, તદા પૂર્વવિજ્ઞાનં બાધમાનમ્ એવોત્પદ્યતે. તદ્ ઇદાનીં બાધિતં ન શક્નોત્ય્ ઉત્તરં બાધિતુમ્ ઇતિ, પ્રકૃતિવત્. યદ્ ધિ પ્રાકૃતં વૈકૃતેન બાધ્યતે, તત્રાપ્ય્ એતદ્ એવ કારણમ્. નાબાધિત્વા પૂર્વવિજ્ઞાનં વૈકૃતં સંભવતીતિ, પ્રાકૃતં ચ પૂર્વમ્, યતો વિકૃતૌ તદ્ અપેક્ષા.
પ્રત્યક્ષત્વાદ્ વૈકૃતમ્ આનુમાનિકં પ્રાકૃતં બાધત ઇતિ [724]{*6।241*} ચેત્. પ્રત્યક્ષત્વે ઽપિ સતિ નૈવ બાધેત, યદિ યથાવર્ણિતો ઽયમ્ આખ્યાતાર્થો ન ભવેત્. સતિ પૂર્વવિજ્ઞાને ઽશક્યત્વાત્ પ્રાકૃતં{*6।242*} બાધેતૈવ. તસ્માત્ પરબલીયસ્ત્વં ન્યાય્યમ્ એવેતિ.
નોતેસ્:
*{6।238: એ2 (વ્.લ્.): પૂર્વવિજ્ઞાનં બાધિત્વા}*
*{6।239: એ1,6; એ2: તત્ર}*
*{6।240: એ1,6; એ2: ભવિષ્યતિ}*
*{6।241: એ2: 5,323; એ6: 2,184}*
*{6।242: એ1,6; એ2: ઽશક્યત્વાત્ પ્રત્યક્ષં પ્રાકૃતં}*
યદ્ય્ ઉદ્ગાતા જઘન્યઃ સ્યાત્ પુનર્યજ્ઞે સર્વવેદસં દદ્યાદ્ યથેતરસ્મિન્

યદા પ્રતિહર્તુઃ પૂર્વમ્ અપચ્છેદઃ તત ઉદ્ગાતુઃ, તત્રાદક્ષિણેનેષ્ટ્વા{*6।243*} પુનર્ યષ્ટવ્યમ્. તત્ર સંદેહઃ. પુનર્ યાગે કિં દ્વાદશશતં દાતવ્યમ્ ઉત સર્વસ્વમ્ ઇતિ. કિં પ્રાપ્તમ્. દ્વાદશશતમ્. કુતઃ. એવં હ્ય્ આમ્નાયતે, તત્ર તદ્ દદ્યાત્, યત્ પૂર્વસ્મિન્ દાસ્યન્{*6।244*} સ્યાત્{*6।245*}. પૂર્વસ્મિંશ્ ચ પ્રયોગે જ્યોતિષ્ટોમદક્ષિણૈવ પ્રાપ્તા. તસ્માદ્ દ્વાદશશતમ્ ઇતિ.
એવં પ્રાપ્તે બ્રૂમઃ, તત્ર પુનર્યજ્ઞે સર્વં{*6।246*} દદ્યાત્, યથેતરસ્મિન્ પૂર્વસ્મિન્ન્ અહનિ સર્વસ્વમ્{*6।247*}. કથં તત્ર સર્વસ્વમ્ ઇતિ ચેત્{*6।248*}. પ્રતિહર્તુર્ અપચ્છેદાત્. પ્રતિહર્તર્ય્ અપચ્છિન્ને દ્વાદશશતં બાધિત્વા સર્વસ્વં દાસ્યન્{*6।249*} ભવતિ.
નનુ પૂર્વસ્મિન્ન્ અહનિ દ્વાદશશતમ્ અપ્ય્ અસૌ દાસ્યન્ન્ આસીત્. સત્યમ્, સર્વસ્વદાનેન ત ઉભયં{*6।250*} પ્રદત્તં ભવતિ. તસ્માત્ તદ્ દેયં. નન્વ્ અર્વાગ્ અપિ દ્વાદશશતાત્ સર્વસ્વમ્. નૈતદ્ એવમ્, અધિકૃતે{*6।251*} દ્વાદશશતે સર્વસ્વમ્ અપ્ય્ અધિકં ભવતિ. અપિ ચ પૂર્વસ્મિન્ન્ અહનિ નૈવ દ્વાદશશતં દાસ્યન્{*6।252*} ભવતીતિ{*6।253*}. એતાવદ્ દાસ્યન્ન્{*6।254*} ઇત્ય્ ઉચ્યતે, યસ્યોત્તરકાલે તાવદ્ દાનં{*6।255*} ભવતિ. ન ચ, પૂર્વસ્મિન્ન્ અહનિ દ્વાદશશતં દીયતે, તસ્માન્ ન તદ્ દાસ્યન્ન્{*6।256*} ઇત્ય્ અવગમ્યતે, મિથ્યાબુદ્ધિઃ સા, તત્ત્વેન વ્યવહારઃ.
[725]{*6।257*} નનુ ચ સર્વસ્વમ્ અપિ પ્રતિષિદ્ધં ભવતિ, તદ્ અપ્ય્ અસૌ ન દાસ્યન્ન્ ઇતિ, સાપ્ય્ અસ્ય મિથ્યાબુદ્ધિઃ. નેત્ય્ આહ, સાભ્યાસસ્ય જ્યોતિષ્ટોમસ્ય પ્રયોગઃ. તત્ર પ્રથમપ્રયોગે ઽદાક્ષિણ્યવિરોધાત્ સર્વસ્વં બાધ્યતે. દ્વિતીયપ્રયોગે તદ્દાનં ચોદ્યતે. તત્ર વિરોધો નાસ્તિ, તસ્યૈવ યજ્ઞસ્ય સ એવ પ્રયોગઃ. પ્રતિહર્તા ચ તસ્મિન્ન્ અપચ્છિન્ન ઇતિ દ્વાદશશતં બાધિત્વા સર્વસ્વમ્ એવ દાસ્યન્{*6।258*} ભવતિ. તસ્માત્ સર્વસ્વં તત્ર દેયમ્ ઇતિ.
નોતેસ્:
*{6।243: એ1,6; એ2: તત્રાદાક્ષિણ્યેનેષ્ટ્વા}*
*{6।244: એ1,6; એ2: દાસ્યં}*
*{6।245: એ1,6; એ2: સ્યાદ્ ઇતિ}*
*{6।246: એ1,6; એ2: સર્વસ્વં}*
*{6।247: એ1 હત્ પૂર્વસ્મિન્ન્ અહનિ સર્વસ્વમ્ ઇન્ ક્લમ્મેર્ન્}*
*{6।248: એ1,6; એ2: ચેન્ ન}*
*{6।249: એ1,6; એ2: દાસ્યં}*
*{6।250: એ1,6; એ2: તૂભયં}*
*{6।251: એ1,6; એ2: અઙ્ગીકૃતે}*
*{6।252: એ1,6; એ2: દાસ્યં}*
*{6।253: એ2 ઓમ્. ઇતિ}*
*{6।254: એ2: એતાવદ્ ધિ દાસ્યમ્}*
*{6।255: એ2: દાસ્યં; એ2 (વ્.લ્.), એ1,6: દાનં}*
*{6।256: એ1,6; એ2: દાસ્યમ્}*
*{6।257: એ2: 5,324; એ6: 2,186}*
*{6।258: એ1,6; એ2: દાસ્યં}*
અહર્ગણે યસ્મિન્ન્ અપચ્છેદસ્ તદ્ આવર્તેત કર્મપૃથક્ત્વાત્