Language

ENहिગુ
Scripture Library

Mīmāṃsāsūtra 1-7 with Śabara's Bhāṣya (with commentary) · Chapter 6.4

6.4.1

somavikārā gavādaya ekāhāḥ. teṣu saṃdehaḥ, kiṃ darśapūrṇamāsāt prāg ūrdhvaṃ ca prayoktavyāḥ, utordhvam iti. kiṃ prāptam? aniyamaḥ, aviśeṣāt. evaṃ prāpte brūmaḥ, tathā [597]{*5/143*} somavikārāḥ, darśapūrṇamāsābhyām ūrdhvaṃ syuḥ, jyotiṣṭomo darśapūrṇamāsābhyām ūrdhvaṃ bhavati, darśapūrṇamāsābhyām iṣṭvā somena yajeteti{*5/144*}. codakenaiṣa dharmo gavādiṣv apy ekāheṣu prāpnoti. tasmāt te 'pi darśapūrṇamāsābhyām ūrdhvaṃ kartavyā iti.
[598]{*5/145*}
NOTES:
*{5/143: E2: 5,173; E6: 2,104}*
*{5/144: Tait.S. 2.5.6.1}*
*{5/145: E2: 5,173; E6: 2,104}*
dravyāṇāṃ karmasaṃyoge guṇatvenābhisaṃbandhaḥ//6.1.1//
darśapūrṇamāsābhyāṃ svargakāmo yajeta, jyotiṣṭomena svargakāmo yajetetyevamādi samāmnāyate. tatra saṃdehaḥ, kiṃ svargo guṇataḥ, karma pradhānataḥ, uta karma guṇataḥ, svargaḥ pradhānata iti. kutaḥ saṃśayaḥ? iha svargakāmo 'pi nirdiśyate, yajetety api. atra svargakāmayāgayoḥ saṃbandho gamyate. tasmiṃś ca saṃbandhe kiṃ yāgaḥ sādhanatvena saṃbadhyate, uta sādhyatveneti bhavati vicāraṇā.
tatra yadi svargakāmasya puruṣasya yāgaḥ kartavyatayā codyate, svargakāmena yāgaḥ kartavya iti, svargecchāviśiṣṭasya sa sidhyatīti gamyate. svargecchā tatra puruṣasya yāgaṃ pratyupadiśyate, tena tasya sa sidhyati nānyasyeti. yaḥ svargakāmaḥ, sa śaknoti puruṣo yāgaṃ sādhayitum.
atha svargakāmasya kāmaḥ kartavyatayā codyate, tato yāgaviśiṣṭā kartavyateti yāgaḥ sādhako 'bhyupagamyate. sa cāyam ubhayor apy artha ekasmād uccaritād vākyād gamyate{*5/146*}, yāgo vā kartavyaḥ kāmo veti. na caitad yaugapadyena saṃbhavati, yadā kāmaḥ, na tadā yāgaḥ, yadā yāgaḥ, na tadā kāmaḥ, vacanavyaktibhedāt. upapannaḥ saṃśayaḥ.
[599]{*5/147*} tathedam aparaṃ saṃdigdham. kiṃ prītiḥ svargaḥ, uta dravyam iti. yadi dravyaṃ svargaḥ, tataḥ pradhānaṃ karma, dravyaṃ guṇabhūtam. atha prītiḥ svargaḥ, tato yāgo guṇabhūtaḥ, svargaḥ pradhānam iti. kutaḥ saṃśayaḥ? nāsty atra kāmasya guṇatvena prādhānyena vā śrutiḥ, saṃbandhamātraṃ tv asya yāgena gamyate, dravyasya tu karmārthatā svabhāvataḥ, puruṣaprayatnasya ca phalārthatā.
kiṃ tāvat prāptam? svargo guṇataḥ, karma pradhānata iti. tatra tāvad{*5/148*} varṇayanti, dravyaṃ svarga iti. katham avagamyate? sarveṣām eva śabdānām arthajñāne laukikaḥ prayogo 'bhyupāyaḥ, tasmiṃś ca laukike prayoge dravyavacanaḥ svargaśabdo lakṣyate, kauśikāni{*5/149*} sūkṣmāṇi vāsāṃsi svargaḥ, candanāni svargaḥ, dvyaṣṭavarṣāḥ striyaḥ svarga iti. yad yat prītimad dravyam, tat tat svargaśabdenocyate. tena sāmānādhikaraṇyāt prītimad dravyaṃ svarga iti mānyāmahe, upamānāc chabdapravṛttir iti cet. na hi kasmiṃścid anupamite{*5/150*} loke prasiddhaḥ, yasyaitad upamānaṃ syāt, tasmān nopamānam. ato dravyaṃ svarga iti.
netyāha, prītiḥ svarga iti, na dravyam, vyabhicārāt, tad eva hi dravyaṃ kasyāṃcid avasthāyāṃ na svargaśabdo 'bhidhāti. prītiṃ tu na kasyāṃcid avasthāyāṃ na{*5/151*}, nābhidadhāti. tasmād anvayavyatirekābhyām etad avagamyate, prītau svargaśabdo vartata iti.
naitad asti, prīter abhidhāyakaḥ svargaśabda iti. kutaḥ? viśeṣaṇatvāt{*5/152*}. yad viśeṣaṇam, na tac chabdenocyate. tad yathā, daṇḍīti daṇḍanimittaḥ puruṣavacanaḥ, daṇḍo 'sya [600]{*5/153*} nimittam, nābhidheyaḥ. evam eṣa na prītivacanaḥ prītisādhanavacanas tv eṣa svargaśabda iti.
nanu svargaśabdo loke prasiddho viśiṣṭe deśe. yāsmin noṣṇam, na śītam, na kṣut, na tṛṣṇā, nāratiḥ, na glāniḥ, puṇyakṛta eva pretya tatra gacchanti, nānye. atrocyate, yadi tatra kecid amṛtvā gacchanti{*5/154*}, tata āgacchanty ajanitvā, na tarhi sa pratyakṣo deśa evaṃjātīyakaḥ, na tv anumānād gamyate{*5/155*}.
nanu{*5/156*} cānye siddhāḥ kecid dṛṣṭavantaḥ, te cākhyātavanta iti cet. na tatra pramāṇam asti, siddhā evaṃjātīyakāḥ santi, te ca dṛṣṭvācakṣīrann iti. tasmād evaṃjātīyako deśa eva nāsti.
nanu ca lokād ākhyānebhyo vedāc cāvagamyate, deśa evaṃjātīyakaḥ svarga iti. tan na, puruṣāṇām evaṃvidhena deśenāsaṃbandhād apramāṇaṃ vacaḥ. ākhyānam api puruṣapraṇītatvād anādaraṇīyam. vaidikam api svargākhyānaṃ vidhiparaṃ nāsty eva, bhavati tu vidhyantareṇaikavākyabhūtaṃ stutiparam. yady api kevalasukhaśravaṇārthāpattyā tādṛśo deśaḥ syāt, tathāpy asmatpakṣasyāvirodhaḥ, prītisādhane svargaśabda iti. tena deśena vyavahārābhāvāt, kutas tasyābhidhāyakaḥ svargaśabdo bhaviṣyatīti{*5/157*}.
yadā prītimad dravyaṃ svargaḥ, tadā brūmaḥ, dravyāṇāṃ karmasaṃyoge guṇatvenābhisaṃbandha iti, yāgo 'tra kartavya iti śrūyate svargakāmasya. tatrāvaśyaṃ svargasya yāgasya ca saṃbandhaḥ, tatra bhūtaṃ dravyam, bhavyaṃ karma. bhūtasya ca bhavyārthatā nyāyyā, dṛṣṭārthatvāt. na tu bhavyasya bhūtārthatā, tatra dṛṣṭa upakāras tyajyeta.
kathaṃ punar avagamyate, yāgaḥ kartavyatayā codyata iti, [601]{*5/158*} yadā kāmasyāpi kartavyatāsmād vākyād avagamyate. ucyate, kāmasya kartavyatā vākyāt, yajyarthasya kartavyatā śruteḥ, śrutiś ca vākyād balīyasī. tasmād ayam arthaḥ, svargakāmo yāgaṃ kuryād iti svargakāmasya yāgaḥ kartavya iti. kartavyaś ca sukhavān, akartavyo duḥkhavān. kartavya iti cainaṃ brūte. tasmāt sukhaphalo yāgo bhaviṣyati, sa tu yasyecchā, tasya sidhyati nānyasyeti gamyate. tena svargecchā yāgasya guṇabhūtā, sarvasyāpi karmaṇo dravyecchā bhavati guṇabhūtā, tayā dravyam ānetuṃ yatate, dṛṣṭenaiva dvāreṇa. iha tu svargasaṃjñakadravyecchaiva niyamyate, yathaiva sā guṇabhūtā prāptā. tathaiva sati niyamyate, dṛṣṭenaiva dvāreṇa, nādṛṣṭenopakāreṇa. tena svargechayā guṇabhūtayā svargadravyaṃ prati yatiṣyate yāgaṃ sādhayitum. athāpy adṛṣṭena, tathāpi na doṣaḥ.
NOTES:
*{5/146: E2: avagamyate}*
*{5/147: E2: 5,175; E6: 2,104}*
*{5/148: E2: tatraivaṃ tāvad}*
*{5/149: E2: kauśeyāni}*
*{5/150: E1 (v.l.): nety āha, na hi kasmiṃścid anupamāne}*
*{5/151: E2 om. na}*
*{5/152: E2: viśeṣaṇatvāt prīteḥ}*
*{5/153: E2: 5,177; E6: 2,105}*
*{5/154: E2: na gacchanti}*
*{5/155: E2: nāpy anumānād gamyate}*
*{5/156: E2: nānyena. nanu}*
*{5/157: E2 om. iti}*
*{5/158: E2: 5,178; E6: 2,106}*
asādhakaṃ tu tādarthyāt//6.1.2//

tuśabdena pakṣo vyāvartyate. tata etāvat{*5/159*} tāvad varṇayanti, prītiḥ svarga iti. kutaḥ? evam uktaṃ bhavatā, prītiviśiṣṭe dravye svargaśabdo vartata iti. yady evam, pūrvaṃ tarhi prītau vartitum arhati. tāṃ hi sa na vyabhicarati. vyabhicarati punar dravyam. yasyaiva prītisādhanasya dravyasya vaktā svargaśabaḥ, tad eva yadā na prītisādhanaṃ bhavati, tadā na svargaśabdenābhidhīyate. tasmāt prītivacano 'yam.
yat tūktam, daṇḍiśabdavad iti, so 'pi prīte śabdād daṇḍe, daṇḍini pratyayam ādadhāti, antargatas tatra daṇḍaśabdaḥ, sa daṇḍasya vācakaḥ. iha punaḥ svargaśabdaḥ eva prīter abhidhātā.
prītivacanaś cet, yāgo guṇabhūtaḥ prītiḥ pradhānam. kutaḥ? tādarthyāt puruṣaprayatnasya, prītyarthaṃ hi puruṣo yatate, tena na [602]{*5/160*} prītir yāgasādhanam iti vijñāyate. dravyaṃ hi yāgasādhanam, narte dravyād yāgo bhavati, yasmād dravyadevatākriye yajatiśabdo vartate. asatyām api prītyāṃ bhavati yāgaḥ. yadi ca yāgo na prītyartho bhavet, asādhakaṃ karma bhavet, sādhayitāraṃ nādhigacchet. yo hi prītyarthaḥ, sa śadhyate, nānyaḥ.
nanu kartavyatayā yāgaḥ śrūyate. ucyate, satyaṃ kartavyatayā śrūyate, kāmo 'pi kartavyatayāvagamyate. āha, śrutyā yāgasya, vākyena kāmasya. na cobhayoḥ, vākyabhedaḥ prasaṅgāt{*5/161*}. ucyate, yady api yāgaḥ kartavyaḥ śrūyate, tathāpi na kartavyaḥ, sukhadaḥ kartavyo bhavati, duḥkhado yāgaḥ. tasmāt pratyakṣeṇākartavyaḥ, pratyakṣeṇa ca duḥkhadaḥ. kartavyatāvacanād anumānena sukhado bhavatīti. ucyate, anumānaṃ ca pratyakṣavirodhān na pramāṇam. tasmād akartavyo yāgaḥ, yadi na prītyarthaḥ.
athānyena{*5/162*} phalavacanena saṃbhantsyata iti. ucyate, saṃbadhyamāno{*5/163*} 'py avidhīyamāno na samīpavacanamātreṇa phalavān vijñāyate. tasmād anarthako mā bhūd iti svargasya kartavyatā gamyate, puruṣaprayatnaś ca yāgaviśiṣṭa iti yāgas tasya karaṇaṃ syāt. tasmāt suṣṭhūktaṃ yāgo guṇabhūtaḥ, svargaḥ pradhānabhūta iti.
NOTES:
*{5/159: E2: etat}*
*{5/160: E2: 5,180; E6: 2,106}*
*{5/161: E2,6: vākyabhedaprasaṅgāt}*
*{5/162: E2: athānarthakyaparihārāya kalpitenānyena}*
*{5/163: E2: tataḥ saṃbadhyamāno}*
pratyarthaṃ cābhisaṃyogāt karmato hy abhisaṃbandhas tasmāt karmopadeśaḥ syāt//6.1.3//
na kevalam ānarthakyabhayād yāgasya guṇabhāvaṃ brūmaḥ. kiṃ tarhi? svargasaṃjñakam arthaṃ prati karaṇatvena yāgo vidhīyate. nanu yāgaḥ kartavyatayā śrutyā vidhīyate. satyam evam, ānarthakyaṃ tu tathā bhavati, svargaṃ pratyavihite yāge, svargakāmaḥ, tasmin niṣphale vidhīyamāno 'pi niṣprayojanaḥ syāt. tatrāsya [603]{*5/164*} upadeśavaiyarthyam, dvayoś ca vidhīyamānayoḥ paraspareṇāsaṃbaddhayor vākyabhedaḥ prasaṅgaḥ{*5/165*}. ato na svargakāmapadena svārtho vidhīyate. kiṃ tarhi? uddiśyate. tatra vākyād avagatasya kāmasya kartavyatāvagamyate, yāgasya ca karaṇatā. evaṃ ca yāgakartavyatāyāṃ{*5/166*} na pratyakṣavirodho bhaviṣyati. tasmāt karmopadeśaḥ syāt, karma svargaṃ praty upadiśyate, na svargaḥ karma prati.
kim ato yadi svargo nopadiśyate? etad ato bhavati. na hy anupadiṣṭo 'rthaprāptaś ca guṇo bhavati. tasmāt svargaḥ pradhānataḥ, karma guṇata iti.
api ca, yasya svarga iṣṭaḥ syāt, sa yāgaṃ nirvartyed ity asaṃbaddham iva, anyad icchati, anyat karotīti{*5/167*}.
atha matam, tataḥ svargo bhavatīti saṃbandhād idaṃ gamyata{*5/168*} iti. na śabdapramāṇakāmām antareṇa śabdam avagatir nyāyyā. vākyād evāsmād imaṃ saṃbandham avagacchāmaḥ, yathā kāṣṭhāny āhartukāmo 'raṇyaṃ gacched iti yadi brūyāt, brūyād etat, dṛṣṭaṃ tatra pramāṇāntareṇāraṇyāgamanasya kāṣṭhāharaṇasāmarthyaṃ vidyata iti.
atha manyate{*5/169*}, upadeśānarthakyaṃ mā bhūd ity arthāpattir bhaviṣyatīti. ucyate, nopadeśānarthakyasyaitat sāmarthyam, yad antareṇa phalavacanam, yāgasya prītiḥ phalam avagamyeta. kāmam asyānarthakyaṃ bhavatu{*5/170*}, na jātucit sāmarthyam asya jāyate. na hi dagdhukāmasyodakopādānam asati dāhe 'narthakam iti dahanaśaktim asya janayet. atha vā, svargakāmasya yāgo vidhīyata iti pakṣāntarāvalambenāsyārthavattā bhaviṣyati.
nanv itarasminn api pakṣe svargakāmasya yāgo vidhīyate, na yāgāt svargaḥ. naitad evam. tasmin khalu pakṣe svargaṃ prārthayamānasyānuṣṭhānam anūdya yāgas tasyopāyatvena vidhīyata iti na [604]{*5/171*} doṣaḥ. tad anuṣṭhānaṃ svargaṃ pratīti nāsti vacanam iti cet. iṣṭam arthaṃ praty anuṣṭhānaṃ bhavati, svargakāmasya ca svarga iṣṭaḥ, tadanuṣṭhānaviśeṣagrahaṇārtham eva svargakāmaviśeṣaṇagrahaṇam iti niravadyam. tasmāt svargakāmasya yāgakarmopadeśaḥ syāt, ataḥ svargaḥ pradhānataḥ, karma guṇata iti svargakāmam adhikṛtya, yajeteti vacanam. ity adhikāralakṣaṇam idaṃ siddhaṃ bhavati.
NOTES:
*{5/164: E2: 5,183; E6: 2,107}*
*{5/165: E2,6: vākyabhedaprasaṅgaḥ}*
*{5/166: Jha (2,969) schlägt mit einer HS evam ayāgakartavyatāyāṃ vor}*
*{5/167: E2 om. iti}*
*{5/168: E2 (Fn.): saṃbandhād avagamyate}*
*{5/169: E2 (Fn.): manyase}*
*{5/170: E2: bhavet}*
*{5/171: E2: 5,183; E6: 2,108}*
phalārthatvāt karmaṇaḥ śāstraṃ sarvādhikāraṃ syāt//6.1.4//
idam āmnananti, darśapūrṇamāsābhyāṃ svargakāmo yajeta, jyotiṣṭomena svargakāmo yajetetyevamādi. tatra saṃdehaḥ, kiṃ yāvat kiṃcit sattvam, tat sarvam adhikṛtyaitad ucyate, uta samartham adhikṛtyeti. kiṃ prāptam? sarvādhikāraḥ, aviśeṣāt. nanu vṛkṣādayo na kiṃcit kāmayante, katham teṣām adhikāraḥ syāt? ucyate, mā bhūd acetanānām, tiraścas tv adhikṛtya yajeteti brūyāt. nanu tiryaṃco 'pi na kiṃcit kāmayante. neti brūmaḥ, kāmayante sukham, evaṃ hi dṛśyate, dharmopataptāś chāyām upasarpanti, śītena pīḍitā ātapam.
āha, nanu tiryaṃca āsannaṃ phalaṃ cetayante, na kālāntaraphalaṃ prārthayante, kālāntaraphalāni ca vaidikāni karmāṇi. ucyate, kālāntare 'pi phalaṃ kāmayamānā lakṣyante, śunaś caturdaśyām upavasataḥ paśyāmaḥ, śyenāṃś cāṣṭamyām. na caiṣāṃ vyādhyāśaṅkā, niyatanimittatvāt, nānāhārāṇām api tasmin kāle darśanāt, [605]{*5/172*} samānāhārāṇām apy anyasmin kāle 'darśanāt. liṅgāni ca vede bhavanti, devā vai satramāsatety{*5/173*}evamādīni devatānām ṛṣīṇāṃ vanaspatīnām adhikāraṃ darśayanti.

nanu kārtsnyena vidhim upasaṃhartuṃ na śaknuvantīty anadhikṛtāḥ. ucyate, yāgaṃ kartuṃ śaknuvanti kecit, tasmāt yajetetyevamādīny adhikariṣyanti śaknuvataḥ, viṣṇukramādivacanāni{*5/174*} tv aśaktān nādhikariṣyanti. tatra yo 'nupadiṣṭaviṣṇukramādikaḥ sa kevalaṃ yāgaṃ kariṣyati, kas tasya doṣaḥ? dravyaparigraho 'pi devagrāmaḥ, hastigrāmaḥ, ṛṣabhasya grāma ity upacārād asty eveti. tasmād amanuṣyāṇām api śaknuvatām adhikāra iti.
NOTES:
*{5/172: E2: 5,185; E6: 2,109}*
*{5/173: Tait.S. 1.6.11.3}*
*{5/174: E2: viṣṇukramaṇādivacanāni}*
kartur vā śrutisaṃyogād vidhiḥ kārtsnyena gamyate//6.1.5//
vāśabdaḥ pakṣaṃ vyāvartayati. na caitad asti, tiryagādīnām apy adhikāra iti. kasya tarhi? yaḥ samarthaḥ kṛtsnaṃ karmābhinirvartayitum. na caite śaknuvanti tiryagādayaḥ kṛtsnaṃ karmābhinirvartayitum, tasmād eṣāṃ na sukhasyābhyupāyaḥ karmeti. kathaṃ yo na śakyate kartum, so 'bhyupāyaḥ syād iti. na devānām, devatāntarābhāvāt, na hy ātmānam upadiśya tyāgaḥ saṃbhavati, tyāga evāsau na syāt, narṣīṇām, ārṣeyābhāvāt. na bhṛgvādayo bhṛgvādibhiḥ sagotrā bhavanti, na caiṣāṃ sāmarthyaṃ pratyakṣam.
[606]{*5/175*} api ca niryañco na kālāntaraphalenārthinaḥ, āsannaṃ hi te kāmayante.
nanu coktam, kālāntaraphalārthinas tiraścaḥ paśyāmaḥ, śunaḥ śyenāṃś caturdaśyām aṣṭabhyāṃ copavasata iti. ucyate, na janmāntaraphalārthina upavasanti. katham avagamyate? vedādhyayanābhāvāt, ye vedam adhīyate ta etad viduḥ, idaṃ karma kṛtvā, idaṃ phalam amutra prāpnotīti. na caite vedam adhīyate, nāpi smṛtiśāstrāṇi, nāpy anyebhyo 'vagacchanti. tasmān na vidanti dharmam. avidvāṃsaḥ katham anutiṣṭheyuḥ? tasmān na dharmāyopavasantīti.
kim arthaṃ tarhy eṣām upavāsaḥ? ucyate, rogād arucir eṣām. kathaṃ punar niyate kāle rogo bhavati? ucyate, niyatakālā api rogā bhavanti, yathā tṛtīyakāś cāturthakāś ceti. tasmān manuṣyāṇām adhikāra iti. na ca tiraścāṃ dravyaparigrahaḥ, na hy ete dravyaṃ svecchayopayuñjānā dṛśyante. tasmād anīśānā dhanasya. yat tu, devagrāmo hastigrāma iti, upacāramātraṃ tat. tasmād api na tiraścām adhikāra iti.
yāni punar liṅgāni, devā vai satram āsatetyevamādīni, arthavādās te vidhiprarocanārthāḥ, vidyate hi vidhir anyas teṣu sarveṣu. na ca vidher vidhinaikavākyabhāvo bhavati, vacanavyaktibhedāt. stutis tu sā, itthaṃ nāma satrāṇy āsitavyāni, yat kṛtakṛtyā apy āsate devāḥ, āsannacetanā api tiryañcaḥ, acetanā api vanaspatayaḥ, kim aṅga punar vidvāṃso manuṣyā iti.
nanu viṣṇukramādiṣv anadhikṛtāḥ kevalaṃ yāgaṃ kariṣyanti. [607]{*5/176*} naivam, guṇā yāgaṃ praty upadiśyante, na kartāraṃ prati, tena yāgamātre kriyamāṇe vaiguṇyam iti na phalasaṃbandhaḥ syāt. kathaṃ punar yāgaṃ praty upadiśyanta iti cet. itikartavyatākāṅkṣasya yāgavacanasyāntikād upanipatitāḥ śaknuvanti taṃ nirākāṅkṣīkartum, itarathā hi kartṝn adhikurvatsu guṇavacaneṣv anivṛttākāṅkṣaṃ phalavacanam anarthakam eva syāt, anuṣaṅgaś{*5/177*} ca phalavacanam abhiviṣyat, tatra sākāṅkṣatvād vākyam uparotsyate. athaitad eva vākyaṃ samarthānāṃ saguṇaṃ karma vidhāsyati, asamarthānāṃ viguṇam iti. tan na, sakṛd uccāraṇa ubhayaśaktivirodhād vākyaṃ bhidyeta, sākāṅkṣaṃ hi tad itikartavyatāṃ prati. tasmāt sāṅgayāgopadeśaḥ sa iti niraṅgayāgopadeśābhāvaḥ. tasmān manuṣyāṇām evādhikāra iti.
prayojanaṃ pakṣoktam, kecid āhuḥ sahasrasaṃvatsaraṃ karma na niyogato divaseṣu kalpayitavyam, pūrvapakṣe{*5/178*} tadāyuṣāṃ devatādīnāṃ saṃbhavātīti{*5/179*}, siddhānte tatra saṃbhavad api{*5/180*} divaseṣv eva kalpayitavyam iti. tat tūpariṣṭād{*5/181*} vyākhyāsyāmaḥ.
NOTES:
*{5/175: E2: 5,186; E6: 2,109}*
*{5/176: E2: 5,187; E6: 2,110}*
*{5/177: E2: anuṣaṅgataś}*
*{5/178: E2: kalpayitavyam iti. pūrvapakṣe}*
*{5/179: E2: saṃbhavād iti}*
*{5/180: E2: siddhānte tadasaṃbhavād iti}*
*{5/181: Vgl. zu MS 6.7.31-40}*
liṅgaviśeṣanirdeśāt puṃyuktam aitiśāyanaḥ//6.1.6//
darśapūrṇamāsābhyāṃ svargakāmo yajetetyevamādi samāmnāyate. tatra saṃdehaḥ, kiṃ svargakāmaṃ pumāṃsam adhikṛtya yajetety eṣa śabda uccaritaḥ, atha vāniyamaḥ, striyaṃ pumāṃsaṃ ceti{*5/182*}. kiṃ prāptam? puṃliṅgam adhikṛtaṃ mene aitiśāyanaḥ. kutaḥ? liṅgaviśeṣanirdeśāt. puṃliṅgena viśeṣeṇa nirdeśo [608]{*5/183*} bhavati svargakāmo yajeteti{*5/184*}. tasmāt pumān ukto yajeteti, na strī.
NOTES:
*{5/182: E2: veti}*
*{5/183: E2: 5,188; E6: 2,111}*
*{5/184: E1 gibt puṃliṅgena viśeṣeṇa nirdeśo bhavati svargakāmo yajeteti in Klammern}*
taduktitvāc ca doṣaśrutir avijñāte//6.1.7//
avijñāte garbhe hate bhrūṇahatyānuvādo bhavati, tasmād avijñātena garbheṇa hatena bhrūṇahā bhavatīti. bhrūṇahā pāpakṛttamaḥ, yaś cobhayor lokayor upakaroti, tasya hantā bhrūṇāhā, yajñahantā bhrūṇahā, sa yajñasādhanabadhakārī{*5/185*}. tasmād yajñaṃ bhrūṇaśabdenābhidadhāti. sa hi bibharti vā sarvam, bhūtiṃ vānayati. ato bhrūṇahā yajñabadhakārī{*5/186*}, sa puṃyuktatvād anuvādo 'vakalpate. avijñāte garbhe hanyamāne kadācit pumān hanyeta, tatra yajñādhikṛtasya hatatvād yajñabadho{*5/187*} bhrūṇahatyā syāt. itarathā, yady ubhayor adhikāraḥ, tato vijñāte cāvijñāte ca yajñavadhaḥ{*5/188*} syāt. tatrāvijñātagrahaṇam atantram iti kalpyeta. tasmād vivakṣitā puṃliṅgasya vācikā vibhaktir iti.
tathā, ātreyīṃ hatvā bhrūṇahā bhavati, ātreyīm āpannagarbhām āhuḥ, atra kukṣāv{*5/189*} asyā vidyata ity ātreyī. tasmād api puṃso 'dhikāro gamyate. yathā, paśum ālabheteti{*5/190*} puṃpaśur evālabhyate, liṅgaviśeṣanirdeśāt{*5/191*}. evam ihāpi draṣṭavyam iti. evaṃ prāpte brūmaḥ,
NOTES:
*{5/185: E2,6: yajñasādhanavadhakārī}*
*{5/186: E2,6: yajñavadhakārī}*
*{5/187: E2,6: yajñavadho}*
*{5/188: E2,6: yajñavadhaḥ}*
*{5/189: E1 gibt kukṣāv in Klammern}*
*{5/190: Tait.Br. 1.5.9.7}*
*{5/191: Vgl. MS 4.1.17}*
jātiṃ tu bādarāyaṇo 'viśeṣāt, tasmāt stry api pratīyeta jātyarthasyāviśiṣṭatvāt//6.1.8//

tuśabaḥ pakṣaṃ vyāvartayati. naitad asti, puṃso evādhikāra iti{*5/192*}, jātiṃ tu bhagavān bādarāyaṇo{*5/193*} 'dhikṛtāṃ manyate sma. āha, kim ayaṃ [609]{*5/194*} svargakāma iti jātiśabdaḥ samadhigataḥ? nety āha. kathaṃ tarhi? yaugikaḥ, svargecchāyogena vartate. kena tarhi śabdena jātir uktā, yādhikṛteti gamyate? naiva ca{*5/195*} vayaṃ brūmaḥ, jātivacana iha śabdo 'dhikāraka iti. kiṃ tarhi, svargakāmaśabdenobhāv api strīpuṃsāv adhikriyete iti, ato na vivakṣitaṃ puṃliṅgam iti. kutaḥ? aviśeṣāt, na hi śaknoty eṣā vibhaktiḥ svargakāmaṃ liṅgena viśeṣṭum. katham? lakṣaṇatvena śravaṇāt, svarge kāmo yasya, tam eṣa lakṣayati śabdaḥ, tena lakṣaṇenādhikṛto yajeteti śabdenocyate. tac ca lakṣaṇam aviśiṣṭaṃ striyāṃ puṃsi ca. tasmāc chabdenobhāv api strīpuṃsāv adhikṛtāv iti gamyate. tatra kenādhikāraḥ striyā nivartyate.
vibhaktyeti cet. tan na. kasmāt? puṃvacanatvāt strīnivṛttāv aśaktiḥ. puṃso vibhaktyā punarvacanam anarthakam iti cen. na, ānarthakye 'pi strīnivṛtter abhāvaḥ, parisaṃkhyāyāṃ svārthahāniḥ parārthakalpanā prāptabādhaś ca. na cānarthakyam, nirdeśārthatvāt. tasmāt stry api pratīyeta jātyarthasyāviśiṣṭatvāt.
NOTES:
*{5/192: E2: puṃsa evādhikāra iti}*
*{5/193: E2: bhagavān bādarāyaṇo}*
*{5/194: E2: 5,189; E6: 2,111}*
*{5/195: E2 om. ca}*
coditatvād yathāśruti//6.1.9//
atha yad uktam, paśum ālabheteti{*5/196*} puṃpaśur ālabhyate puṃliṅgavacanasāmarthyāt, evam ihāpi puṃliṅgavacanasāmarthyāt pumān adhikriyate yāgavacaneneti. tat parihartavyam. atrocyate, nātra jātir dravyasya lakṣaṇatvena śrūyate, yadi hi lakṣaṇatvena śrūyate, tataḥ striyā api yāga ukto na puṃvacanena nivartyeta, idaṃ tu paśutvaṃ yāgasya viśeṣaṇātvena śrūyate. tatra paśutvasya yāgasya ca saṃbandho na dravyayāgayoḥ, yathā paśutvaṃ yāgasaṃbaddham, [610]{*5/197*} evaṃ puṃstvam ekatvaṃ ca, so 'yam anekaviśeṣaṇaviśiṣṭo yāgaḥ śrūyate. sa yathāśruty eva kartavyaḥ, upādeyatvena coditatvāt.
yac ca, doṣaśrutir avijñāte garbhe hate, ātreyāṃ ca puṃyuktatveneti, tat parihartavyam. atrocyate, avijñātena garbheṇety anuvādaḥ praśaṃsārthaḥ, ātreyī ca na hantavyeti. itthaṃ garbho na hantavyaḥ, yad avyaktenāpy enasvī bhavati. puṃliṅgavibhaktiḥ śrūyamāṇā na śaknoti striyaṃ nivartayitum. kim aṅga punar avijñātagarbhavacanaṃ liṅgam. tathā gotrapraśaṃsārtham ātreyā abadhasaṃkīrtanam{*5/198*}. na cāpannasattvā ātreyī, gotraṃ hy etat. na hy atraśabdādayaṃ taddhita utpannaḥ, samarthānāṃ hi taddhita utpadyate. na cātraśabdasya sāmarthyam asti.
NOTES:
*{5/196: Tait.Br. 1.5.9.7}*
*{5/197: E2: 5,189; E6: 2,112}*
*{5/198: E2,6: avadhasaṃkīrtanam}*
dravyavattvāt tu puṃsāṃ syāt, dravyasaṃyuktam, krayavikrayābhyām adravyatvaṃ strīṇāṃ dravyaiḥ samānayogitvāt//6.1.10//
puṃsāṃ tu syād adhikāraḥ, dravyavattvāt, dravyavanto hi pumāṃso na striyaḥ, dravyasaṃyuktaṃ caitat karma, vrīhibhir yajeta, yavair yajetetyevamādi. katham? adravyatvaṃ strīṇām, krayavikrayābhyām, krayavikrayasaṃyuktā hi striyaḥ, pitrā vikrīyante, bhartrā krīyante, vikrītatvāc ca pitṛdhanānām anīśiyaḥ. krītatvāc ca bhartṛdhanānām. vikrayo hi śrūyate, śatam adhirathaṃ duhitṛmate{*5/199*} dadyāt, ārṣe gomithunam{*5/200*} iti. na ca, etad dṛṣṭārthe saty ānamane 'dṛṣṭārthaṃ bhavitum arhati. evaṃ dravyaiḥ samānayogitvaṃ strīṇām.
NOTES:
*{5/199: E2: atirathaṃ duhitṛmṛte}*
*{5/200: E2: gomithunām}*
tathā cānyārthadarśanam//6.1.11//
yā patyā krītā saty athānyaiś caratīti krītatāṃ darśayati.
[611]{*5/201*}
NOTES:
*{5/201: E2: 5,190; E6: 2,113}*
tādarthyāt karmatādarthyam//3.1.12//
āha, yad anayā bhaktotsarpaṇena vā kartanena vā dhanam upārjitam, tena yakṣyata iti. ucyate, tad apy asyā na svam, yadā hi sānyasya svabhūtā, tadā yat tadīyam, tad api tasyaiva. api ca, svāminas tayā karma kartavyam, na tat parityajya svakarmārhati kartum. yat tayānyena prakāreṇopārjyate, tat patyur eva svaṃ bhavitum arhatīti. evaṃ smarati -
bhāryā dāsaś ca putraś ca nirdhanāḥ sarva eva te/
yat te samadhigacchanti, yasya te tasya taddhanam iti//{*5/202*}
NOTES:
*{5/202: Manu}*
phalotsāhāviśeṣāt tu//6.1.13//
tuśabdaḥ pakṣaṃ vyāvartayati. na caitad asti, nirdhanā strīti, dravyavatī hi sā, phalotsāhāviśeṣāt, smṛtiprāmāṇyād asvayā tayā bhavitavyaṃ phalārthinyāpi, śrutiviśeṣāt, phalārthinyā yaṣṭavyam. yadi smṛtim anurudhyamānā paravaśā nirdhanā ca syāt, yajetety ukte sati na yajeta. tatra smṛtyā śrutir bādhyeta. na caitan nyāyyam. tasmāt phalārthinī satī smṛtim apramāṇīkṛtya dravyaṃ parigṛhṇīyād yajeta ceti.
arthena ca samavetatvāt//3.1.14//
arthena cāsyāḥ samavetatvaṃ bhavati. evaṃ dānakāle saṃvādaḥ kriyate, dharme cārthe ca kāme ca nāticaritavyeti. yat tūcyate{*5/203*}, bhāryādayo nirdhanā iti, smaryamāṇam api nirdhanatvam anyāyyam eva, śrutivirodhāt. tasmād asvātantryam anena prakāreṇocyate, saṃvyavahāraprasiddhyartham.
[612]{*5/204*}
NOTES:
*{5/203: E2 om. tu}*
*{5/204: E2: 5,191; E2: 2,113}*
krayasya dharmamātratvam//6.1.15//
yat tu krayaḥ śrūyate, dharmamātraṃ tu tat, nāsau kraya iti. krayo hi uccanīcapaṇyapaṇo{*5/205*} bhavati. niyataṃ tv idaṃ dānaṃ śatam atiratham{*5/206*}, śobhanām aśobhanāṃ ca kanyāṃ prati. smārtaṃ ca śrutiviruddhaṃ vikrayaṃ nānumanyante. tasmād avikrayo 'yam iti.
NOTES:
*{5/205: E2: uccanīcapuṇyapaṇo}*
*{5/206: E2: adhiratham}*
svavattām api darśayati//6.1.16//
patnī vai pāriṇayyasyeṣṭe patyaiva gatam anumataṃ{*5/207*} kriyate{*5/208*}. tathā, bhasadā patnīḥ{*5/209*} saṃyājayanti{*5/210*}, bhasadvīryā hi patnayaḥ, bhāsadā vā etāḥ paragṛhāṇām aiśvaryam avarundhata iti.
NOTES:
*{5/207: E1 (v.l.): patyaivam anumataṃ}*
*{5/208: Tait.S. 6.2.1.1}*
*{5/209: E2: jāghanyā patnīḥ}*
*{5/210: E1 (v.l.): patyaivam anumatam}*
svavatos tu vacanād aikakarmyaṃ syāt//6.1.17//
svavantāv ubhāv api daṃpatī ity evaṃ tāvat sthitam. tatra saṃdehaḥ, kiṃ pṛthak patnī yajeta, pṛthag yajamānaḥ, uta saṃbhūya yajeyātām iti. kiṃ prāptam? pṛthaktvena{*5/211*}. kutaḥ? ekavacanasya vivakṣitatvāt. upādeyatvena kartā yajeteti śrūyate{*5/212*}. tasmād ekavacanaṃ vivakṣyate, yathā na dvau puruṣau saṃbhūya yajeyātām, tathātrāpi draṣṭavyam.

evaṃ prāpte brūmaḥ, svavatos tu vacanād aikakarmyaṃ syāt, vacanāt tayoḥ sahakriyā. evaṃ hi smaranti, dharme cārthe ca kāme ca [613]{*5/213*} nāticaritavyeti, tathā sahadharmaś caritavyaḥ, sahāpatyam utpādayitavyam iti. ucyate, smṛtivacanena na śrutivacanaṃ yuktaṃ bādhitum. neti brūmaḥ, iha kiṃcit karma strīpuṃsakartṛkam eva, yathā darśapūrṇamāsau jyotiṣṭoma iti, yatra patnyavekṣitena yajamānāvekṣitena cājyena homa ucyate, tatrānyatarābhāve vaiguṇyam.
nanu puṃso yajamānasya yajamānāvekṣitam ājyam, striyā yajamānāyāḥ patnyavekṣitaṃ bhaviṣyatīti. nety āha, nāyam īkṣitṛsaṃskāraḥ, īkṣituḥ saṃskāro yadi, tadaivaṃ syāt. ājyasaṃskāraś cāyam, guṇabhūtāv īkṣitārau, tatrānyatarāpāye niyataṃ vaiguṇyam, sarvāṅgopasaṃhārī ca prayogavacanaḥ. tatraitat syāt, strī yajamānā pumāṃsaṃ parikreṣyaty ājyasyekṣitāram, pumāṃś ca striyaṃ tv avekṣitrīm iti. tac ca na, patnīti hi yajñasya svāminīty ucyate, na krītā. patnīti saṃbandhiśabdo 'yam, yajamāna iti ca svāmī, na krītaḥ. tasmāt strīpuṃsayor ekam evaṃjātīyakaṃ karmeti.
tatra śrutisāmarthyād yaḥ kaścit, yayā kayācit saha{*5/214*} saṃbhūya yajeteti prāpte, idam ucyate, yas tvayā kaścid dharmaḥ kayācit saha kartavyaḥ, so 'nayā saheti, tena na śrutivirodhaḥ smṛter iti gamyate. atha yad uktam, kevalasya puṃso 'dhikāraḥ, kevalāyāś ca striyā yajetety ekavacanasya vivakṣitatvād iti, tat parihartavyam. idaṃ tāvad ayaṃ praṣṭavyaḥ, yajetety ekavacane vivakṣite, kathaṃ ṣoḍaśabhir ṛtvigbhiḥ saha yāgo bhavatīti. evam ucyate, prati[614]{*5/215*}kārakaṃ kriyābhedaḥ, yajamānān eva padārthān parikrayādīn kurvan, yajata ity ucyate yajamānaḥ, ādhvaryavān eva kurvan adhvaryur yajatīty evam ucyate, yathā saṃbharaṇam eva kurvatī sthālī paktiṃ karotīty ucyate, yasya ca kārakasya ya ātmīyo vyāpāraḥ, sa ekavacane vivakṣita ekena kartavyo bhavatīti. evaṃ ced yāvān vyāpāro yajamānasya sa{*5/216*} tāvāt, na saṃbhūya kartavyaḥ, ekenaiko yājamāno 'pareṇāparaḥ. dvādaśo vā śata ekena ṣaṭpañcāśat, apareṇāpi ṣaṭpañcāśad iti. iha tu patnīvyāpāro 'nya eva, na tatra patnī pravartamānā yajamānasyaikatvaṃ vihanti, yathādhvaryur ādhvaryaveṣu pravartamānaḥ. avaśyaṃ ca saha patnyā yaṣṭavyam, madhyakaṃ hīdaṃ daṃpatyor dhanam, tatra yāgo 'vaśyaṃ saha patnyā kartavyaḥ, itarathānyatarānicchāyāṃ tyāga eva na saṃvarteta, tathā hi dvitīyayā patnyā vinā tyāgo naivāvakalpate, yasya dvitīyā patny asti, tatra kratvarthān ekā kariṣyati. kartṛsaṃskārārtheṣu naiva doṣaḥ, saṃbhavanti hi tāni sarvatreti.
NOTES:
*{5/211: E2: kutaḥ? pṛthaktvena}*
*{5/212: E2 om. śrūyate}*
*{5/213: E2: 5,192; E6: 2,114}*
*{5/214: E2 om. saha}*
*{5/215: E2: 5,193; E6: 2,115}*
*{5/216: E2 om. sa}*
liṅgadarśanāc ca//6.1.18//
liṅgaṃ khalv api dṛśyate, yoktreṇa patnīṃ saṃnahyati, mekhalayā yajamānaṃ mithunatvāyeti{*5/217*}. yadi strīpuṃsāv ekatra, yoktrasya mekhalāyāś ca vibhāgo vākyād gamyate, mithunasaṃstavaś ca, tad etat strīpuṃsasādhanake karmaṇy upapadyate, nānyathā.
NOTES:
*{5/217: Tait.S. 6.1.3.5}*
krītatvāt tu bhaktyā svāmitvam ucyate//6.1.19//
sthitād uttaram ucyate. tuśabdaḥ pakṣaṃ vyāvartayati. naitad asti, yad uktaṃ svavatī strīti, krītā hi sā, dṛṣṭārthatvād adhirathaśatadānasya{*5/218*}, ato yad asyāḥ svāmitvam ucyate, tad bhaktyā, [615]{*5/219*} yathā pūrṇako 'smākaṃ balīvardānām īṣṭa iti, evaṃ patny api pāriṇayyasyeṣṭa iti.
NOTES:
*{5/218: E2: atirathaśatadānasya}*
*{5/219: E2: 5,195; E6: 2,116}*
phalārthitvāt tu svāmitvenābhisaṃbandhaḥ//6.1.20//
naitad asti, krayo mukhyaḥ, gauṇaṃ svāmitvam iti, phalārthinī hi sā, smṛtir nādariṣyate, smṛtyanurodhād asvā syāt, svavatī śrutyanurodhāt.
phalavattāṃ ca darśayati//6.1.21//
saṃ patnī patnyā sukṛtena gacchatāṃ yajñasya dhuryāyuktāv abhūtām. saṃjānānau vijahītām arātīr divi jyotir ajaramāram etām iti{*5/220*} daṃpatyoḥ phalaṃ darśayati. tasmād apy ubhāv adhikṛtāv iti siddham.
NOTES:
*{5/220: Tait.Br. 3.7.5.11}*
dvyādhānaṃ ca dviyajñavat//6.1.22//
asty ādhānam, ya evaṃ vidvān agnim ādhatta iti. tatredam āmananti, kṣaume vasānāv agnim ādadhīyātām iti. tatraiṣo 'rthaḥ sāṃśayikaḥ, kiṃ dvau puruṣāv ādadhīyātām utaikaḥ puruṣa iti. kathaṃ saṃśayaḥ? ucyate, ihaitac chrūyate, vasānāv ādadhīyātām iti. tatra vacanam arthaprāptaṃ punaḥ śrūyate, tat kiṃ puṃliṅgasaṃbandhārtham, uta kṣaumavidhyartham iti. ubhayor vidyamānatvād bhavati saṃśayaḥ, yadi liṅgasaṃbandhārtham, ubhau puruṣāv ādhāsyete. atha kṣaumasaṃbandhārthaṃ tata ekaḥ.
kiṃ prāptam? dvyādhānaṃ tu dviyajñavat syāt, yathā, etena dvau [616]{*5/221*} rājapurohitau sāyujyakāmau yajeyātām iti dvayoḥ puruṣayor dviyajño bhavati, evaṃ dvyādhānaṃ dvayoḥ puruṣayoḥ syāt, tato 'viśeṣāt, vasānāv iti śravaṇād eva puruṣau gamyete. na padāntaragatena kṣaumeṇāsya saṃbandhaḥ, śrutyavagataṃ hi śravaṇād avagatam, padāntarasaṃbandhaṃ vākyād avagatam, śrutiś ca vākyād balīyasī. vasānaśabdagataś cārtha ādhānena saṃbadhyate, na kṣaumaśabdagataḥ.
āha, vasānāv iti nāyaṃ kevalaṃ puṃliṅga eva, strīpuṃsayor apy abhidhāyako bhavati, yathā kukkuṭaś ca kukkuṭī ca kukkuṭau, śūkaraś ca śūkarī ca śūkarāv iti. evaṃ vasānaś ca vasānā ca vasānau syātām iti. atrocyate, yatra nārthaḥ, prakaraṇaṃ vā viśeṣakam, vidhāyakaś ca śabdaḥ, nāsty anuvādas{*5/222*}. tatra dvau pumāṃsau gamyete, yathā dvāv ānayety uktaḥ pumāṃsāv ānayati. dve ānayeti striyau, tena striyo vācakam ekārāntaṃ dvivacanam iti gamyate, aukārāntam api dvayoḥ puṃsor vācakam iti. yatredānīṃ strīpuṃsayoḥ prayujyamānam aukārāntaṃ dṛśyate, tatra kiṃ pumān sadvitīyas tasya nimittam, uta strī sadvitīyā iti{*5/223*}. ucyate, puṃsi sadvitīye dṛṣṭaḥ, yathā brāhmaṇāv ānayeti, ihāpi pumān sadvitīyo 'rthaḥ. tasmāt puṃnimittam iti gamyate.

atrāha, prayogo yadi dṛsṭaṃ pramāṇaṃ dvayoḥ puṃsor dṛṣṭaḥ, katham ekasmin syāt? atrocyate, puṃsi ca dvitve ca dṛṣṭa iti śakyate vaditum, na dvayor dravyayor iti, puṃbhāvaṃ dvitvaṃ caiṣa śabdo na vyabhicarati, dravyaṃ punar vyabhicarati. api ca yugapadadhikaraṇavacanāyā{*5/224*} dvaṃdvasmṛter dvivacanabahuvacanopapatteś ca, [617]{*5/225*} pra mitrayor varuṇayor iti ca darśanāt. itaretarayoge cārthe samāsavidhānād dvandvāpavādatvāc caikaśeṣasya, yathaiva khadirau ca dhavalau{*5/226*} ceti nirdarśanaṃ kriyate, evam atrāpi draṣṭavyam. tasmāt puṃsi dvitve ca vartata iti gamyate. na ca strīdvitve dṛṣṭaḥ.
atrāha, nanv atraiva darśanāt, strīpuṃsayor vācaka iti gamyate. atrocyate, uktam etat, anyāyaś conekārthatvam iti pumān sadvitīyo 'syārtho bhaviṣyati, strīpuṃsau cety anyāyyam. athedānīṃ sadvitīyasya puṃso vidhau ko 'nyaḥ sahāya{*5/227*} iti. striyā anabhidheyatvāt, avaśyaṃ bhāvitvāc ca dvitīyasya, aparaḥ sadvitīyaḥ pumān, evam itaro 'pītareṇa sadvitīyaḥ, itaro 'pītareṇeti dvāv eva pumāṃsāv upādīyete. tasmād iha dvau pumāṃsāv ādhāne vidhīyeta ity ucyate.
nanu strīpuṃsayor vācakam aukārāntaṃ dvivacanaṃ smaranti. naiṣā smṛtir astīti brūmaḥ. āha, bhagavataḥ pāṇiner vacanāt smṛtim anumāsyāmahe, pumān striyā{*5/228*} iti. ucyate, na pāṇiner vacanam kukkuṭāv ity aukāraḥ strīpuṃsayor vācaka iti. kathaṃ tarhi? yatra strīpuṃsayoḥ sahavacanam, tatra sadvitīyo vā pumān iti kṛtvākārāntasyaukāraḥ prāpnoti, sadvitīyā vā strīti kṛtvaikāraḥ. puṃśabdas tatra sādhur na strīśabda iti pāṇiner vacanam. pumān śiṣyata iti ca brūte, tena sutarāṃ gamyate, puṃsor vācaka aukāra iti. tasmād dvayoḥ puṃsor adhikāra iti.
nanu kṣaumavidhānaparam etad vākyam syāt, kṣaumasaṃbandhasya [618]{*5/229*} arthavattvāt{*5/230*}, itarathā kṣaumavacanam anarthakaṃ syāt. atrocyate, vasānāv ādadhīyātām ity asti saṃbandhaḥ, na kṣaume ādadhīyātām iti. tasmāt saṃnikṛṣṭam api na tatsaṃbaddham ādhānena. āha, vasānaśabdena saha saṃbadhyamānam arthavad bhaviṣyati. vasānasaṃnikṛṣṭe api kṣaume na vidhīyate, vidhāyakasya śabdasyābhāvāt. na hi vasānaśabdo vidhāyakaḥ, na kṣaumaśabdaḥ, nānayoḥ samudāyaḥ. kas tarhi vidhātuṃ śaknoti? ādadhīyātām ity atra yā liṅ.
āha, sā khalu vidhāsyati? ucyate, sā svaśabdagatam ādhānaṃ śaknoti vidhātum, śravaṇāt vihitatvād ādhānasya, ānarthakye, vasānāv iti śaknoti vākyena vidhātum, bhavati hi vasānayor ādhānasaṃbandhaḥ, tatra nātyantāya svārthaḥ parityakto bhavati, kṣaumavasānasaṃbandhe tu vidhātavye, ādadhīyātām ity ādhānam utsṛjya vidadhāno 'tyantāya śrutiṃ jahyāt. ādhānasaṃnikṛṣṭe ca liṅge vidhātavye śrutir viprakṛṣṭaṃ na kṣaumavasānasaṃbandhaṃ vidhātum utsahate, arthaviprakarṣāt. api cotsṛjya śrutim, kṣaumavasānasaṃbandhe vidhīyamāne kṣaumaṃ vasānasyāṅgaṃ syān nādhānasya. tatra kṣaumābhāve 'pi nādhānaṃ viguṇam iti kṣaumābhāve 'py ādhānaṃ syāt.
āha, vasānaguṇatāyāṃ tarhi ko 'rtho vivakṣyate? ucyate, na kaścit, ata evāsya pakṣasya parityāgaḥ. āha, kṣaumavasānaśravaṇam idānīṃ katham{*5/231*} iti. ucyate, na śakyata ubhayaṃ vidhātuṃ kṣaumaṃ liṅgaṃ ca, bhidyeta hi tathā vākyam. tasmāt akṣaumayoḥ{*5/232*} kṣaumaśabdo 'nuvādaḥ, arthaprāpte ca vasane, vasānau pumāṃsāv ity arthaḥ. te ca prāyeṇa viceṣṭamānasya maline kṣaumasadṛśe bhavataḥ, viceṣṭamānasya vā vasane śabdavatī bhavata iti. tasmād dvayoḥ puṃsor adhikāra iti.
[619]{*5/233*}
NOTES:
*{5/221: E2: 5,195; E6: 2,116}*
*{5/222: E2: nānuvādas}*
*{5/223: E2,6: sadvitīyeti}*
*{5/224: E2: yugapadadhikaraṇavacanāyāṃ}*
*{5/225: E2: 5,197; E6: 2,117}*
*{5/226: E2: dhavau}*
*{5/227: E2: sahāyata}*
*{5/228: Pāṇ. 1.2.67}*
*{5/229: E2: 5,198; E6: 2,117}*
*{5/230: E2,6: vākyam, kṣaumasaṃbandhasyārthavattvāt}*
*{5/231: E2: kim artham}*
*{5/232: E2: kṣaumākṣaumayoḥ}*
*{5/233: E2: 5,199; E6: 2,118}*
guṇasya tu vidhānatvāt patnyā{*5/234*} dvitīyaśabdaḥ syāt//6.1.23//
tuśabdaḥ pakṣaṃ vyāvartayati. naitad asti, yad uktaṃ dvau puruṣāv ādadhīyātām iti, eka evādadhīta. vasante brāhmaṇo 'gnim{*5/235*} ādadhīteti{*5/236*}, ekavacanaṃ hi vivakṣitam. tasmād eka evādadhīta. nanv idaṃ vacanaṃ dvau pumāṃsāv ādadhīyātām iti. nety āha, guṇasya tu vidhānatvāt, kṣaumavidhānam asmin vākye nyāyyam, tathā hy apūrvo 'rtho vihito bhavati, gamyate hi viśeṣaniyamaḥ. itarathā kṣaumavacanam anuvādamātraṃ syāt, vādamātraṃ cānarthakam. pakṣe cānuvādaḥ, na caikapakṣavacana eṣa śabdaḥ. gauṇatve ca sādhāraṇaṃ sādṛśyam. tasmāt pramādādhyayanam{*5/237*} avagamyeta vinaiva hetunā.
āha, nanu pumāṃsau vidheyau, tadvidhāne ca na kṣaumavidhānam, vākyabhedo hi tathā syāt, śrutigamyau ca pumāṃsau, vākyagamyaṃ ca kṣaumaṃ bādheyātām iti. atrocyate, na pumāṃsau vidheyau, prāpta evātra sadvitīyaḥ pumān so 'nūdyate. katham? eko 'tra pumān śrūyate, tasya patnyā dvitīyaśabdaḥ syāt. na ca, yat prāg vacanād gamyate, tad vidheyaṃ bhavati. tasmāt kṣaumavidhānam, na vākyabhedo bhavati.
yad ucyate, na kṣaumasya vidhāyako 'stīti. tad ucyate, ādadhīyātām iti tad vidhāsyati. nanv etad ādhānaṃ śrutyā vidhātuṃ samartham, nānyad iti. ucyate, śabdāntareṇa vihitatvād ādhānasya na vidhāyakam, vihitatvāc ca puṃsaḥ sa[620]{*5/238*}dvitīyasya, tasyāpi na vidhāyakam, atas tadasaṃbhavāt kṣaumasya vidhāyikā liṅ bhaviṣyati, vākyasāmarthyāt. yat tv asmin pakṣe 'tyantāya svārthaṃ jahātīti. nātyantāya hāsyati, ādhāne vāsaḥ kṣaumaṃ kuryād iti. asmin pakṣe puṃśabdaḥ strīpuṃsayor vṛtta iti gamyate. asti hi tatra tasya nimittaṃ pumān sadvitīyaḥ, evamādi ca dṛṣṭvā bhagavatā pāṇininā sūtraṃ praṇītam, pumān striyā{*5/239*} iti, tasya viṣayaḥ puṃśabdaḥ śiṣyamāṇaḥ sādhur bhavati, na strīśabda iti. tasmād ekaḥ pumān ādadhīta na dvāv iti.
NOTES:
*{5/234: E2: patnyayā; E1 (v.l.): patnyām}*
*{5/235: E2: 'gnīn}*
*{5/236: Tait.Br. 1.1.2.6}*
*{5/237: E2: pramādādhyayavacanam}*
*{5/238: E2: 5,200; E6: 2,119}*
*{5/239: Pāṇ. 1.2.67}*
tasyā yāvad uktam āśīr brahmacaryam atulyatvāt//6.1.24//

darśapūrṇamāsābhyāṃ svargakāmo yajeta, jyotiṣṭomena svargakāmo yajetetyevamādiṣv etad uktaṃ strīpuṃsayoḥ sahādhikāra iti. athedānīṃ saṃdihyate, kiṃ sarvaṃ yājamānaṃ patnyā kartavyam, uta yāvad uktam āśīr brahmacaryaṃ ceti. kiṃ prāptam? sarvaṃ yājamānaṃ patnyāḥ syāt, sāpi hi yajamānā, tulyatvāt. tasmāt sarvaṃ tasyā iti.
evaṃ prāpte brūmaḥ, tasyā yāvad uktaṃ syāt, vacanaprāmāṇyāt, āśīḥ brahmacaryaṃ ca syāt. kasmāt? atulyatvāt, atulyā hi strīpuṃsāḥ, yajamānaḥ pumān vidvāṃś ca, patnī strī cāvidyā ca.
kim ataḥ? yady evaṃ hy etad{*5/240*} atulyatvam. etad ato bhavati, [621]{*5/241*} kratvartheṣu yāni yājamānāni śravaṇāni, teṣūpādeyatvena śravaṇād vivakṣitaṃ liṅgam, tena teṣu patnī na syāt, yāni ca kratvarthāni samantrakāṇi teṣv avidyatvāt patnī na syāt. tat patnyā adhyayanasya prayojakaṃ syād iti yady ucyeta. tan na, asaty api prayojakatve tasya nirvṛttir bhaviṣyati. asti hi tasya pumān nirvartakaḥ, yac ca kartvartham, tad ekena yena kenacin nirvartayitavyam. tasmāt pratiṣiddhasya patnyā adhyayanasya punaḥ prasave, na kiṃcid asti pramāṇam. atas tad api patnī na kuryāt, yās tv āśiṣaḥ, yac ca brahmacaryam, tat puruṣaṃ prati guṇabhūtam, na tatrānyatareṇa kṛte sidhyati, anyatarasya hi saṃskāro hīyeta. na ca tatropādeyatvena yajamānasya śravaṇam. tasmāl liṅgam apy avivakṣitam. ata āśīr brahmacaryaṃ cobhayor api syāt. yac cāhatyocyate, yathā, patnyājyam avekṣata iti. tasmād atulyatvād asamānavidhānā patnī yajamānena bhavitum arhatīti.
NOTES:
*{5/240: E2: yady etad}*
*{5/241: E2: 5,201; E6: 2,119}*
cāturvarṇyam aviśeṣāt//6.1.25//
āgnihotrādīni karmāṇy udāharaṇam, teṣu saṃdehaḥ, kiṃ caturṇāṃ varṇānāṃ tāni bhaveyuḥ, utāpaśūdrāṇāṃ trayāṇāṃ varṇānām iti. kiṃ tāvat prāptam? cāturvarṇyam adhikṛtya, yajeta, juhuyād ityevamādi śabdam uccarati vedaḥ. kutaḥ? aviśeṣāt, na hi kaścid viśeṣa upādīyate. tasmāc chūdro na nivartate.
[622]{*5/242*}
NOTES:
*{5/242: E2: 5,208; E6: 2,120}*
nirdeśād vā trayāṇāṃ syād agnyādheye hy asaṃbandhaḥ kratuṣu, brāhmaṇaśrutir ity ātreyaḥ//6.1.26//
vāśabdaḥ pakṣaṃ vyāvartayati, trayāṇām adhikāraḥ syāt. kutaḥ? agnyādheye nirdeśāt, agnyādheye trayāṇāṃ nirdeśo bhavati, vasante brāhmaṇo 'gnīn{*5/243*} ādadhīta, grīṣme rājanyaḥ, śaradi vaiśya iti{*5/244*}, śūdrasyādhāne śrutir nāstīty anagniḥ śūdro 'samartho 'gnihotrādi nirvartayitum. tasmād agnihotraṃ juhuyāt svargakāma ityevamādiṣu śūdrasya prāpikā śrutir nāsti. brāhmaṇādīn evādhikṛtya sā pravartate, te hi samarthā agnimattvāt, āhavanīyādayo na śūdrasya, avidhānāt, saṃskāraśabdatvāc cāhavanīyādīnām. tasmād anadhikṛto 'gnihotrādiṣu śūdra ity ātreyo manyate{*5/245*} sma.
NOTES:
*{5/243: E2: 'gnīn}*
*{5/244: Tait.Br. 1.1.2.6-7}*
*{5/245: E2: ātreyo munir manyate}*
nimittārthena bādaris tasmāt sarvādhikāraṃ syāt//6.1.27//
yad uktam, anadhikāraḥ śūdrasyeti, tan na, sarvaṃ hy arthinam adhikṛtya yajetety ucyate, so 'sati pratiṣedhavacane śūdrān na vyāvarteta. yat tv asamartho 'gnyabhāvād iti, syād evāsyāgnir arthaprāptaḥ, kāmaśrutiparigṛhītatvāt.
atrāha, nanv agnyādheyacodanā brāhmaṇādisaṃyuktā na śūdrasyeti. ucyate, nimittārthena tāḥ śrutayo na prāpikāḥ. katham? nimittasvabhāvā ete śabdāḥ, brāhmaṇa ādadhāno vasante, rājyanyo{*5/246*} grīṣme, vaiṣyaḥ śaradīti brāhmaṇādīnāṃ vasantādibhiḥ saṃbandho gamyate, tena vasantādisaṃbandhārthā brāhmaṇādaya [623]{*5/247*} ity eva gamyate, tathā cādadhātir na vākyena śūdrād vyāvartito bhaviṣyati. tasmād bādariḥ sarvādhikāraṃ śāstraṃ manyate smeti gamyate.
NOTES:
*{5/246: E2,6: rājanyo}*
*{5/247: E2: 5,209; E6: 2,121}*
api vānyārthadarśanād yathāśruti pratīyeta//6.1.28//
api veti pakṣo vyāvartyate. yathāśruty eva pratīyeta, brāhmaṇādayo hy ādhāne śrūyante, tena brāhmaṇādikartṛkam ādhānam, vasantādiśravaṇāc ca vasantādikālakam. tathā ca, idaṃ śūdravarjitānām evānukramaṇaṃ bhavati, bārhadgiraṃ brāhmaṇasya brahmasāma kuryāt, pārthuraśyaṃ rājanyasya, rāyovājīyaṃ vaiśyasyeti, śūdrasya sāma nāmananti. tathā payovrataṃ brāhmaṇasya, yavāgū rājanyasya, āmikṣā vaiśyasyeti, tathādhāne 'ṣṭasu prakrameṣu brāhmaṇo 'gnim ādadhīta, ekādaśasu rājanyaḥ, dvādaśasu vaiśya iti. evam abrahmasāmakam avratakam aprakramakaṃ ca śūdrasya prayuktam api karma niṣphalaṃ syāt. tasmān na śūdro juhuyād yajeta vā.
nirdeśāt tu pakṣe syāt//6.1.29//
naitad evam, śūdrasyāgnyabhāvād anadhikāro 'gnihotrādiṣv iti. asti hi śūdrasyādhānam, ya evaṃ vidvān agnim ādhatta iti śāstraṃ sāmānyena. idam api nimittārthaṃ bhaviṣyati, tasmāt sarvādhikāraṃ śāstraṃ bhavitum arhatīti.
vaiguṇyān neti cet//6.1.30//
atha yad uktam{*5/248*}, abrahmasāmakam avratakam aprakramakaṃ ca śūdrasya karma prayuktam api phalaṃ na sādhayed viguṇam iti, tat parihartavyam.
[624]{*5/249*}
NOTES:
*{5/248: Vgl. zu MS 6.1.28}*
*{5/249: E2: 5,210; E6: 2,121}*
na kāmyatvāt//6.1.31//
sa eṣa parihāraḥ, krāmyatvāt, kāmayiṣyate śūdraḥ, abhīvartaṃ nāma brahmasāma{*5/250*}, tad dhi anārabhya kiṃcid āmnātam aviśeṣeṇa, cakṣurvimita ādadhyād iti{*5/251*}, aniyataprakrameṣu śūdrasya niyamyate. vrate 'pi, mastu śūdrasyeti saṃbandhadarśanād adhyavasīyate, mastv eva śūdrasya. tasmāc cāturvarṇyam adhikriyeta.
NOTES:
*{5/250: Vgl. dazu Tait.S. 7.5.1.6}*
*{5/251: Tait.Br. 1.1.4.1}*
saṃskāre ca tatpradhānatvāt//3.1.32//
vrate ca viśeṣo 'vagamyate tatprādhānyaṃ puruṣaprādhānyaṃ hi vrate{*5/252*}. kim ataḥ, yat puruṣapradhānatā? etad ato bhavati, puruṣapradhānaḥ saṃskāro na śaknoty anupasaṃhriyamāṇaḥ, tasyādhikāraṃ vyāvartayitum. tat katham iti. yajeteti hi svargakāme 'bhidhīyamāne tatkāmaḥ śūdro nābhihita iti kathaṃ gamyate? kiṃ hi sa yāgasya puruṣanirvartyaṃ na nirvartayati. vratam iti cet. na, sāmarthyopajananāya hi tad yasyaivocyeta, tasyaiva tena vinā na sāmarthyam, nānyasya. eṣa{*5/253*} eva hi vratasyāṅgabhāvo yat, kartāraṃ samarthaṃ karoti. yasya tu tena prayojanam, sa tadanapekṣyaiva yāgam abhinirvartayati. tasmād api na śūdravarjanam.
NOTES:
*{5/252: E1 gibt puruṣaprādhānyaṃ hi vrate in Klammern}*
*{5/253: E2,6: evam}*
api vā vedanirdeśād apaśūdrāṇāṃ pratīyeta//6.1.33//

evaṃ na prāpakāṇi śravaṇānīty uktam, śakyate tu vaktuṃ prāpakāṇīti, na ca sūtrakāreṇa tad vyapadiṣṭam. naimittikeṣv api teṣu satsu śakya eva śūdraparyudāso vaktum iti, na tadādṛtam, hetvantaraṃ vyapadiṣṭam. api veti pakṣavyāvartanam. [625]{*5/254*} evam api sati naimittike 'pi brāhmaṇādiśravaṇe saty apaśūdrāṇām evādhikāraḥ. kutaḥ? vedanirdeśāt, vede hi trayāṇāṃ nirdeśo bhavati, vasante brāhmaṇam upanayīta, grīṣme rājanyam, śaradi vaiśyam iti, vedābhāvād asamarthaḥ śūdro yaṣṭum. tasmān nādhikriyeta.
NOTES:
*{5/254: E2: 5,212; E6: 2,122}*
guṇārthitvān neti cet//6.1.34//
guṇenādhyayanenārthaḥ{*5/255*}, śūdro 'nupanītaḥ svayam upetyādhyeṣyate, tathāsya sāmarthyaṃ janiṣyata iti.
NOTES:
*{5/255: E2: guṇenādhyayanenārthī}*
saṃskārasya tadarthatvād vidyāyāṃ puruṣaśrutiḥ//6.1.35//
ucyate, vidyāyām evaiṣā puruṣaśrutiḥ, upanayanasya saṃskārasya tadarthatvāt, vidyārtham upādhyāyasya samīpam ānīyate, nādṛṣṭārtham, kuḍyaṃ{*5/256*} vā kartum, saiṣā{*5/257*} vidyāyāṃ puruṣaśrutiḥ. katham avagamyate? ācāryakaraṇam etad abhidhīyate. kutaḥ? ātmanepadadarśanāt, nayatir{*5/258*} ācāryakaraṇe vartate, tadarthasaṃbandhād upanayanam ācāryakaraṇaprayuktam, vedādhyāpanena cācāryo bhavati. tasmād vedādhyayane brāhmaṇādayaḥ śrutāḥ, śūdrasya na śrutaṃ vedādhyayanam, ato 'vedātvād asamarthaḥ śūdro nābhikriyata iti.
NOTES:
*{5/256: E2: nāpi kaṭaṃ kuḍyaṃ}*
*{5/257: E2: dṛṣṭārtham eva saiṣā}*
*{5/258: E2: kathaṃ punar nayatir}*
vidyānirdeśān neti cet//6.1.36//
iti cet paśyasi, avaidyatvād{*5/259*} asāmarthyād anadhikṛtaḥ [626]{*5/260*} śūdra iti. naiṣa doṣaḥ, vidyānirdeśāt, vidyāṃ nirdekṣyati, anuktām apy adhyeṣyata iti, śakyate hy anuktam{*5/261*} apy adhyetum. tasmāc cāturvarṇyasyāpy adhikāraḥ//
NOTES:
*{5/259: E2: avaidhatvād}*
*{5/260: E2: 5,213; E6: 2,123}*
*{5/261: E2: anuktām}*
avaidyatvād{*5/262*} abhāvaḥ karmaṇi syāt//6.1.37//
na caitad asti, śūdro 'dhyeṣyata iti, pratiṣiddham asyādhyayanam, śūdreṇa nādhyetavyam iti, adhīyānasyāpy adhyayanaṃ saphalaṃ{*5/263*} na bhavati, doṣaś ca jāyate. ato 'vaidyaḥ śūdraḥ, asyābhāvaḥ karmaṇīti siddham.
athāpi vaidyatvena{*5/264*} sidhyet, tathāpy anagnitvād abhāvaḥ karmaṇi syāt. atha katham anagniteti. prāpakāṇi hi brāhmaṇādīnām ādhāne vākyāni. nanu ya evaṃ vidvān agnim ādhatta ity ādhānasya vidhāyakam. tatra brāhmaṇasya{*5/265*}, vasante 'gnim ādadhīteti nimittārthāni vacanānīti gamyate. atrocyate, brāhmaṇo 'gnim ādadhīteti śrutyā vidhānaṃ gamyate. ya evaṃ vidvān agnim ādhatta iti stutyā, tad ānumānikaṃ pratyakṣaśrutād durbalam. tasmāt prāpakāṇi vacanāni, ataḥ śūdrasyānadhikāraḥ.
NOTES:
*{5/262: E2: avaidhatvād}*
*{5/263: E2: adhyayanaphalaṃ}*
*{5/264: E2: vaidhatvena}*
*{5/265: E2: brāhmaṇo}*
tathā cānyārthadarśanam//6.1.38//
anyārthadarśanaṃ ca bhavati, yathā na śūdrasyādhyayanam iti. kiṃ liṅgaṃ bhavati? yadyu vā etat śmaśānam, yac chūdraḥ, tasmāc chūdrasamīpe nādhyeyam ity anadhyayanaṃ śūdrasya darśayati. tasmād apaśūdrāṇām adhikāraḥ. nanv āhavanīyād vināpi, yāgo vacanaprāmāṇyāc chūdrasya vidhīyate. [627]{*5/266*} ucyate, nātra yāgasadbhāvo vidhīyate svargakāmasya, kiṃ tarhi svargaphalatā viśiṣṭasya yāgasya. tasmād asaṃbhavaḥ śūdrasyāgnihotrādiṣu.
NOTES:
*{5/266: E2: 5,214; E6: 2,123}*
trayāṇāṃ dravyasaṃpannaḥ karmaṇo dravyasiddhitvāt//6.1.39//
agnihotrādiṣv eva saṃdehaḥ, kim adravyasyādhikāro neti. ucyate, trayāṇāṃ dravyasaṃpanno 'dhikriyeta, nādravyaḥ. kutaḥ? na hi śaknoty adravyo dravyasaṃyuktaṃ karmānuṣṭhātum. tasmād adravyasyānadhikāraḥ.
anityatvāt tu naivaṃ syād arthād dhi dravyasaṃyogaḥ//6.1.40//
naivaṃ syāt, yad uktam, adravyasyānadhikāra iti. kutaḥ? anityatvāt, anityo 'dravyasaṃyogaḥ{*5/267*}, na hi kaścij jātyādravya eva puruṣaḥ. asty upāyo yena dravyavān bhavati. yaḥ śaknoti yaṣṭum, tasya yajeteti vācako bhavati, yo na kathaṃcid api śaknoti yāgam abhinirvartayitum, taṃ nādhikaroti yajeta śabadaḥ{*5/268*}. yas tu kenacit prakāreṇa śaknoti, na taṃ varjayitvā pravartate. arthāc ca dravyasaṃyogo bhaviṣyati, jīviṣyati vinā dhanenety etad anupapannam. tasmād{*5/269*} arthād eva dravyasaṃyogaḥ{*5/270*}.
[628]{*5/271*}
NOTES:
*{5/267: E2: 'dravyasaṃyogaḥ}*
*{5/268: E2: yajeteti śabadaḥ}*
*{5/269: E2: vipratiṣiddham. tad idam abhidhīyate. tasmād}*
*{5/270: E2 hat noch: adhikāro 'dravyasyāpīti}*
*{5/271: E2: 5,215; E6: 2,124}*
aṅgahīnaś ca taddharmā//6.1.41//
agnihotrādiṣv evāṅgahīnaṃ prati saṃdehaḥ, kim asāv adhikriyate, uta neti. tatrāpy adhikaraṇātideśaḥ. asamartha iti kṛtvā pūrvaḥ pakṣaḥ, śakter vidyamānatvād uttaraḥ. tad{*5/272*} idam abhidhīyate, aṅgahīnaś ca taddharmā{*5/273*}. kiṃdharmā? adravyadharmeti.
NOTES:
*{5/272: E2: ity uttaraḥ pakṣaḥ. tad}*
*{5/273: E2: taddharmeti}*
utpattau nityasaṃyogāt//6.1.42//
yasya tv apratisamādheyam aṅgavaikalyam, taṃ prati vicāraḥ, kim adhikriyate, neti, pūrvādhikaraṇenādhikriyata iti prāpte brūmaḥ, nādhikriyata iti. kutaḥ? śaktyabhāvāt, nāsau kenacid api prakāreṇa śaknoti yaṣṭum, tasmāt tasyādhikāro na gamyate.
nanu yac chaknoti, tatrādhikriyata iti, cakṣur vikalo vinājyāvekṣaṇena, vinā viṣṇukramaiḥ paṅguḥ, vinā praiṣādiśravaṇena ca badhiraḥ, etān padārthān prati cakṣurvikalādīnām anadhikāra iti. nety ucyate, nājyāvekṣaṇādi puruṣaṃ prati nirdiśyate, yadi hi taṃ prati nirdeśyeta, tato vikalo 'py adhikriyeta, kratuṃ praty eṣām upadeśaḥ, prakaraṇāviśeṣāt, puruṣasya cākhyātenānabhidhānād iti. uktam{*5/274*} etad vidhir vā saṃyogāntarād{*5/275*} ity atra. taiś ca [629]{*5/276*} vinā viguṇaṃ karma prayuktam api na phalaṃ sādhayet. tasmāt tasyānadhikāraḥ.
NOTES:
*{5/274: Vgl. zu MS 3.4.13}*
*{5/275: MS 3.4.13}*
*{5/276: E2: 5,216; E6: 2,124}*
atryārṣeyasya hānaṃ syāt//6.1.43//

darśapūrṇamāsayoḥ śrūyate, ārṣeyaṃ vṛṇīte, ekaṃ vṛṇīte, dvau vṛṇīte, trīn vṛṇīte, na caturo vṛṇīte, na pañcāti vṛṇīta iti. tatra saṃdehaḥ, kim atryārṣeyasyādhikāra uta neti. kiṃ prāptam? atryārṣeyo 'py adhikriyata iti. kutaḥ? ārṣeyaṃ vṛṇīta iti sāmānyavacanam, tasmād ekaṃ variṣyati dvau vā, tac ca darśayati, ekaṃ vṛṇīte dvau vṛṇīta iti, tathā pratiṣedhati, na caturo vṛṇīta iti{*5/277*}, na pañcāti vṛṇīta iti. na hy aprāptasya pratiṣedho 'vakalpate. tasmād atryārṣeyo 'py adhikriyeta{*5/278*}.
evaṃ prāpte brūmaḥ, yo na tryārṣeyaḥ, sa nādhikriyeta. kutaḥ? trīn vṛṇīta iti viśeṣavacanāt, vidhiś cāprāptatvāt. nanv ekaṃ vṛṇīta ity api viśeṣavacanam asti. nety ucyate, vidhāyikāyā vibhakter abhāvāt. nanu stutyā vidhāsyante, yathā, trīn vṛṇīta iti. ucyate, trayāṇām eva stutiḥ, sā tritvaṃ vidhāsyeti. ekaṃ vṛṇīta ity avayutyavādo{*5/279*} 'yaṃ trayāṇām eva. tatrāpi tritvam eva stūyate vidhātum. ekam ekavākyena vidhānaṃ bhaviṣyatīti. na caturo vṛṇīte, na pañcātivṛṇīta [630]{*5/280*} iti nityānuvādo bhaviṣyati. tasmāt tryārṣeyasyādhikāro nānyasyeti.
NOTES:
*{5/277: E2 om. iti}*
*{5/278: E2: adhikriyetety}*
*{5/279: E2: avayutyānuvādo}*
*{5/280: E2: 5,217; E6: 2,125}*
vacanād rathakārasyādhāne 'sya sarvaśeṣatvāt//6.1.44//
ādhāne śrūyate, varṣāsu rathakāra ādadhīteti. tatra saṃdehaḥ, kiṃ traivarṇikānām anyatamo rathakāraḥ, āhosvid atraivarṇika iti. kiṃ prāptam? rathakārasyātraivarṇikasyādhānam etat. kutaḥ? vacanāt, na{*5/281*} hi vacanasya kiṃcid akṛtyam asti{*5/282*}, sarvaśeṣaś cātraivarṇika ādhāne, brāhmaṇarājyanyaviśām{*5/283*} uktam ādhānam, pariśeṣād atraivarṇiko rathakāra syāt.
NOTES:
*{5/281: E2: vacanāt. vacanam idaṃ bhavati, varṣāsu rathakāra ādadhīteti. na}*
*{5/282: E2: alabhyaṃ nāma. sarvaśeṣaś}*
*{5/283: E2,6: brāhmaṇarājanyaviśām}*
nyāyyo vā karmasaṃyogāc chūdrasya pratiṣiddhatvāt//6.1.45//
nyāyyo vā syāt, traivarṇiko rathakāraḥ rathakarmaṇā viśeṣeṇocyate, śūdro hy asamarthatvāt pratiṣiddhaḥ. tasmāt traivarṇiko rathakāraḥ syāt.
akarmatvāt tu naivaṃ syāt//6.1.46//
nāsti traivarṇiko rathakāraḥ, pratiṣiddhaṃ hi tasya śilpopajīvitvam, atraivarṇikas tv asti. tasmād vacanaprāmāṇyāt sa ādhāsyate{*5/284*}.
[631]{*5/285*}
NOTES:
*{5/284: E2: ādhāsyati}*
*{5/285: E2: 5,218; E6: 2,126}*
ānarthakyaṃ ca saṃyogāt//6.1.47//
brāhmaṇādiṣu vasantādayo niyatāḥ, tān prati varṣā ucyamānā apy asaṃbandhād ānarthakyaṃ prāpnuyuḥ. tasmād atraivarṇiko rathakāra iti.
guṇārtheneti cet//6.1.48//
evaṃ cet paśyasi, nāsti traivarṇiko rathakāraḥ, pratiṣiddhatvāc chilpopajīvitvasyeti. guṇārthena kaścid bhaviṣyati rathakāro vaitathyena, tasyedam{*5/286*} ādhānaṃ vijñāyate.
NOTES:
*{5/286: E2: rathakāraḥ, āpadi jīvanaṃ caitasya. vākyena tasyedam}*
uktam animittatvam//6.1.49//
uktam, etad asmābhiḥ, na nimittārthāny etāni śravaṇānīti. kim ato yadi na nimittārthāni. etad ato bhavati, prāpakāṇīti, prāptitvāt teṣām ādhānasya, punaḥ prāpakam anarthakam, tena yasyāprāptam, tasya bhaviṣyatīti. athocyeta, etad ekaṃ nimittārthaṃ bhaviṣyatīti. naitad evam avakalpate, vasantādisaṃyuktaṃ tat katham iva varṣābhiḥ saṃbadhyeta. api ca, prāpakapakṣa ādhānaṃ vidhīyate śrutyā, nimittapakṣe punar varṣā vidhātavyā vākyena, śrutiś ca vākyād balīyasīti. tasmād atraivarṇikasyedam ādhānam iti.
saudhanvanās tu hīnatvān mantravarṇāt pratīyeran//6.1.50//
na tu sarva evātraivarṇiko rathakāraḥ, saudhanvanā ity eṣa [632]{*5/287*} jātivacanaḥ śabdaḥ. saudhanvanā nāma jātir abhidhīyate, hīnās tu kiṃcit traivarṇikebhyaḥ, jātyantaram, na tu śūdrāḥ, na vaiśyāḥ, na kṣatriyāḥ, teṣām idam ādhānam. katham avagamyate? prasiddher mantravarṇāc ca, mantravarṇo hi bhavati, saudhanvanā ṛbhavaḥ sūracakṣasa{*5/288*} iti, ṛbhūṇāṃ tv iti rathakārasyādhānamantraḥ. tasmāt saudhanvanā ṛbhava iti, ṛbhavaś ca rathakārāḥ. api ca, nemiṃ nayanty ṛbhavo yatheti{*5/289*} ye nemiṃ nayanti ta ṛbhava ity ucyante. rathakārāś ca nemiṃ nayanti. tasmād atraivarṇikānām aśūdrāṇām etad ādhānam iti.
NOTES:
*{5/287: E2: 5,219; E6: 2,126}*
*{5/288: ṚV 1.110.4}*
*{5/289: ṚV 8.75.5}*
sthapatir niṣādaḥ syāc chabdasāmarthyāt//6.1.51//
vāstumadhye raudraṃ caruṃ nirvapet, yatra rudraḥ prajāḥ śamayed ity etām iṣṭiṃ prakṛtyocyate, etayā niṣādasthapatiṃ yājayed iti. niṣādasthapatiṃ prati saṃdehaḥ, kim adhikṛtānām anyatamaḥ, utānya eveti. anyatama iti brūmaḥ, sa hi samarthaḥ, vidvattvād agnimattvāc ca, anyo 'vidvattvād anagnitvād asamartha iti.
nanu niṣādasthapatiśabdas tatra nopapadyate. ucyate, na, nopapadyate, niṣādānāṃ sthapatir iti ṣaṣṭhīsamāso bhaviṣyati, śreṣṭho niṣādānām. tasmād adhikṛtādhikāram etac chāstram iti. evaṃ prāpte brūmaḥ, sthapatir niṣādaḥ syāt, śabdasāmarthyāt{*5/290*}, niṣāda{*5/291*} eva sthapatir bhavitum arhati. kasmāt? śabdasāmarthyāt, niṣādaṃ hi niṣādaśabdaḥ{*5/292*} śaknoti vadituṃ{*5/293*} śravaṇenaiva, niṣādānāṃ tu sthapatiṃ lakṣaṇayā brūyāt. śrutilakṣaṇā[633]{*5/294*}viśaye ca śrutir nyāyyā, na lakṣaṇā. athocyate, naiṣa doṣaḥ, niṣādaśabdo niṣādavacana eva, ṣaṣṭhī saṃbandhasya vāciketi. tan na, ṣaṣṭhyaśravaṇāt. nātra ṣaṣṭhīṃ śṛṇumaḥ. āha, lopasāmarthyāt ṣaṣṭhyartho 'vagamyata iti. satyam avagamyate, na tu lopena. kena tarhi? niṣadaśabdalakṣaṇayā, tasyāś ca daurbalyam ity uktam. samānādhikaraṇasamāsas tu balīyān. tatra hi svārthe śabdau vṛttau bhavataḥ. dvitīyā ca vibhaktis tantreṇobhābhyāṃ saṃbadhyate, tena dvitīyānirdiṣṭo niṣādo gamyate. tatra ṣaṣṭhyarthaṃ kalpayann aśrutaṃ gṛhaṇīyāt. tasmān niṣāda eva sthapatiḥ syāt.
NOTES:
*{5/290: E2 om. śabdasāmarthyāt}*
*{5/291: E6 om. niṣāda}*
*{5/292: E2: viṣādaśabdaḥ}*
*{5/293: E2: nadituṃ}*
*{5/294: E2: 5,220; E6: 2,127}*
liṅgadarśanāc ca//6.1.52//
liṅgaṃ dṛśyate, kūṭaṃ dakṣiṇeti{*5/295*} niṣādasya dravyaṃ darśayati. kūṭaṃ hi niṣādānām evopakārakam, nāryāṇām, evaṃ svam eva tan niṣādānām iti.
[634]{*5/296*}
NOTES:
*{5/295: Tait.S. 1.8.9.1}*
*{5/296: E2: 5,221; E6: 2,128}*
puruṣārthaikasiddhitvāt tasya tasyādhikāraḥ syāt//6.2.1//

dvādaśāhena prajākāmaṃ yājayet, ṛddhikāmā upeyuḥ. tathā, tatra tatraivaṃkāmāḥ satram upeyuḥ, saptadaśāvarāś caturviṃśatiparamāḥ satram āsīrann iti. teṣu saṃdehaḥ, kiṃ tasya tasya kṛtsnena phalenārthinaḥ satre 'dhikāraḥ, uta parṣado 'rthinyā adhikāra iti. āha, nanv arthino bahusaṃkhyāviśiṣṭā nirdiśyante, katham eṣām ekaśo{*5/297*} 'dhikāro bhaviṣyatīti. ucyate, ṛddhikāmā ityevamādi vidhīyamānam ṛddhilakṣiteṣu samasteṣu vyasteṣu ca prāptam, na śakyaṃ bahuvacanena viśeṣe 'vasthāpayitum, tena taṃ tam adhikuryāt parṣadaṃ veti bhavati saṃdehaḥ.
kiṃ tāvat prāptam? ekaiko na samartho bahukartṛkaṃ satraṃ racayitum, parṣadaṃ tu kartrīm arthinīm avagacchāmaḥ. na cākartuḥ phalaṃ bhavati, na caikaḥ kartocyate, tasmāt samastānāṃ phalam. ekaikasya phalāvayayaḥ, madhyakaṃ syāt kṛtsnaṃ phalam iti.
evaṃ prāpte brūmaḥ, tasya tasyārthinaḥ kṛtsnaṃ phalaṃ satrān nirvartate. kutaḥ? puruṣārthasyaikaikasya siddhir yato bhavati, sahakriyamāṇe sarva ekaikaḥ puruṣārthaṃ sādhayati tantreṇa, kartṝṇāṃ phalaṃ ca bhavati, ekaikaś cātra kartā.
[635]{*5/298*} āha, nanv etad uktam, ekaiko na śaknoti bahukartṛkaṃ kartuṃ iti. ucyate, śaknoty ekaikasya svātantryavivakṣāyām, yadaikaikaḥ svātantryeṇa pravartate, tadānyān saṃkhyānirvṛttyarthaṃ sāmādibhiḥ prayokṣyate. ekam ekaḥ puruṣārthaṃ sādhayati, itara itaraś ca, tena sarve kartāraḥ savyapekṣā bhaviṣyanti. sarve cet kartāraḥ, pṛthak pṛthag eva phalena saṃbhantsyante.
NOTES:
*{5/297: E2: ekaikaśo}*
*{5/298: E2: 5,223; E6: 2,128}*
api cotpattisaṃyogād yathā syāt sattvadarśanam, tathā bhāvo 'vibhāge{*5/299*} syāt//6.2.2//
api ca, naitad viruddham, yad ekaṃ karma bahubhiḥ kriyata iti. yady ucyate, viruddham, ekena karmaṇi kṛte dvitīyaḥ kiṃ kuryād iti. atrocyate, paryāyeṇa kriyāyām evaṃ doṣaḥ, tantreṇa tu kriyāyāṃ bhavati kvacit saṃbhavaḥ, yathā syāt sattvadarśanaṃ tathā bhāvo 'vibhāge{*5/300*} syāt, yathaikaikasya sattvasya hastino 'śvasya vā darśanam ekaikena kṛtsnam abhinirvartyate. evam eva satre tantrabhāvo bhavet, sarveṣāṃ madhyakaṃ dravyam, madhyakasyāhavanīyasyopary adhvaryur apavidhyati{*5/301*}. tatra sarve kartāras tantreṇa bhavanti.
na cātrotpannasaṃyogaḥ, utpattyaiva tu saṃkhyayā karma saṃyujyate. yadi hy utpannaṃ saṃyujyeta, tato 'nekasaṃbandhārtham iti vacanaṃ gamyeta, utpattisaṃyoge tv etan nāsti. tasmād ekaikasya kṛtsnena phalenābhisaṃbandha iti.
NOTES:
*{5/299: E2: 'vibhāge}*
*{5/300: E2: 'vibhāge}*
*{5/301: E2: upavidhyati}*
prayoge puruṣaśruter yathākāmī prayoge syāt//6.2.3//
darśapūrṇamāsābhyāṃ svargakāmo yajeta, jyotiṣṭomena svarga[636]{*5/302*}kāmo yajeteti śrūyate. atra saṃdehaḥ, kim aniyamena, eko dvau bahavo vā yajeran, athavaika eva yajeteti. nanu tṛtīya uktam{*5/303*}, śāstraphalaṃ prayoktarīti. yadā prayoktari, tadā vivakṣitam ekatvaṃ yathā, tathā vakṣyāmaḥ, iha tu tad evākṣipyate, punaś ca nirṇeṣyata iti.
kiṃ prāptam? yathākāmī prayoge syāt. kutaḥ? puruṣaśruteḥ, puruṣaḥ śrūyate, puruṣe yāgaṃ śrāvayitvā kṛtārthaḥ śabda ekasya dvayor bahūnāṃ vā yāgaṃ na vārayati. nāsau puruṣo yāge śrūyate, yāgam abhinirvartayet, yāgena vā phalam abhinirvartayed iti. kathaṃ tarhi? yāgena phalaṃ prāpnuyād iti. yāgasya vā phalanirvṛtter vā nāṅgaṃ puruṣaḥ. yadi hy aṅgam abhaviṣyad yāge phalanirvṛttau vā, tadā saṃkhyā guṇabhūtā tadaṅgaṃ puruṣaṃ paricchindyāt. atha punar aṅgabhūtaṃ puruṣaṃ{*5/304*} prakāśayan lakṣaṇatvenaiva puruṣe 'bhisaṃbadhyeta{*5/305*}, na guṇavacanatayā. tatra cāvivakṣitaṃ saṃkhyāvacanam, yāvān arthī samarthaś ca tāvantaṃ sarvam adhikṛtyaitad ucyamānaṃ na śakyate ekena vacanena viśeṣayitum. kathaṃ ca puruṣaprādhānyam? na phalotpattyā kiṃcit prayojanam asti, na yāgotpattyā, ātmā tu phalasaṃbaddhaḥ sarvasyeṣṭaḥ, tadarthaṃ karma kartavyam, itarathocyamānam api na kriyeta, tatra vacanārthakyaṃ syāt, tasmād yāthākāmyaṃ syāt, eko dvau bahavo vā yajerann iti. tathā ca darśayati, yuvaṃ hi sthaḥ svarpatī{*5/306*} iti dvayor yajamānayoḥ pratipadaṃ kuryād iti, ete{*5/307*} asṛgram indava{*5/308*} iti bahubhyo yajamānebhya iti dvayor bahūnāṃ ca yāgaṃ pradarśayati.
NOTES:
*{5/302: E2: 5,224; E6: 2,129}*
*{5/303: Vgl. zu MS 3.7.18}*
*{5/304: E2 om. puruṣaṃ}*
*{5/305: E2: puruṣaśabdaḥ saṃbadhyeta}*
*{5/306: ṚV 9.19.2}*
*{5/307: E2: tathaite}*
*{5/308: ṚV 9.6.2.1}*
pratyarthaṃ śrutibhāva iti cet//6.2.4//
iti cet, idaṃ{*5/309*} cet paśyasi, pratyarthaṃ{*5/310*} śrutibhāvaḥ syāt, [637]{*5/311*} yāgam abhinirvartayet, tataś ca phalaṃ prāpnuyād iti. kutaḥ? etad ubhayaṃ hy etasmād avagamyate, katarad atra jahīma iti nādhyavasyāmaḥ. tasmād ubhayam api pratyetavyam. āha, nanv ekārthavacanatā na nyāyyeti. ucyate, yad avagamyate tan nyāyyam, ubhayaṃ ca pratīyate. tasmād ubhayārthavacanataiva nyāyyā. yāgaṃ prati ca guṇabhāvād vivakṣitam ekavacanam.
NOTES:
*{5/309: E2: evaṃ}*
*{5/310: E2: ced bhavān paśyatv avivakṣitam ekatvam iti. pratyarthaṃ}*
*{5/311: E2: 5,226; E6: 2,130}*
tādarthye na guṇārthatānukte 'rthāntaratvāt kartuḥ pradhānabhūtatvāt//6.2.5//
naitad evam, tādarthye puruṣe pradhānabhūte sati nāṅgabhūtaḥ puruṣaḥ pratīyate, anukte hi nyāye na pratīmaḥ, arthāntaraṃ yato guṇabhāvāt pradhānabhāvaḥ, pradhānabhūtaś cātra kartā, vacanasyārthavattvāt. ato na guṇabhāvaḥ kartur avakalpate, codanaikatvāt. ekā hi vidhāyikā codanā, sā yadi phalotpattiṃ yāgotpattiṃ vā vidhatte, tadā kartā na svārthena, yadā punaḥ svārthena, tadā yāgaḥ phalaṃ vā tādarthyena. na caitad yaugapadyena bhavati, svārtha ekaḥ, tadartha itaro vaiparītyena veti, yathobhābhyāṃ bāhubhyām iṣūn asyati devadatta iti gamyate, na ca yaugapadyena, yadā dakṣiṇenāsyati, tadā savyena dhanuḥpṛṣṭhaṃ namayati, na tenāpy asyatīti gamyate, tatra vyāpṛtatvāt. evaṃ yadā puruṣaprādhānyam, tadā yāgasya phalasya vā guṇabhāvo gamyate. tatra vyāpṛtatvān na tayoḥ prādhānyam api gamyate. tasmān na yāge phale vā puruṣasya guṇabhāvaḥ. ato yāthākāmyaṃ syāt, eko dvau bahavo vā yajerann iti.
[638]{*5/312*}
NOTES:
*{5/312: E2: 5,227; E6: 2,130}*
api vā kāmasaṃyoge saṃbandhāt prayogāyopadiśyeta, pratyarthaṃ hi vidhiśrutir viṣāṇāvat{*5/313*}//6.2.6//

api veti pakṣavyāvṛttiḥ, prayogāyopadiśyeta kartā, na svārthena. katham? yajetety asyārthaḥ yāgaṃ kuryāt, yāgena vā kuryād iti, sattābhivyaktimātraṃ gamyate, na phalasya kartā dhātā{*5/314*} vā, svargakāmaśabdaś ca svargakāmamātre vartate, na viśeṣam avalambate, ātmanaḥ parasya veti, śabdapramāṇakāś ca vayam īdṛśeṣv artheṣu. kathaṃ tarhi kāmasyātmasaṃbandho 'vagamyate? saṃbandhāt, phalakāmo 'nukte 'pi śabdena, ātmana eva phalaṃ kāmayate, na parasya. yatra tūbhāv arthau vaktavyau bhavataḥ, pratyarthaṃ tatra vidhiḥ śrūyate, yathā, kṛṣṇaviṣāṇayā kaṇḍūyati, cātvāle kṛṣṇaviṣāṇāṃ prāsyatīti{*5/315*}. yatraivaṃ dve śrutī vidhātryau bhavataḥ, tatra guṇabhāvaḥ prādhānyaṃ ca gamyate. na tv atraivaṃ dve vidhāyike śrutī vidyete. guṇabhūtas tu puruṣaḥ śrūyate bhāvayed iti, tatra yajyarthaḥ karaṇaṃ, karma vā. saṃbandhāt tu puruṣaprādhānyam, na kasyacit sukhenotpannena prayojanam, sukhasaṃbandhenātmanas tu kṛtyam. tasmāt saṃbandhāt puruṣaprādhānyaṃ gamyate, na śruteḥ. ato guṇabhūtasya puruṣasya saṃkhyā vivakṣiteti.
NOTES:
*{5/313: E2: viṣāṇavat}*
*{5/314: E2: dhāratā}*
*{5/315: Tait.S. 6.1.3.8}*
anyasya syād iti cet//6.2.7//
iti ced bhavān paśyati, evaṃ sati yadi svargakāmo 'nyasyāpi svargaṃ kāmayamāno bhavati, anyasya svargaṃ kāmayamāno 'py anyo yajeta. tatra pūrvokto nyāyaḥ pratyuddhṛto bhavati, śāstraphalaṃ prayoktarīti{*5/316*}.
[639]{*5/317*}
NOTES:
*{5/316: MS 3.7.18}*
*{5/317: E2: 5,229; E6: 2,131}*
anyārthenābhisaṃbandhaḥ//6.2.8//
na parasya svargakāma ity{*5/318*} evaṃ na yajeta, na, anyasya{*5/319*} svargakāmaśabdo na vācaka iti. kathaṃ tarhi? phalam asau na prāpnotīti. kathaṃ punaḥ phalasyāprāptiḥ? upagrahaviśeṣaśravaṇāt, yajeteti. yad vādhāne, brāhmaṇo vasante 'gnim ādadhīteti, tadā tu kāmaśrutāv upagraho 'nuvāda eva.
NOTES:
*{5/318: E2: svargakāmo nety}*
*{5/319: E2: nāpy anyasya}*
phalakāmo nimittam iti cet//6.2.9//
evaṃ ced bhavān manyate, na svargakāmaśabdo na vācaka iti, anyo na yajeta phalābhāvāt, nāsya yāga iti, sūktavākaphalārthitayā{*5/320*} tarhi yajeta, āśāste 'yaṃ yajamānaḥ āyur āśāsta iti{*5/321*} prayojayitāraṃ nirdekṣyati hotā, phalavidhiś ca sūktavākena prastaraṃ praharatīti vidhānāt, yadi phalavidhir ayaṃ māntravarṇikaḥ, tarhi{*5/322*} sūktavākena prastaraḥ prahṛto bhavati, itarathādṛṣṭaṃ kalpyeta. tasmād ānuṣaṅgikaphalārtham anyasya svargakāmo 'nyo yajeteti.
NOTES:
*{5/320: E2: sūktavākaphalārthaṃ}*
*{5/321: Tait.Br. 3.5.10.4}*
*{5/322: E2: māntravarṇikī devatā, tataḥ}*
na nityatvāt//6.2.10//
naitad asti, yasyaiva pradhānakarmaphalam, tasyaivānuṣaṅgikam api bhavitum arhati, evaṃ svārthenādhānaṃ kṛtaṃ bhavati. na hy ādhānasya svārthatāyām asti viśeṣaḥ, pradhānaphalaṃ vānuṣaṅgikaṃ vā sarvam evādhātari samavetum arhati, nityakāmyatā ca virudhyeta, yady āyurādikāmo{*5/323*} yajeta, na tarhi nityam, yadi nityaṃ nāyurādikāmaḥ. tasmān nāvasthito nyāyaḥ pratyuddhriyeta{*5/324*}, na{*5/325*} ca puruṣaḥ pradhānabhūtaś codyate guṇabhāvāt tv asya vivakṣitam ekatvam. tasmād eka eva yajeta.
[640]{*5/326*}
NOTES:
*{5/323: E2: āyuradikāmo}*
*{5/324: Vgl. zu MS 3.7.18}*
*{5/325: E2 om. na}*
*{5/326: E2: 5,230; E6: 2,132}*
karma tatheti cet//6.2.11//
atha yad uktam, dvayor bahūnāṃ ca yāgaṃ darśayati, yuvaṃ hi sthaḥ svaḥpatī{*5/327*} iti{*5/328*} dvayor yajamānayoḥ pratipadaṃ kuryāt, ete asṛgram indava iti{*5/329*} bahubhyo yajamānebhyaḥ pratipadaṃ kuryād iti, dviyajamānake bahuyajamānake ca karmaṇi pratipad vidhāne karma tathā yuktaṃ{*5/330*} syād iti, tat parihartavyam.
NOTES:
*{5/327: E2: svarpatī}*
*{5/328: ṚV 9.19.2}*
*{5/329: ṚV 9.52.1}*
*{5/330: E2: tathāyuktaṃ}*
na samavāyāt//6.2.12//
naitad evam, samavetaṃ hi karma vidyate dvābhyāṃ yajamānābhyāṃ bahubhiś ca yajamānaiḥ, vacanena, yathāhīnāḥ, teṣu pratipad vidhānam arthavad bhaviṣyati. tasmād eko yajeteti.
prakramāt tu niyamyetārambhasya kriyānimittatvāt{*5/331*}//6.2.13//
prajākāmo yajeta, grāmakāmo yajetetyevamādi karma samāmnāyate. tatra saṃdehaḥ, kiṃ prakrāntaṃ niyogataḥ samāpanīyam utecchayā kāryaṃ heyaṃ veti. kiṃ prāptam? niyogataḥ parisamāpayitavyam iti. kutaḥ? evaṃ hi śrūyate, idaṃ kāmo yajeteti, evaṃ tasyākhyātasyārtham upadiśanti, upakramaprabhṛty apavargaparyantam āheti, upakramād ārabhya yāvat parisamāptir ity etāvān vyāpāraviśeṣas tasyārthaḥ, na yathā pākas tyāga iti. tatra hi pākasattāmātraṃ nirdiśyate, nārabhya parisamāpayitavyam [641]{*5/332*} iti. evaṃ cākhyātārthaṃ laukikā api pratipadyante, tatra nārambhe puruṣaprayatnaś codyata iti gamyate. yataś coditaṃ na niyogata ārabhante, niyogataḥ punaḥ parisamāpayanti, tena nobhe ārambhaparisamāptī{*5/333*} śabdārthaḥ. kiṃ tarhi? parisamāptiḥ śabdārthaḥ, parisamāptyām arthaprāptatvād ārambhasya. tasmāt parisamāptiḥ śabdārtha iti gamyate. sā cec chabdārthaḥ, sā kartavyatayā codyate, ārambhe nāsti kartavyatāvacanam. tena na niyogata ārambhaḥ, niyogatas tu parisamāptiḥ. tenopakrānte karmaṇi yadi vīyāt phalecchā, avāpnoti vā phalam, tasyām apy avasthāyām, kartavyam evopakrāntasya parisamāpanam.
nanv{*5/334*} arthino yo 'rthaḥ, so 'tra kartavyatayocyate. naitad evam, vākyārtho hi sa bhavati, yāgasya tu kartavyatā śrutyā gamyate. tasmād grāmakāmena{*5/335*} yāga ārabdhaḥ parisamāpanīyaḥ. grāmādikāmanāvacanaṃ nimittatvena tadā bhavati, nimitte cotpanne yat kartavyam ity ucyate, tadvinaṣṭe 'pi nimitte kartavyam eva, upakrāntasya samāpanaṃ kartavyam, na hi tadvinaṣṭam anutpannaṃ bhavati. utpattiś ca nimittam, na bhāvaḥ. tasmād vītāyām api phalecchāyām upakrāntaṃ parisamāpayitavyam. kriyāyā hi nimittam ārambhaḥ, so 'pi parisamāpter iti.
NOTES:
*{5/331: E2: kriyāniyamyatvāt}*
*{5/332: E2: 5,231; E6: 2,132}*
*{5/333: E2: ārambhaparisamāpti}*
*{5/334: E2: kartavyam iti codyate yad iṣṭaphalam. nanv}*
*{5/335: E2: grāmādikāmena}*
phalārthitvād vāniyamo yathānupakrānte//6.2.14//

vāśabdaḥ pakṣaṃ vyāvartayati. aniyamo vā. kasmāt? phalārthitvāt phalārthinaḥ phalaṃ cikīrṣamāṇasyopāyo{*5/336*} 'yaṃ vidhīyate, na kartavyatā, sā hi vidhīyamānā phalasya vā yāgasya vā syāt. phalasya na tāvad vaktavyā, na hi yo yat kāmayate tasya tat kartavyatopadeṣṭavyā, vedaivāsau{*5/337*} mayaivaitat kartavyam{*5/338*} [642]{*5/339*} iti, upāyaṃ tu na veda, tam ākāṅkṣate. idam upadiśyate, yāga upāya iti, yāgena kriyata iti. na ca yāgasya kartavyatā, pratyakṣavirodhāt, pratyakṣas tu kleśo yāgaḥ, yadi yāgenānyasya kartavyatā, tadā na virodhaḥ. yāgakartavyatāyāṃ phalaṃ kalpyam, na ca kalpyamānasya pramāṇam asti. kartavyopadeśaś ca śakyādiṣv artheṣu bhavati, tasmān na yāgaḥ kartavyaḥ. phalakāmasya yad iṣṭaṃ tat kartavyam anūdya yathāprāptaṃ yāgasya sādhanatā vidhīyate, tena nāvaśyaṃ samāpanīyaṃ bhavati, yathānukrāntaṃ nāvaśyopakramitavyam, evam upakrāntaṃ nāvaśyaṃ samāpayitavyam. yat tu vākyārthaḥ śrutyā bādhyata iti, yatra śrutyartho na saṃbhavati, tatra vākyārtho gṛhyata ity uktam eva. tasmād aniyamaḥ.
NOTES:
*{5/336: E1 gibt phalaṃ cikīrṣamāṇasya in Klammern}*
*{5/337: E2: vedaivāso}*
*{5/338: E2: mayaitat kartavyam}*
*{5/339: E2: 5,232; E6: 2,133}*
niyamo vā tannimittatvāt kartus tat kāraṇaṃ syāt//6.2.15//
ārambho hi nimittaṃ samāpteḥ. katham? tat kartuḥ kāraṇaṃ syāt. kiṃ kāraṇam? satyasaṃkalpatā yo hy ārabdham evaṃjātīyakaṃ samāpayati, na taṃ{*5/340*} śiṣṭā vigarhante, prākramiko 'yam asaṃvyavahārya iti, śiṣṭavigarhaṇā ca doṣaḥ. tasmād ārabhya samāpayitavyam. āha, śiṣṭāḥ punaḥ kim arthaṃ vigarhanta iti. ucyate, vigarhante tāvat, kiṃ no viditena kāraṇeneti.
[643]{*5/341*}
NOTES:
*{5/340: E2: na samāpayati, taṃ}*
*{5/341: E2: 5,233; E6: 2,134}*
loke karmāṇi vedavat tato 'dhipuruṣajñānam//6.2.16//
kenacid gṛham upakrāntaṃ bhavati śakaṭaṃ ratho vā, vītāsya phalecchā, avāpnoti vā phalam. tatra saṃdehaḥ, kiṃ tena niyogataḥ parisamāpayitavyam, utecchayotsraṣṭavyam apīti. kiṃ prāptam? loke karmāṇy evaṃjātīyakāny upakramya parisamāpayitavyāni, yathaiva vaidikāni tathaiva tāni niyogataḥ parisamāpayīyāni. kutaḥ? tato 'dhipuruṣajñānam, tatas tatpuruṣajñānaṃ bhavitum arhati. kutaḥ? śāstrāt, āmnāyate hi takṣṇāṃ śāstram, tatrāpi devatāvyāpāro 'ṅgīkriyate, pūrvasyāṃ diśy etā devatā itarāsv etā iti, yadi{*5/342*} śāstrakṛte devatāvyāpāra upakamyāparisamāpyamāne śiṣṭavigarhaṇam, evam ihāpi bhavitum arhati.
NOTES:
*{5/342: E2: yathā}*
aparādhe 'pi ca taiḥ śāstram//3.2.17//
teṣāṃ ca laukikānām aparādhe tais takṣabhiḥ prāyaścittaśāstram āmnāyate, āre bhagna indrabāhur baddhavyaḥ pāyasaṃ ca brāhmaṇo bhojayitavya iti. prāyaścittaṃ ca yady adṛṣṭārtham, na śāstrādṛte. atha prasaṅgaparihārārtham, tato 'py adṛtam eva tad iti gamyate.
[644]{*5/343*}
NOTES:
*{5/343: E2: 5,233; E6: 2,134}*
aśāstrā tūpasaṃprāptiḥ{*5/344*} śāstraṃ syān na prakalpakam, tasmād arthena gamyetāprāpte vā śāstram{*5/345*} arthavat//6.2.18//
tuśabdaḥ pakṣaṃ vyāvartayati. aśāstrā tv eṣām upasaṃprāptir iti brūmaḥ. smṛter asyāḥ śāstraṃ bhavatānumīyate, na śāstram antareṇa smṛtiḥ, na ca smṛtim antareṇa takṣṇāṃ grantha upapadyata iti. ata ucyate, bhavaty atra smṛtiḥ, evam idaṃ gṛhādi karma ramaṇīyaṃ bhavatīti, nāsmāt karmaṇo 'dṛṣṭaṃ kiṃcid iti. yā cāsau ramaṇīyatā sāntareṇāpi śāstram, śakyā jñātum, jñātvā ca smaryate. tasmāt nāsyāḥ smṛteḥ śāstraṃ
prakalpyam. yady antareṇa śāstram, na prāpyeta, tataḥ śāstram atrārthavad iti prakalpyeta. tasmān nedaṃ śāstroktam, śāstrokte ca sāmikṛte tyakte 'tyantaṃ śiṣṭā garhante, devatāśraye ca. nanv atrāpi devatāḥ parigṛhītāḥ, asyāṃ diśīyaṃ devatā yakṣyate 'syām iyam iti. ucyate, puruṣam anu devatāḥ śiṣṭāḥ smaryante, na graham anu, tasmād adoṣa iti.
NOTES:
*{5/344: E2: tūpasaṃprāpti}*
*{5/345: E2,6: vā śāstram}*
pratiṣedheṣv akarmatvāt kriyā syāt pratiṣiddhānāṃ vibhaktatvād akarmaṇām//6.2.19// idaṃ hy upadiśanti, na kalañjaṃ bhakṣayitavyam, na laśunaṃ na gṛñjanaṃ ceti. tatra saṃdehaḥ, kim evaṃjātīyakaṃ phalakāmena na bhakṣayitavyam, niṣkāmeṇādyam, atha vā niyogato varjayitavyam eveti. kiṃ prāptam? phalārthinā na bhakṣayitavyam, anarthino 'niyama iti. kutaḥ? niyamo hy ayam ucyate, idaṃ na bhakṣayitavyam iti, evam ukte dvayam āpatati, [645]{*5/346*} yadi vābhakṣaṇaṃ kartavyam iti, yadi vā bhakṣaṇaṃ na kartavyam iti, yadi nañviśiṣṭaṃ bhakṣaṇaṃ kartavyam ity abhyupagamyate, tato 'bhakṣaṇaṃ śrutyā tavyo vidadhāti, nañ bhakṣayati viśeṣaṇam. tadvyāpārāc ca kartavyatayā nañ na saṃbadhyate{*5/347*}. atha nañarthaḥ kartavyaḥ, tato vākyena nidhānam, bhakṣayatiś ca nañviśeṣaṇam, śrutiś ca vākyād balīyasī. tasmād abhakṣaṇaṃ kartavyam iti gamyate, abhakṣaṇaṃ ca bhakṣaṇābhāvaḥ, na tasya kartavyatāsti. tasmād yas tatra mānaso vyāpāraḥ, sa ihopadiśyate, yenopāyena nañviśiṣṭaṃ bhakṣaṇaṃ bhavati. pūrvaṃ nañbhakṣayatyoḥ saṃbandhaḥ, tato vidhānam. yathā, nodyantam ādityam īkṣetetyevamādiṣu prajāpativrateṣu kurvataḥ phalam, akurvato na phalaṃ na doṣaḥ, evam ihāpi, vibhaktatvād akarmaṇām, nātra karma pratiṣidhyate, akarmamātram upadiśyate, anyad dhi karma bhakṣaṇaṃ pratiṣidhyamānam, anyad akarma mānasaḥ saṃkalpa iti.
NOTES:
*{5/346: E2: 5,234; E6: 2,135}*
*{5/347: Jha schlägt vor, mit MS nañ saṃbadhyate zu lesen}*
śāstrāṇāṃ tv arthavattvena puruṣārtho vidhīyate tayor asamavāyitvāt tādarthye vidhyatikramaḥ//6.2.20//
upavarṇanāparihāras tāvad ucyate, yuktaṃ yat prajāpativrateṣu śāstrāṇām arthavattvena puruṣārtho vidhīyate. tatra niyamaḥ kartavyatayopadiśyate, yaś ca kartavyaḥ, sa kalyāṇodayaḥ, yo na kartavyaḥ sa pāpodayaḥ. kathaṃ punaḥ prajāpativrateṣu niyamaḥ kartavyatayā codyata iti. ucyate, tasya vratam iti prakṛtya prajāpativratāni samāmnātāni, vratam iti ca mānasaṃ karmocyate. idaṃ na kariṣyāmīti yaḥ saṃkalpaḥ. katamat tad vratam? nodyantam ādityam īkṣeteti, yathā tadīkṣaṇaṃ na bhavati, tathā mānaso vyāpāraḥ kartavyaḥ, tasya ca pālanam. tatra tasmāt puruṣārtho 'stīty avagantavyam. tatra caitāny eva [646]{*5/348*} prakṛtyocyate, etāvatā hainasāyukto bhavatīti, etāvatā kṛtenāyukta enasā bhavatīti{*5/349*}.

atheha tayor asamavāyitvam, iha kriyā pratiṣidhyate, nākriyopadiśyate, na hi kalañjaṃ bhakṣayan pratiṣedhāvidhiṃ nātikrāmati, iha punar ādityaṃ paśyan nātikrāmati vidhim, na hi tasya darśanaṃ pratiṣiddham. niyamas tatropadiṣṭaḥ, yas taṃ niyamaṃ karoti, sa phalena saṃbadhyate, iha tu pratiṣidhyate kalañjādi. katham avagamyate? nātra tasya, vratam iti prakṛtya vacanam asti. na ca, na bhakṣayitavyam ity asya mānaso vyāpāro 'rthaḥ, bhakṣayitavyam iti ca bhakṣaṇaṃ kartavyaṃ śabdenocyate, neti tat pratiṣidhyate śrutyaiva. evaṃ prasiddho 'rtho 'nugṛhīto bhavati, itarathā lakṣaṇā syāt, śrutilakṣaṇāviśaye ca śrutir nyāyyā na lakṣaṇā. tasmād iha pratiṣedhaḥ.
ucyate, astu pratiṣiddhaṃ{*5/350*} nāma, doṣo 'tra na śrūyate. tasmāt pratiṣiddham apy anuṣṭhātavyam iti. kalpayiṣyata iti cet, na, pramāṇābhāvāt. arthāpattiḥ pramāṇam, upadeśavaiyarthaprasaṅgād{*5/351*} iti yady ucyeta. naitad evam, vyartho 'pi hy upadeśo 'jñānāt saṃbhavati. tasmān na kalpyo doṣa ity. ucyate, satyaṃ na kalpanīyaḥ, kiṃ tu kḷpta eva. katham? anantaram evainaṃ śiṣṭā varjayeyuḥ, patitaḥ karmaphalebhya iti vadantaḥ, mahāṃś caiṣa doṣaḥ, yac chiṣṭā varjayanti. tasmān niyogataḥ kalañjādi na bhakṣayitavyam iti, yathā, na sarpāyāṅguliṃ dadyāt, tatra doṣadarśanān niyogato na sarpāyāṅgulir dīyate, kaṇṭako vā na pādenādhiṣṭhīyate, evam idam apīti.
[647]{*5/352*}
NOTES:
*{5/348: E2: 5,236; E6: 2,136}*
*{5/349: E1 gibt etāvatā kṛtenāyukta enasā bhavati in Klammern}*
*{5/350: E2: ucyate. āha, pratiṣiddhaṃ}*
*{5/351: E2,6: upadeśavaiyarthyaprasaṅgād}*
*{5/352: E2: 5,237; E6: 2,137}*
tasmiṃs tu śiṣyamāṇāni jananena pravarteran//6.2.21//
iha smārtāḥ padārthā udāharaṇam, pratyupasthitaniyamāś cācārāḥ, gurur anugantavyo 'bhivādayitavyaś ca, vṛddhavayāḥ pratyuttheyaḥ saṃmantavyaś ceti. tatra saṃdehaḥ, kiṃ jātamātrāṇām ime padārthā utopanītānām iti. kiṃ prāptam? aviśeṣopadeśāt jātamātrāṇām. kutaḥ? puruṣe te śiṣyante, jātamātraś ca puruṣo bhavati. tasmāj jātamātrāṇām ime padārthāḥ, ity evaṃ prāpte brūmaḥ,
api vā vedatulyatvād upāyena pravarteran//6.2.22//
api veti pakṣavyāvṛttiḥ. upāyena pravarteran upanayanena saha pravarteran{*5/353*}, vedatulyatvāt. vedatulyā hi smṛtiḥ, vaidikā eva padārthāḥ smaryanta ity uktam{*5/354*}. vaidikāś ca padārthā upanayanottarakāle samāmnātāḥ, smārtāś caite vaidikā eva, tasmād upanayanottarakālā eta iti.
[648]{*5/355*}
NOTES:
*{5/353: E1 gibt upanayanena saha pravarteran in Klammern}*
*{5/354: Vgl. zu MS 1.3.1}*
*{5/355: E2: 5,238; E6: 2,137}*
abhyāso 'karmaśeṣatvāt puruṣārtho vidhīyate//6.2.23//
idam āmnanati, yāvājjīvam agnihotraṃ juhoti, yāvajjīvaṃ darśapūrṇamāsābhyāṃ yajeteti puruṣārtho 'yaṃ yāgo vidhīyate{*5/356*}, nāyam abhyāsaḥ karmaśeṣa ity uktam. ihedānīṃ saṃdihyate, kiṃ sātatyena hotavyam, uta na sātatyeneti{*5/357*}. kiṃ prāptam? puruṣaṃ pratyupadiṣṭatvāt sātatyena, ayaṃ puruṣaḥ iti sātatyenānuṣṭhātavyam. nanu pradoṣam agnihotraṃ hotavyam, vyuṣṭāyāṃ prātar iti śrūyate, paurṇamāsyāṃ paurṇamāsyena{*5/358*} yajeta, amāvāsyāyām amāvāsyayena{*5/359*} yajeteti. naiṣa sarvāṅgopasaṃhāreṇa prayogaḥ. ataḥ kālamātre hīne na doṣaḥ.
NOTES:
*{5/356: Vgl. den zweiten adhyāya}*
*{5/357: E2: utāsātatyeneti}*
*{5/358: E2: paurṇamāsyā}*
*{5/359: E2: amāvāsyayā}*
tasminn asaṃbhavann arthāt//6.2.24//
naitad asti, yat, juhudhi juhudhīty eva hotavyam iti, yathā śaknoti, tathā juhuyād ity ucyate, na ca sātatyena śakyate, avaśyam anena āhāravihārāḥ kartavyāḥ. tasmād arthāviruddheṣu kāleṣu satataṃ hotavyam{*5/360*} iti.
NOTES:
*{5/360: E2: satataṃ hotavyam}*
na kālebhya upadiśyante//6.2.25//
na caitad asti, yad uktam, arthāviruddheṣu kaleṣu satataṃ hotavyam iti, kāla eṣaḥ śrūyate, pradoṣam agnihotraṃ hotavyam, vyuṣṭāyāṃ prātar iti. tathā, paurṇamāsyāṃ paurṇamāsyena{*5/361*} yajeta, amāvāsyāyām amāvāsyayena{*5/362*} yajeteti. tasmān na [649]{*5/363*} sātatyam iti. āha, nanu viguṇasyāpi prayogān na kāla ādaraṇīya iti. atrocyate, na kālo guṇaḥ, nimittaṃ hy etad ity uktam. tasmād anyeṣu kāleṣv avihitatvāt kṛtam apy akṛtaṃ syāt. tasmād āśritakālasya yāvajjīvaṃ prayoga iti.
NOTES:
*{5/361: E2: paurṇamāsyā}*
*{5/362: E2: amāvāsyayā}*
*{5/363: E2: 5,238; E6: 2,138}*
darśanāt kālaliṅgānāṃ kālavidhānam//6.2.26//
liṅgaṃ ca bhavati, apa vā eṣa svargāl lokāc chidyate yo darśapūrṇamāsayājī san paurṇamāsīm amāvasyāṃ vātipātayed iti{*5/364*}. yadi sarvasmin kāle homaḥ, tadā kasyātipattiḥ syāt. tasmād api na satatam abhyāsaḥ.
NOTES:
*{5/364: Tait.S. 2.2.5.4}*
teṣām autpattikatvād āgamena pravarteta//6.2.27//
pradoṣe{*5/365*} agnihotraṃ hotavyam, vyuṣṭāyāṃ prātar iti, tathā, paurṇamāsyāṃ paurṇamāsyena{*5/366*} yajeta, amāvāsyāyām āmāvāsyayena{*5/367*} yajeteti. tatra saṃdehaḥ, kiṃ sakṛt pradoṣa hotavyam, uta pradoṣe pradoṣa iti, tathā sakṛd vyuṣṭāyāṃ prātaḥ, uta vyuṣṭāyāṃ vyuṣṭāyām iti, tathā kiṃ sakṛt paurṇamāsyām amāvāsyāyāṃ vā, utāgata āgate kāla iti. kiṃ prāptam? sakṛt kṛtvā kṛtārthaḥ śabdaḥ, na niyamaḥ paunaḥpunye.
ity evaṃ prāpte brūmaḥ, āgamena pravarteta, āgata āgate kāle prayogaḥ kartavya iti. kutaḥ? teṣām autpattikatvāt, utpadyamānaṃ karma kālasaṃyuktam evotpadyate, tad uktam, nimittārthāḥ [650]{*5/368*} kālaśrutaya iti, nimitte ca saṃprāpte naimittiko 'rthaḥ kartavyo bhavati. tasmād āgata āgate kāle prayogaḥ kartavyaḥ.
NOTES:
*{5/365: E2: pradoṣam}*
*{5/366: E2: paurṇamāsyā}*
*{5/367: E2: āmāvāsyayā}*
*{5/368: E2: 5,239; E6: 2,138}*
tathā hi liṅgadarśanam//6.2.28//
apa vā eṣa svargāl lokāc chidyate yo darśapūrṇamāsayājī san paurṇamāsīm amāvāsyāṃ vātipātayed iti{*5/369*}, āgata āgate kāle prayogaṃ darśayati.
NOTES:
*{5/369: Tait.S. 2.2.5.4}*
tathāntaḥkratuprayuktāni//6.2.29//
bhinne juhoti, skanne juhotīti darśapūrṇamāsayoḥ śrūyate. tatra saṃdehaḥ, sakṛd bhinne skanne ca hutvā kṛtārthaḥ, uta bhinne bhinne, skanne skanne ceti. tatrādhikaraṇātideśaḥ, yaḥ pūrvatra{*5/370*} pūrvaḥ pakṣaḥ, sa iha pūrvaḥ{*5/371*}, ya uttaraḥ sa ihottara iti. sakṛt kṛtvā kṛtārtha iti pūrvaḥ pakṣaḥ, nimittatvāt punaḥ prayoga ity{*5/372*} uttaraḥ.
NOTES:
*{5/370: E2 om. pūrvatra}*
*{5/371: E2: pūrvaḥ pakṣaḥ}*
*{5/372: E2: nimittatvād āgata āgate kāla ity}*

ācārād gṛhyamāṇeṣu tathā syāt puruṣārthatvāt//6.2.30//
gurur anugantavyo 'bhivādayitavyaś ca, vṛddhavayāḥ pratyuttheyaḥ saṃmantavyaś ceti. tatra saṃdehaḥ, kim āgata āgate gurau, vṛddhavayasi ca, yad uktam, tat kartavyam, uta sakṛt kṛte kṛtārtheti. ācārād gṛhyamāṇeṣu tathā syāt puruṣārthatvād ity adhikaraṇātideśaḥ. tatra yaḥ pūrvaḥ pakṣaḥ, sa iha pūrvaḥ{*5/373*}, ya uttaraḥ sa uttaraḥ, sakṛt kṛtvā kṛtārtha iti pūrvaḥ [651]{*5/374*} pakṣaḥ, nimittatvāt punaḥ prayoga ity uttaraḥ.
NOTES:
*{5/373: E2: pūrvaḥ pakṣaḥ}*
*{5/374: E2: 5,240; E6: 2,139}*
brāhmaṇasya tu somavidyāprajam ṛṇavakyena saṃyogāt//6.2.31//
idaṃ śrūyate, somena yajeta{*5/375*}, garbhāṣṭameṣu brāhmaṇam upanayīta, prajām utpādayed iti. tatra saṃdehaḥ, kiṃ nityāny etāny utānityānīti. kiṃ prāptam? kāmasaṃyogād anityāni.
iti prāpta ucyate, brāhmaṇādīnāṃ somādīni nityānīti. kutaḥ? ṛṇavākyena hi saṃyogo bhavati, jāyamāno ha vai brāhmaṇas tribhir ṛṇavā jāyate, yajñena devebhyo brahmacaryeṇa ṛṣibhyaḥ{*5/376*} prajayā pitṛbhya iti, sa vai tarhy anṛṇo yadā yajvā brahmacārī prajāvān iti{*5/377*}, ṛṇasaṃstavo 'vaśyakartavyānāṃ bhavati, tasmān nityānīti.
nanu liṅgam asādhakam, nyāya ucyatām, yasyaitad dyotakam iti. ucyate, akāmasaṃyuktāny eṣāṃ pṛthag vākyāni bhavanti, vasante vasante jyotiṣā yajeta, yāvajjīvam agnihotraṃ juhoti, yāvajjīvaṃ darśapūrṇamāsābhyāṃ yajeta. tathā, vidyām adhīyīta. tathā, prajā utpādayitavyeti. evaṃ nityatāyāḥ prāptāyā idaṃ liṅgaṃ bhavatīti.
atha vā, ayam anyo 'rthaḥ, brāhmaṇasya tu somavidyāprajam ṛṇavākyena saṃyogāt, somādayo niyatāḥ kiṃ brāhmaṇasyaiva, [652]{*5/378*} rājanyavaiśyayor aniyatāḥ, uta sarveṣāṃ niyatā iti. kiṃ prāptam? brāhmaṇasyaiva niyatā netarayor iti. kutaḥ? evaṃ śrūyate, jāyamāno ha vai brāhmaṇa iti, brāhmaṇasya niyamo dṛśyate, netarayoḥ, brāhmaṇasaṃkīrtanāt. evaṃ prāpte brūmaḥ, sarveṣāṃ niyamaḥ. kutaḥ? aviśeṣeṇa niyamavidhānaṃ yat, tad akāmasaṃyuktaṃ vacanaṃ niyāmakam, tad aviśiṣṭaṃ sarveṣām, tasmāt sarveṣāṃ niyama iti.
nanu jāyamāno ha vai brāhmaṇa iti brāhmaṇasya saṃkīrtanam. ucyate, bhavaty asmin vacane brāhmaṇasaṃkīrtanam, na tv{*5/379*} etan{*5/380*} niyamasya vidhāyakam, etair akāmasaṃyuktair vacanair vihitabhya niyamasyānuvādo 'yam avadānastutyarthaḥ, tasmān nātra brāhmaṇasaṃkīrtanena rājanyasya vaiśyasya vāniyamo vijñāyate. brāhmaṇagrahaṇaṃ tu pradarśanārtham, jāyamāno{*5/381*} brāhmaṇo rājanyo vaiśyo veti{*5/382*}, tathā jāyamāno jātaś ceti.
[653]{*5/383*}
NOTES:
*{5/375: Tait.S. 2.5.6.1}*
*{5/376: E2 hat yajñena devebhyaḥ nach ṛṣibhyaḥ}*
*{5/377: Tait.S. 6.3.10.5}*
*{5/378: E2: 5,241; E6: 2,139}*
*{5/379: E2: hy}*
*{5/380: E2: etad vacanaṃ}*
*{5/381: E2: yajamāno}*
*{5/382: E2: vaiśyaś ceti}*
*{5/383: E2: 5,242; E6: 2,140}*
sarvaśaktau pravṛttiḥ syāt tathābhūtopadeśāt//6.3.1//
bahvṛcabrahmaṇe śrūyate, yāvajjīvam agnihotraṃ juhoti, yāvajjīvaṃ darśapūrṇamāsābhyāṃ yajeteti, nityam agnihotram, nityau ca darśapūrṇamāsau. tatra yad etat kāmaśravaṇād anyad akāmaśravaṇaṃ{*5/384*} dvitīyam, tatra saṃdehaḥ, kiṃ yaḥ kārtsnyena vidhim upasaṃhartuṃ śaknoti, tasyaivādhikāraḥ, uta viguṇam api tat prayoktavyam iti. ekādaśe{*5/385*} kāmasaṃyukte prathame śravaṇe cintayiṣyate sāṅge, iha nitye śravaṇe dvitīya iti.
kiṃ prāptam? sarvaśaktau pravṛttiḥ syāt tathābhūtopadeśāt, yaḥ kārtsnyena vidhim upasaṃhartuṃ śaknoti, sa evānutiṣṭhet, tathābhūtopadeśāt, yathābhūtaṃ hi tat kāmasaṃyuktaṃ śrutam, tathābhūtam eva nityam apy upadiśyate. tasmāt sarvāṅgopahāreṇa prayogaḥ kartavyaḥ. darśapūrṇamāsaśabdaś ca sāṅgasyaiva vācakaḥ. katham? paurṇamāsyām amāvāsyāyāṃ ca sāṅgaṃ vidhīyate. yac ca paurṇamāsyāṃ vihitam, [654]{*5/386*} sā ca paurṇamāsī. yad amāvāsyāyāṃ vihitam, sā cāmāvāsyeti, sāṅgam amāvāsyāyāṃ vihitam, paurṇamāsyāṃ ca, tasmāt sāṅgaṃ darśapūrṇamāsaśabdenocyata iti jaiminir manyate sma{*5/387*}.
NOTES:
*{5/384: E2: anyakāmaśravaṇaṃ}*
*{5/385: Vgl. MS 11.1.11-19}*
*{5/386: E2: 5,243; E6: 2,140}*
*{5/387: E2 gibt jaiminir manyate sma in Klammern}*
api vāpy ekadeśe syāt pradhāne hy arthanivṛttir guṇamātram itarat tadarthatvāt//6.3.2//
api veti pakṣavyāvṛttiḥ. apy ekadeśe 'ṅgānāṃ syād eva prayogaḥ, yataḥ sāṅgasyāpy anaṅgasyāpi prayujyamānasya pradhānād evāyam artho niṣpadyate, guṇamātraṃ sarvāṅgaprayogeṇa bhavati. ko guṇaḥ? sāṅgāt svargābhinirvṛttiḥ, pradhānamātrād idam anyat phalam. tasmāt svargaprāptyarthaṃ saṃpūrṇāṅgaṃ kariṣyāmīty ārabdham. yadi kānicid aṅgāni na śaknoti kartum, tathāpy asmād ekadeśāṅgaguṇayuktāt pradhānāt phalaṃ bhaviṣyati. tasmāt pradhānamātrasya prayogam āha, nāṅgānām. darśapūrṇamāśabdako 'gnihotraśabdakaś ca pradhānapadārtho 'nyāny aṅgāni tadarthānīti.
tadakarmaṇi ca doṣas tasmāt tato viśeṣaḥ syāt pradhānenābhisaṃbandhāt//6.3.3//
pradhānātikrame doṣaḥ śrūyate, apa vā eṣa svargāl lokāc chidyate yo darśapūrṇamāsayājī san paurṇamāsīm amāvāsyāṃ vātipātayed iti{*5/388*} pradhānātikrame doṣaṃ bruvaṃs tasya nityatāṃ darśayati.
NOTES:
*{5/388: Tait.S. 2.2.5.4}*
karmābhedaṃ tu jaiminiḥ prayogavacanaikatvāt sarveṣām upadeśaḥ syād iti//6.3.4//
yad uktam, nāsti bhedaḥ, imāny aṅgāni, imāni pradhānāni [655]{*5/389*} iti, prayogavacanaikatvād iti jaiminir āha sma. sarveṣām upadeśakaḥ, paurṇamāsyāṃ paurṇamāsyā yajeta, amāvāsyāyām amāvāsyayā yajeteti.
NOTES:
*{5/389: E2: 5,247; E6: 2,141}*
arthasya vyapavargitvād ekasyāpi prayoge syād yathā kratvantareṣu//6.3.5//
ekāṅgaprayoge 'pi syād viguṇād api phalam ity arthaḥ. kutaḥ? arthasya vyapavargitvāt. vyapavṛktam aṅgebhyaḥ pradhānam, agnihotrasaṃjñakād darśapūrṇamāsasaṃjñakāc ca phalam iha bhavati. tad dhi kartavyatayopadiśyate. yat paurṇamāsyām upadiṣṭam, sā paurṇamāsī, yad amāvāsyāyāṃ sāmāvāsyā, yad āgneyo 'ṣṭākapālo 'māvāsyāyāṃ paurṇamāsyāṃ cācyuto bhavatīti{*5/390*}. tasmād agnaye puroḍāśo 'gnīṣomābhyāṃ ca, ājyaṃ cāgnīṣomādibhyaḥ paurṇamāsyām. āgneyasāṃnyāyyādīnām amāvāsyāyām{*5/391*}.

yad uktam, paurṇamāsyāṃ paurṇamāsyā yajeta, amāvāsyāyām amāvāsyayā yajeteti sāṅgasya vidhānāt sāṅgaṃ darśapūrṇamāsaśabdenābhidhīyata iti. naitad evam, siddhe hi darśārthe pūrṇamāsārthe ca sāṅgaṃ phale vidhīyate. tasmān na sāṅgam agnihotrapadavācyaṃ darśapūrṇamāsapadavācyaṃ ca{*5/392*}. yac cāgnihotraṃ tad iha codyate kartavyatayā, yau ca darśapūrṇamāsau. tasmād viguṇam api kartavyam evāgnihotraṃ darśapūrṇamāsau ca. yathā kratvantareṣu prakṛtivikṛtiṣu parasya dharmāḥ parasya na bhavanti, evaṃ na kāmasaṃyuktasya dharmā nityasya bhavitum arhanti.
NOTES:
*{5/390: Tait.S. 2.6.3.3}*
*{5/391: E2: amāvāsyayā}*
*{5/392: E2 om. ca}*
vidhyaparādhe ca darśanāt samāpteḥ//6.3.6//
vidhyaparādheṣu ca samāptiṃ darśayati, tad eva yādṛk{*5/393*} tādṛg hotavyam iti{*5/394*} viguṇasya samāptiṃ darśayati.
[656]{*5/395*}
NOTES:
*{5/393: E2 om. yādṛk}*
*{5/394: Tait.Br. 1.4.3.5}*
*{5/395: E2: 5,249; E2: 2,142}*
prāyaścittavidhānāc ca//6.3.7//
vidhyaparādhe ca prāyaścittāni vidhīyante, nimitte karmāṅgabhūtāni, yathā bhinne juhotīti. viguṇe niṣphale sati kasyāṅgabhūtaiḥ prayojanaṃ syāt? tasmāt viguṇānām api prayogaḥ kartavya iti.
kāmyeṣu caivam arthitvāt//6.3.8//
aindrāgnam ekādaśakapālaṃ nirvapet prajākāmaḥ{*5/396*}, sauryaṃ caruṃ nirvaped brahmavarcaskāmaḥ{*5/397*}, vaiśvadevīṃ sāṃgrāhāyaṇīṃ{*5/398*} nirvaped grāmakāma{*5/399*} ityevamādiṣu saṃdehaḥ, kiṃ viguṇam api phalavat, utāviguṇam eva phalavad iti. kiṃ prāptam? kāmyeṣu caivaṃ syāt, viguṇam api phalavad iti. kutaḥ? arthitvāt. yadi viguṇam api phalavad evam arthimātram adhikṛtaṃ bhaviṣyati, anyathā sāmānyaśabdo 'ntareṇa viśeṣam, viśeṣe 'vasthāpito bhaviṣyati. asamarthatvān nādhikriyata iti cet. sāṅgaṃ na samarthaḥ kartum, pradhānamātraṃ tu śaknoti, pradhānamātre 'dhikariṣyati.
NOTES:
*{5/396: Tait.S. 2.2.1.2}*
*{5/397: Tait.S. 2.3.2.3}*
*{5/398: E2: sāṃgrahaṇīṃ}*
*{5/399: Tait.S. 2.3.9.2}*
asaṃyogāt tu naivaṃ syād vidheḥ śabdapramāṇatvāt//6.3.9//
tuśabdāt pakṣo viparivartate. naivaṃ syāt, yad uktaṃ viguṇam api phalavad iti, asaṃyogāt pradhānamātrasya phalena, sāṅgād [657]{*5/400*} dhi phalaṃ śrūyate pradhānāt, na kevalāt. tena yady api kevalam ucyate, tathāpi naivaṃjātīyakaṃ tat kuryāt, na kevalasya phalena saṃyoga iti, śabdapramāṇakaś cāyam artho vidhīyate. śabdaś ca sāṅgāt phalam āheti vakṣyāmaḥ{*5/401*}. tasmān na viguṇaṃ karma kartavyam evaṃjātīyakam iti.
NOTES:
*{5/400: E2: 5,249; E6: 2,142}*
*{5/401: Vgl. zu MS 11.1.1.ff}*
akarmaṇi cāpratyavāyāt//6.3.10//
na cātra pradhānamātrasyākarmaṇi pratyavāya ucyate, yathā darśapūrṇamāsayoḥ. tasmād api na viguṇam evaṃlakṣaṇakaṃ karma prayoktavyam iti.
kriyāṇām āśritatvāt dravyāntare vibhāgaḥ syāt//6.3.11//
darśapūrṇamāsayāgaḥ puroḍāśenoktaḥ, sa ca puroḍāśo vrīhimayaḥ kartavya iti śrūyate. tatraitac cintyate, yadi nīvāramayena puroḍāśena yāgaḥ kriyeta, kiṃ sa eva yāgaḥ syāt, utānya iti. kiṃ prāptam? dravyāntare vibhāgaḥ syāt, anyo yāgaḥ{*5/402*}. kutaḥ? āśritatvāt, āśrayabhedād dhi gamyate viśeṣaḥ. ayam anyo nīvārāśrayo vrīhyāśrayād iti. āśrayabhedas tāvad vispaṣṭa eva, tadbhedād rūpam api bhinnaṃ gamyate. tasmād anyo yāgo dravyāntara iti.
NOTES:
*{5/402: E1 gibt anyo yāgaḥ in Klammern}*
api vāvyatirekād rūpaśabdāvibhāgāc ca gotvavad aikarmyaṃ syān nāmadheyaṃ ca sattvavat//6.3.12//
api veti pakṣavyāvṛttiḥ. aikakarmyaṃ syād dravyā[658]{*5/403*}ntare 'pi, yadā kriyā bhavati calanaṃ patanaṃ vā, tadāpi tāvān eva so 'rthaḥ, na ca kaścit tatra vyatirikto viśeṣo hīno vā, no khalv apy anyad eva rūpam, na ca śabdāntaraṃ vācakam.
nanv āśrayabhedo vispaṣṭaḥ. ucyate, bhinnam eva vayam āśrayaṃ pratijānīmahe, na tu tadbhedād āśritasya bhedaḥ, anyatvat. na hi sraji vāsati vā bhinne tadbhedāt puruṣabhedo gamyate. so 'pi tasyātmā bhinna iti cet. naitad evam, viśeṣam upalabhamānair evaṃ śakyaṃ vaktum. na cāsya viśeṣa upalabhyate.
nanv ayam eva viśeṣo yat, eko 'pi{*5/404*} vinaṣṭaḥ, eko 'pi{*5/405*} vartate. na vinaṣṭa iti yad ucyate, tan na, prāg asyopalambhanāt, sattve pramāṇaṃ nāsti, tasmād vinaṣṭaḥ. na ca, pratyabhijñāyate taddravyātiriktaḥ, bhedānupalambhāt. kathaṃ tarhi calatīti pratyaya iti cet. ucyate, deśāntare saṃpratipattidarśanāt, tad deśāntaraṃ gacchad āgacchac ca calatīty ucyate, tatra gantāpi pratyakṣaḥ, deśānatram api, tena gata iti cocyate, āgata iti cocyate. satyam, [659]{*5/406*} vinaṣṭād avinaṣṭo 'nyaḥ, yo 'pi tv asāvanyaḥ, so 'pi yajatiśabdavācya eva, yajatisāmānyaṃ na bhidyate, na ca śabdena nocyate. tasmād yo 'pi nīvārair yāgaṃ kuryāt, tenāpi coditam eva kṛtam, coditaṃ ca kurvata īpsitaṃ bhavati, nāpūrvakṛtam. nāmadheyaṃ ca darśayati, darśa iti vā pūrṇamāsa iti vāsyaiva sāmānyasya, yathā sattveṣu sāmānyasya nāmadheyam{*5/407*}, na vyaktīnām. kiṃ prayojanaṃ cintāyāḥ? uttareṇādhikaraṇenaitad vicāryate.
NOTES:
*{5/403: E2: 5,250; E6: 2,143}*
*{5/404: E2 om. 'pi}*
*{5/405: E2 om. 'pi}*
*{5/406: E2: 5,251; E6: 2,144}*
*{5/407: E2,6: sāmānyasya nāmadheyam}*
śrutipramāṇatvāc chiṣṭābhāve nāgamo 'nyasyāśiṣṭatvāt//6.3.13//
agnihotrādīni nityāni karmāṇy udāharaṇam. teṣu śrutadravyāpacāre bhavati saṃdehaḥ, kiṃ pratinidhim upādāya prayogaḥ kartavyaḥ, uta tadantaṃ karmotsraṣṭavyam iti. kiṃ prāptam? śiṣṭasyābhāve nāgamo 'nyasya, tadantam evotsraṣṭavyam. kutaḥ? aśiṣṭatvāt, yad vrīhiyavaguṇakaṃ śrutaṃ phalavat, tan nīvāraguṇakaṃ kriyamāṇam aphalakaṃ bhavati. tasmāt tadantaṃ evotsraṣṭavyam iti.
kvacid vidhānāc ca//6.3.14//
kvacid vidhīyate, yadi{*5/408*} somaṃ na vindet pūtīkān abhiṣuṇuyād iti. yadi ca pratinidhim upādāya prayogaḥ kartavyaḥ syāt, na vidhīyeta, vidhīyate tu. tasmād yac ca na vidhīyate, na tatra pratinidhir iti.
[660]{*5/409*}
NOTES:
*{5/408: E2: yathā, yadi}*
*{5/409: E2: 5,252; E6: 2,144}*
āgamo vā codanārthāviśeṣāt//6.3.15//
āgamo vā pratinidheyasya dravyasya. kutaḥ? codanārthāviśeṣāt, yajaticodanācodito hy artho na viśiṣyate vīhibhir nīvārair vā kriyamāṇaḥ, yāgaś cāvaśyakartavyo nityeṣv anityeṣu ca prārabdheṣu.
niyamārthaḥ kvacid vidhiḥ//6.3.16//

atha yad uktam, kvacid vidhānād iti{*5/410*}. ucyate, niyamārthaḥ kvacid vidhiḥ, somābhāve bahuṣu sadṛśeṣu prāpteṣu niyamaḥ kriyate, pūtīkā{*5/411*} evābhiṣotavyā iti. tasmāt pratinidhim upādāya prayogaḥ kartavya iti.
NOTES:
*{5/410: Vgl. MS 6.3.14}*
*{5/411: E2: pūtikā}*
tan nityaṃ taccikīrṣā hi//6.3.17//
kathaṃ punar idam avagamyate, niyamārtham eva tad vacanam iti. ucyate, yataḥ prāptāḥ pūtīkāḥ. kathaṃ ca te prāptāḥ? taccikīrṣā hi, tatra sādṛśyacikīrṣety{*5/412*} etad vakṣyāmaḥ{*5/413*}. taccikīrṣayā ca prāptāḥ pūtīkāḥ. tasmāt tan nityam, vacanam etan niyamāya nityam iti gamyate.
NOTES:
*{5/412: E2: sādṛśyaṃ cikīrṣety}*
*{5/413: Vgl. zu MS 6.3.27}*
na devatāgniśabdakriyam anyārthasaṃyogāt//6.3.18//
devatā āgneyo 'ṣṭākapāla{*5/414*} ityevamādyāḥ, agniḥ, yad āhavanīye juhvati tena so 'syābhīṣṭaḥ prīto bhavatīti{*5/415*}. śabdo mantraḥ{*5/416*}, barhir devasadanaṃ dāmītyevamādiḥ{*5/417*}, kriyāḥ [661]{*5/418*} samidho yajati, tanūnapātaṃ yajatītyevamādyāḥ. tatra saṃdehaḥ, devatāgniśabdakriyāṇām apacāre pratinidhir upādeyaḥ, uta neti. kiṃ prāptam? pūrvādhikaraṇanyāyena pratinidhāyānyat, prayogaḥ kartavya iti.
evaṃ prāpte brūmaḥ, na devatāgniśabdakriyāṇām apacāre pratinidhinā bhavitavyam iti. kutaḥ? anyārthasaṃyogāt, pratinidhīyamānam anyad etebhyaḥ, anyac ca teṣām arthaṃ na śaknuyāt kartum. kaś ca teṣām arthaḥ? devatā tāvad uddeśenārthaṃ sādhayati, agnim uddiśya, aṣṭākapālaḥ paurṇamāsyām amāvāsyāyāṃ ca tyajyate. yac cānyeṣu haviḥṣu vihitam, na tato darśapūrṇamāsau bhavataḥ. tatrānyoddiśyamānā na śrutāyā uddeśyāyā arthaṃ kuryāt. na hy anyasyām uddiśyamānāyāṃ darśapūrṇamāsau bhavataḥ. tasmān na devatā pratinidhīyate.
tathā, yad āhavanīye juhvatīty āvahanīyāpacāre nānyo 'gniḥ pratinidhātavyaḥ, anyad vā dravyam iti. kutaḥ? anyārthasaṃyogāt, pratinidhīyamānam āhavanīyakārye na vartate. katham? adṛṣṭam āhavanīyasya kāryam, āhavanīyasyopari tyajyamāne yad bhavati, na tad anyasyopari. na hi, yajatiśabdena sāmarthyāt tad gṛhyate, yasyopari tyajyate, na hi, upari yajyamānasya deśaḥ kiṃcid upakarotīti. tasmān nāgneḥ{*5/419*} pratinidhiḥ.
tathā, mantrāpacāre nānyo mantraḥ pratinidhīyate. mantrasya{*5/420*} hy etat prayojanam, yat, smārayati kriyāṃ sādhanaṃ vā, asati smaraṇe na kriyā saṃvarteta, tad apacarite mantre yadi tasyārthe [662]{*5/421*} 'nyaṃ śabdam uccārayati pūrvaṃ pratīte 'rthe śabdam uccārayan, na śabdenārthaṃ pratīyāt. atha pratītam api punaḥ pratinidhiśabdoccāraṇena pratīyāc chabdāt pratītiṃ kuryāt{*5/422*}, evaṃ ca pratinidhiśabdoccāraṇānurodho 'narthakaḥ syāt. na hi, śabdena pratyāpayitavyam iti kiṃcit pramāṇam asti. yad asti, tad viśeṣeṇaivānena śabdena barhirādinety evam, tadabhāve śabdāntarānurodho 'narthakaḥ syāt. tasmān na śabdasya pratinidhiḥ.
kriyāpacāre na{*5/423*} kriyāntaram, anyārthasaṃyogāt{*5/424*}, samidyajimantau darśapūrṇamāsau kartavyau, tāv anyasyāṃ kriyamāṇāyāṃ na tadvantau bhavataḥ. tasmāt kriyāyāṃ na pratinidhir iti.
NOTES:
*{5/414: Tait.S. 2.6.3.3}*
*{5/415: Tait.Br. 1.1.106}*
*{5/416: E1 gibt mantraḥ in Klammern}*
*{5/417: Tait.S. 2.6.1.1}*
*{5/418: E2: 5,255; E6: 2,145}*
*{5/419: E2: tasmānn agneḥ}*
*{5/420: E2: pratinidhīyate. kutaḥ? anyārthasaṃyogāt. mantrasya}*
*{5/421: E2: 5,256; E6: 2,145}*
*{5/422: E1 gibt chabdāt pratītiṃ kuryāt in Klammern}*
*{5/423: E2 om. na}*
*{5/424: E2: kriyāntaram pratinidadhyāt. anyārthasaṃyogāt}*
devatāyāṃ ca tadarthatvāt//6.3.19//
devatāyām aparo viśeṣaḥ, yena na pratinidhīyate, devatā nāma, yad arthaṃ kiṃcic codyate, sā. anyā tasyāḥ sthāne pratinidhīyamānā na devatā syāt. coditā hi devatā bhavati, nācoditā, saṃbandhiśabdaś caiṣaḥ. yā yad arthaṃ codyate, sā tasyaiva devatā, nānyasya. devateti saṃbandhiśabdo na jātiśabdaḥ. tasmād api na devatāyāḥ pratinidhir iti.
pratiṣiddhaṃ cāviśeṣeṇa hi tacchrutiḥ//6.3.20//
atha yat pratiṣiddham, ayajñiyā vai varakāḥ kodravāḥ, ayajñiyā vai māṣā iti. kiṃ tac chrutadravyāpacāre prati[663]{*5/425*}nidhātavyam, uta neti. kiṃ prāptam? pratinidheyam{*5/426*} iti, āgamo vā codanārthāviśeṣād{*5/427*} iti. evaṃ prāpte brūmaḥ, pratiṣiddhaṃ ca na pratinidhātavyam iti, aviśeṣeṇa hy etad ucyate, na yajñārhā māṣā varakāḥ kodravāś ceti, yajñasaṃbandha eṣāṃ pratiṣidhyate. naite yajñāṅgabhāvaṃ netavyā iti, pratinidhīyamānāś cāṅgabhāvaṃ nītāḥ syuḥ. tasmān naite pratinidhātavyā iti.
NOTES:
*{5/425: E2: 5,257; E6: 2,146}*
*{5/426: Vgl. zu MS 6.3.15}*
*{5/427: MS 6.3.15}*
tathā svāminaḥ phalasamavāyāt phalasya karmayogitvāt//6.3.21//
agnihotrādīni karmāṇy udāharaṇam. teṣu svāminy apacarati saṃdehaḥ, kim anyaḥ pratinidhātavyo neti. kiṃ prāptam? pratinidhātavya iti. kutaḥ? āgamo vā codanārthāviśeṣād{*5/428*} iti. evaṃ prāpte brūmaḥ, tathā svāminaḥ syāt. ko 'rthaḥ? na pratinidhiḥ. kutaḥ? phalasamavāyāt. yo 'rthī svatyāgenartvijaḥ parikrīṇīte, yaś ca svaṃ pradeyaṃ tyajati, sa svāmī. yadi sa pratinidhīyate, svāminā yat kartavyam, tat sarvaṃ kuryāt, tat sarvaṃ kurvan, svāmy eva syāt, na pratinidhiḥ. sa eva hi phalena saṃbadhyate. ya utsargaṃ karoti, sa phalavān bhavati. tad uktam, śāstraphalaṃ prayoktarīti{*5/429*}. tasmān na svāminaḥ pratinidhir iti.
[664]{*5/430*}
NOTES:
*{5/428: MS 6.3.15}*
*{5/429: Vgl. MS 3.7.18}*
*{5/430: E2: 5,258; E6: 2,147}*
bahūnāṃ tu pravṛtte 'nyam āgamayed avaiguṇyāt//6.3.22//
satrāṇy udāharaṇam, saptadaśāvarāḥ satram āsīrann iti. teṣu kasmiṃścit svāminy apacarati saṃdehaḥ, kiṃ tatrānyaḥ pratinidhātavyaḥ, uta neti. kiṃ prāptam? na svāminaḥ pratinidhir iti. evaṃ prāpte brūmaḥ, bahūnāṃ yajamānānāṃ pravṛtte karmaṇi, apacarite kasmiṃścit svāminy anyam āgamayet. kutaḥ? evam avaiguṇyaṃ bhavatīti, svāmigatā saptadaśādisaṃkhyā tatrāṅgam, tayā vinā karma viguṇam, tatsaṃpādanāyānya āgamayitavyaḥ.
nanu svāmigatā saṃkhyā, na tv āgamyamānaḥ svāmīti vakṣyāmaḥ. tenāśakyaiva sā saṃkhyopādātum iti. ucyate, svāmigatā na hi bhaviṣyati. na hi sā śakyā kartum iti. idaṃ tu śakyaṃ kartum, ye svāmināṃ padārthāḥ, ta iha saptadaśāvaraiḥ kartavyā ity etad upapāditaṃ bhaviṣyati. tasmāt pratinidhātavyaṃ tatreti.
sa svāmī syāt tatsaṃyogāt//6.3.23//

tasminn āgamyamāna idānīṃ saṃdehaḥ, kim asau svāmī, uta karmakara iti. kiṃ prāptam? sa svāmī syāt. kasmāt? tatsaṃyogāt, tena svāmitvena{*5/431*} saṃyogaḥ. yo hy asāv ānīyate, sa svāmī kriyate, svāminy apacarite 'nyo yadi svāmī kriyate, tataḥ sa pratinidhiḥ kṛto bhavati. tasmāt svāmīti.
[665]{*5/432*}
NOTES:
*{5/431: E1 gibt svāmitvena in Klammern}*
*{5/432: E2: 5,259; E6: 2,147}*
karmakaro vā bhṛtatvāt//3.3.24//
karmakaro vā sa syāt. kutaḥ? bhṛtatvat, bhṛto hy asau taiḥ śiṣṭaiḥ svāmibhiḥ prayuktaḥ, parikrīyamāṇo na svāmī bhavati. yaḥ phalaṃ prāpnoti, sa svāmī, yaḥ parasyopakāre vartate, sa karmakaraḥ, naivāsau phalaṃ prāpnoti. kutaḥ? yo hy ārabhya parisamāpayati, sa phalavān, eṣa hy ākhyātārthaḥ, sa hy upakramaprabhṛty apavargaparyantam āha. nanu te 'pi tatra viguṇaṃ kurvanti, saptadaśānāṃ svāminām abhāvāt. tasmāt te 'pi na svāminaḥ, no cet svāminaḥ, na phalaṃ prāpnuvanti. ucyate, na saptadaśāvarāḥ phalasamavāye bhaveyur iti śrūyate, na saṃkhyā phalaparigrahe guṇabhūtā. kiṃ tarhi? padārtheṣu, saptadaśāvarair yājamānāḥ padārthāḥ kartavyā iti, te ca pratinihitena kriyante, aphalatve 'pi ca satyaṃ saṃkalpaṃ kartum anyam ānayanti. ānīyamānasya ca na tena prayojanam.
tasmiṃś ca phaladarśanāt//6.3.25//
tasmiṃś ca diṣṭāṃ gatiṃ gate phalaṃ darśayati, yo dīkṣitānāṃ pramīyetāpi tasya phalam iti. tasmāt karmakara iti.
sa taddharmā syāt karmasaṃyogāt//6.3.26//
bahūnāṃ kasmiṃścid apacarite pratinidheyo 'nya ity etat [666]{*5/433*} samadhigatam. idam idānīṃ tatra saṃdigdham, kim asau svāmidharmā syāt, utartvigdharmā? kiṃ prāptam? ṛtvigdharmā. kutaḥ? parārthaṃ hi sa yajati, yaś ca parārthaṃ yajati, sa ṛtvig iti. evaṃ prāpte brūmaḥ, sa taddharmā syāt, svāmidharmā{*5/434*}, tasya hi kārye śūyate, yaś ca yasya kāryam adhitiṣṭhati, sa taddharmaiḥ saṃbadhyate, yathā srugdharmaiḥ{*5/435*} svadhitir iti.
NOTES:
*{5/433: E2: 5,260; E6: 2,148}*
*{5/434: E1 gibt svāmidharmā in Klammern}*
*{5/435: E2: sruvadharmaiḥ}*
sāmānyaṃ taccikīrṣā hi//6.3.27//
śrute dravye 'pacarati pratinidhim upādāya prayoktavyam iti sthitam. tatra saṃdehaḥ, kiṃ yatkiṃcid dravyam upādāya prayogaḥ kartavyaḥ, uta sadṛśam iti. kiṃ prāptam? yatkiṃcid upādāyeti. evaṃ prāpte brūmaḥ, sāmānyaṃ yatra gṛhyate, tad upādātavyaṃ sadṛśam iti. kutaḥ? sarve hy ākṛtivacanāḥ śabdāḥ, ākṛtiś ca yady apy aṅgabhāvena śrūyate, tathāpi na sākṣāt tasyāḥ kriyāṃ pratyaṅgabhāvaḥ. yat tu kriyāsādhanaṃ dravyam arthād aṅgabhūtaṃ prāptam, tat paricchindatī kriyāyām aṅgabhāvaṃ yāti, vyakteś cākṛtyā viśeṣāḥ paricchidyante, te viśeṣā aṅgabhūtāḥ. atha tasyām ākṛtāv apacaritāyām arthaprāptaṃ dravyaṃ grahītavyam eva, yasmiṃś ca sadṛśe gṛhyamāṇe teṣāṃ viśeṣāṇāṃ kecit saṃgṛhītā bhavanti, sa tatra lābho labhyata iti, tatsadṛśaṃ dravyam upādātavyaṃ bhavati. tasmād vrīhīṇām apacāre nīvārāḥ pratinidheyā iti.
[667]{*5/436*}
NOTES:
*{5/436: E2: 5,262; E6: 2,149}*
nirdeśāt tu vikalpe yatpravṛttam//6.3.28//
asti jyotiṣṭome paśur agniṣomīyaḥ, yo dīkṣito yad agnīṣomīyaṃ paśum ālabhata iti{*5/437*}, tatra śrūyate, khādire paśuṃ badhnāti pālāśe badhnāti rauhitake badhnātīti. tatra kadācit khadiraguṇake prayoga ārabdhe khadiro vinaṣṭaḥ, tatra saṃdehaḥ, kiṃ vaikalpikasyopādānam uta khadirasadṛśasyeti. kiṃ prāptam? vaikalpikasyeti. kutaḥ? sa hi śrutaḥ, khadirasadṛśo na śrūyate, tasmād vaikalpikasyopādānam iti.
evaṃ prāpte brūmaḥ, vikalpe yat pravṛttam, tatsadṛśam upādeyam, yat pravṛttaṃ yasmin prayoge, tan nirdiṣṭam, tad aṅgabhūtam, vaikalpikam anaṅgam. āśritakhadire prayoge palāśarauhitakāv anaṅgabūtau, tau na śakyete yadā khadiraḥ, tadaiva kartum, aśakyaṃ cāśrutam. tasmād āśritakhadire prayoga itarau nopādeyau, anaṅgabhūtatvāt. khadirasya sadṛśam anveṣitavyam iti.
NOTES:
*{5/437: Tait.S. 6.1.11.6}*
aśabdam iti cet//6.3.29//
iti cet paśyasi, khadirasadṛśam upādeyam iti, aśabdam evaṃ kṛtaṃ bhavati. tasmāc chabdavattvād vaikalpikam upādeyam.
nānaṅgatvāt//6.3.30//
naitad evam, anaṅgaṃ tasmin prayoge vaikalpikam. āśritakhadiro [668]{*5/438*} hi sa prayogaḥ, yo nirdiṣṭaḥ, tasya nirdeśād itarāv aśrutau. nanu nirdeśābhāve 'ṅgabhāvavirodhaḥ. tena śrutāv iti. kim ataḥ? yady evaṃ yadopāttasyābhāvaḥ, tadā śravaṇam. naitad evam, naimittikaṃ hi tathā pratijñāyeta, sati vacane nimitte, asati khadira itarau śrutāv iti. tatra ko doṣaḥ? sa evāpekṣito 'napekṣitaś ceti virodho bhavet, saṃskārāś ca khadire kartavyāḥ. khadirasadṛśe tadbuddhyā gṛhyamāṇe śrutabuddhyā kṛtā bhavanti, vaikalpikena tu śrutenāsaṃbaddhāḥ. tasmād upāttasadṛśo grāhya iti.
NOTES:
*{5/438: E2: 5,262; E6: 2,149}*
vacanāc cānyāyyam abhāve tatsāmānyena pratinidhir abhāvād itarasya//6.3.31//
idam āmananti, yadi na somaṃ vindet{*5/439*} pūtīkān abhiṣuṇuyād iti. tatra saṃdehaḥ, kim ayam abhāve nimitte vidhiḥ, uta pratinidhiniyama iti. kiṃ prāptam? abhāve vidhir iti. kutaḥ? vidhānāt, na hi pratinidhir vidhīyate, sādhyasiddhaye sādhanaṃ svayam evopādīyate, idaṃ tu vidhīyate, tat kalpāntarapekṣe 'rthavad bhavati. tasmān na pratinidhiḥ.
ity evaṃ prāpte brūmaḥ, pratinidhiḥ syāt. kutaḥ? vinaṣṭe hi sādhane sādhyasiddhyarthaṃ sādhanāntaram upādīyate, śrutasyābhāvāt. nanv anyāyyāḥ pūtīkāḥ, anyad dhi sadṛśāntaram astīti. tad ucyate, vacanāt. sadṛśe prāpte, bahuṣu vāsadṛśeṣu pūtīkā alpasadṛśā niyamyante. katham? tad dhi [669]{*5/440*} prakrāntaṃ karmāvaśyaṃ kartavyam, tasyām avasthāyām antareṇaiva vacanaṃ pratinidheyaṃ dravyāntaraṃ prāptam eva, prāpte vacanaṃ na vidhir iti gamyate. prāptasyānuvādo bhavitum arhati. kim artham anuvāda iti cet. ucyate, alpasādṛśyam aprāptam, tadvidhānārtham anuvādaḥ. prayojanaṃ pakṣoktam, pratinidhipakṣe somasadṛśasyopādānaṃ pūtīkavināśe, dravyāntaravidhau pūtīkasadṛśam upādeyam.
NOTES:
*{5/439: E2: āmananti, somaṃ na vindeta}*
*{5/440: E2: 5,263; E6: 2,150}*
na pratinidhau samatvāt//6.3.32//

idaṃ vicāryate, śrute dravya upātte 'pacarite pratinidhim upādāya prayogaḥ prāptaḥ, yadā so 'pi vinaṣṭaḥ pratinihitaḥ, tadā kiṃ pratinidhisadṛśam upādeyam, utopāttasya vinaṣṭasyeti. kiṃ prāptam? pratinihite vinaṣṭe tatsadṛśam upādeyaṃ pūrveṇa nyāyena{*5/441*}. evaṃ prāpte brūmaḥ, pratinidhau na syāt pratinidhir iti. kutaḥ? samatvāt, yathaivāsau pūrvaḥ pratinihitaḥ śrutacikīrṣayā, na pratinidhicikīrṣayā, evam ayam api śrutacikīrṣayā, na pratinidhicikīrṣayā. tasmān na pratinidhisadṛśam upādeyam upāttanaṣṭasyaiva sadṛśo 'nveṣitavya iti.
NOTES:
*{5/441: E2: nyāyeneti}*
syāc chrutilakṣaṇe niyatatvāt//6.3.33//
atha śrutilakṣaṇe katham? yathā, yadi somaṃ na vindet pūtīkān abhiṣuṇuyād iti, pūtīkeṣu vinaṣṭeṣu pūtīkasadṛśam upā[670]{*5/442*}deyam uta somasadṛśam iti. kiṃ prāptam? syāc chrutilakṣaṇe pratinidhau pratinidhisadṛśasyopādānaṃ kartavyam, somābhāve pūtīkavyaktayo vihitāḥ, sa cāyaṃ śrutaḥ somābhāvaḥ{*5/443*}. tasmāt pūtīkavyaktaya upādeyā iti.
NOTES:
*{5/442: E2: 5,264; E6: 2,151}*
*{5/443: E2: somābhāve}*
na, tadīpsā hi//6.3.34//
naitad evam, na hi pūtīkavyaktīnām īpsā, pūtīkeṣu yat somasādṛśyam, tan niyamyate, tathā hi pūtīkavidhānaṃ dṛṣṭārtham asadṛśavidhāne 'dṛṣṭaṃ kalpyeta. ato yasmiṃs tad apūtīkasadṛśe 'pi dravye bhavati tad grahītavyam, na pūtīkasādṛśyam ādriyeteti.
mukhyādhigame mukhyam āgamo hi tadabhāvāt//6.3.35//
atha yatra vinaṣṭe śrute pratinidhim upādātuṃ prasthito mukhyam evopalabhate, tatra kiṃ pratinidhim evopādadīta, uta tam eva mukhyam iti. kiṃ tāvat prāptam? pratinidhim upādātavyaḥ iti, evaṃ saṃkalpitavān asau pratinidhim upādadāna eva satyasaṃkalpo bhavati. tasmāt pratinidhātavyam iti. evaṃ prāpte brūmaḥ, mukhyādhigame tam evopādadīta. abhāve hi śrutasya, anukalpaḥ pratinidhiḥ, śrute hi sakalā vyaktayaḥ, pratinidhau vikalāḥ. atha yad uktam, saṃkalpabhedadoṣa iti, śruteṣv asau śiṣṭavigarhaṇāyāṃ vā.
[671]{*5/444*}
NOTES:
*{5/444: E2: 5,265; E6: 2,151}*
pravṛtte 'pīti cet//6.3.36//
athāgnihotrādiṣu karmasu śrutadravyāpacāre pratinidhāv upātte kṛteṣu keṣucit saṃskāreṣu yadi tad eva śrutam upalabhyeta, kiṃ śrutam upādīyeta, uta tenaiva pratinihitena samāpayitavyam iti. kiṃ prāptam? śrutam upādīyeta pravṛtte 'pi. tad uktam, āgamo hi tadabhāvād{*5/445*} iti. tasmān na pratinidhātavyam iti.
NOTES:
*{5/445: MS 6.3.35}*
nānarthakatvāt//6.3.37//
naitad evam, yena hi khadirābhāve kadare paśur niyukto bhavati, atha khadiram upalabhate, pravṛtte 'rthe kiṃ khadireṇa kuryāt? arthārthaṃ hi khadiropādānaṃ na khadiropādānārtham eva. tasmān na śrutam upādīyeta.
dravyasaṃskāravirodhe dravyaṃ tadarthatvāt//6.3.38//
pravṛtte paśukarmaṇi, yūpakāle 'sti mahat kadaraṃ dravyaṃ takṣaṇādisaṃskārakṣamam, asti khadiradravyam anevaṃjātīyakam. tatra kim upādeyam iti. saṃskārā na parilopsyanta iti kadara upādīyeteti.
evaṃ prāpte brūmaḥ, dravyasaṃskāravirodhe dravyaṃ praty ādriyeran, na saṃskārān. kutaḥ? tadarthatvāt, saṃskārā hi dravyaṃ karmayogyaṃ kurvanti. tatra saṃskāraparilope dravyam api tāvad gṛhyate, dravyābhāve na dravyam, na saṃskārāḥ. dravyaṃ teṣāṃ dvāram, vacanaprāmā[672]{*5/446*}ṇyāt, tadabhāve naṣṭadvāraṃ nāpūrvaṃ gaccheyuḥ. tasmāt khadiram upādadīrann iti.
NOTES:
*{5/446: E2: 5,266; E6: 2,152}*
arthadravyavirodhe 'rtho dravyābhāve tadutpatter dravyāṇām arthaśeṣatvāt//6.3.39//
asti yūpakāle khadiralatā paśor aprāgalbhye{*5/447*} na samarthāḥ{*5/448*}, kadaradravyaṃ tu tatsamartham. tatra saṃdehaḥ, kim upādeyaṃ khadiradravyam, uta kadaradravyam iti. khadiradravyam ity āha, tad dhi śrutam, tadupādānaḥ śāstravihitaṃ karoti, pratinidhāv aśrutakārī syāt. tasmān na pratinidhātavyam iti. evaṃ prāpte brūmaḥ, arthadravyavirodhe 'rthaṃ praty ādartavyam, tadarthaṃ hi dravyopādānaṃ niyojanāt, aprāgalabhyaṃ paśor bhaviṣyatīti, na dravyam evopādīyeteti, kadaram upādadāno dravyaśrutiṃ bādhate. arthaṃ tv anugṛhṇāti, khadiralatām upādadāna ubhayaṃ bādhate. tasmāt kadaradravyam upādeyam, dravyābhāve hi tadutpattiḥ, pratinidher utpattir{*5/449*} uktā, dravyāṇy arthaṃ prati śeṣabhūtāni.
NOTES:
*{5/447: E2: paśoprāgalbhye}*
*{5/448: E2,6: samarthā}*
*{5/449: E1 gibt pratinidher utpattir in Klammern}*
vidhir apy ekadeśo syāt//6.3.40//
santi vrīhayaḥ, yāvanto dvyavadānamātraṃ nirvartayanti, tathā santi nīvārāḥ śeṣakāryāṇām api paryāptāḥ, tatra kim upādeyam iti. kiṃ prāptam? apy ekadeśe dvyava[673]{*5/450*}dānamātre 'pi nirvartyamāne pratinidhir upādeyaḥ. kiṃ kāraṇam? śeṣakāryāṇāṃ saṃpattir bhaviṣyatīti.
NOTES:
*{5/450: E2: 5,267; E6: 2,153}*
api vārthasya śakyatvād ekadeśena{*5/451*} nirvartetārthānām avibhaktatvād guṇamātram itarat tadarthatvāt//6.3.41//
api veti pakṣavyāvṛttiḥ. ekadeśena vrīhīṇāṃ pradhānamātraṃ nirvartayitavyam. kutaḥ? arthasya śakyatvāt, yo 'trārthaḥ, yena kāryaṃ tat tāvat nirvartyate, śeṣakāryāṇi yadi na śakyāni, nāṅgānurodhena pradhānasya guṇo bādhitavyaḥ. tad dhy aṅgam, yat pradhānasyopakaroti, na yad apakāre vartate. tatra ca śeṣakāryāṇi kriyamāṇāni pradhāne vrīhitvaṃ guṇaṃ vihanyuḥ. vrīhitvaṃ ca pradhāne sākṣād aṅgabhūtaṃ śrūyate, vrīhibhir yajeteti. tasmān na teṣv anurodhaḥ kāryaḥ, asati hy aṅgapradhānavibhāga{*5/452*} etad evaṃ syāt, asti hy asau. tasmān na pratinidhir iti. tathā cānyārthadarśanam api bhavati, tad eva yādṛk tādṛg hotavyam iti.
NOTES:
*{5/451: E2: ekadeśe}*
*{5/452: E2: aṅgabhūpradhānavibhāga}*
============================================================================
Adhyāya 6:
[674]{*6/1*}
NOTES:
*{6/1: E2: 5,268; E6: 2,153}*
śeṣād dvyavadānanāśe syāt tadarthatvāt

6.4.2

darśapūrṇamāsayoḥ śrūyate: yadāgneyo 'ṣṭākapālo 'māvāsyāyāṃ paurṇamāsyāṃ vācuyato{*6/2*} bhavati{*6/3*} iti. tatra yadi dvyavadānamātram uddhṛtaṃ vyāpadyate, kiṃ śeṣāt punar avadeyam, neti bhavati saṃśayaḥ. kiṃ prāptam. dvyavadānanāśe, śeṣāt punar avadeyam. kutaḥ? tadarthatvāt, agnyarthaṃ hi tad dhaviḥ, agnaye yāgo nirvartayitavya iti, tadavadāne vinaṣṭe yāgaḥ kartavya{*6/4*} evāvatiṣṭhate, prayojanaṃ ca yāgena. sa cāgneyena kriyamāṇaḥ śruta evābhinirvartito bhavatīti kim iti na kriyeta. tasmāc cheṣād avadātavyam iti.
NOTES:
*{6/2: E1,6; E2: cācyuto}*
*{6/3: TS 2.6.3.3}*
*{6/4: E2 (v.l.): kartavyety}*
nirdeśād vānyad āgamayet

6.4.3

atha vānyad dhavir āgamayen na śeṣād avadātavyam. kutaḥ. nirdeśāt, nirdeśo hi bhavati, madhyāt pūrvārdhād avadeyam iti, dvyavadānaṃ ca homasaṃbaddham{*6/5*}, dvyavadānaṃ juhotīti. tatrānyac chiṣṭaṃ madhyasya pūrvārdhasya viśeṣaṇārtham. yac ca tad dhomasaṃyuktaṃ tadvinaṣṭam, tac cheṣeṇa kriyamāṇam amadhyenāpūrvārdhena ca kṛtaṃ syāt. nanv avatte yac chiṣṭaṃ tato madhyāt pūrvārdhāc ca grahīṣyate. ucyate, kṛtsnasya yat madhyaṃ pūrvārdhaṃ ca tac coditam, na itarasya.
atha vā nirdeśād iti, vinaṣṭe hy anyad dravyaṃ nirdiśyate, yasya sarvāṇi havīṃṣi naśyeyur duṣyeyur vāpahareyur vā[675]{*6/6*}ājyena tā devatāḥ parisaṃkhyāya yajerann iti, haviṣo nāśa ājyaṃ prāptam. tena na śeṣād avadātavyam iti.
apara āha, śeṣanirdeśād iti, nirdiśyate hi tac chiṣṭam aparebhyaḥ śeṣakāryebhya iti. tan nopapadyate, na hi tāni śeṣakāryāṇi havīṃṣi prayojayanti, na cānivṛttaprayojanaṃ havir anyatra pratipādyam. tasmān nāyam arthaḥ.
NOTES:
*{6/5: E1,6; E2: homasaṃnaddham}*
*{6/6: E2: 5,269; E6: 2,154}*
api vā śeṣabhājāṃ syād viśiṣṭakāraṇatvāt

6.4.4

atha sviṣṭakṛd artham avattaṃ yadi vinaśyati, tatra kiṃ śeṣād avadeyam uta neti. kiṃ prāptam? punaḥ śeṣād avadeyam iti. kutaḥ? nātra kṛtsnasyottarārdhād avadīyate{*6/7*}. kasya tarhi? saṃnihitasya, sati hi prayojane saṃnihitasyāvadeyam iti, tasmād{*6/8*} avadīyamāne śrutaṃ kṛtaṃ bhavati. tasmāt śeṣād avadeyam iti.
evaṃ prāpte brūmaḥ, śeṣabhājāṃ syāl lopaḥ. kutaḥ? viśiṣṭakāraṇāt, viśiṣṭaṃ hi kāraṇaṃ tasyāvadāne, kathaṃ pratipādyeteti. pratipattiś ca viviktakaraṇenopakaroti, tasya viviktakaraṇāya pratipādyamānasya niyamo 'yaṃ sviṣṭakṛd dhomena pratipādayitavyaḥ. tathā hi sa pratipādito bhavati. sa yadi homāyoddhṛto vipadyeta, kṛte viveke na punar grahaṇaṃ prayojayet, pratipādyamānaś ca sviṣṭakṛd dhomena pratipādayitavya iti. pratipādyamānābhāvāl lopa eva sviṣṭakṛtaḥ syāt, pradhāne kṛte śiṣṭaṃ [676]{*6/9*} sarvaśeṣakāryasādhāraṇam. tatraikasyoddhṛtau śiṣṭam anyatra pratipādanīyam.
NOTES:
*{6/7: E1 (v.l.): uttarārdho gṛyate}*
*{6/8: E1 (v.l.): tasya}*
*{6/9: E2: 5,277; E6: 2,154}*
nirdeśāc cheṣabhakṣo 'nyaiḥ pradhānavat

6.4.5

sto darśapūrṇamāsau, tatra bhakṣāḥ{*6/10*} prāśitracaturdhākaraṇaśaṃyuvākakālāḥ. teṣu saṃdehaḥ, kim anya eva teṣāṃ bhakṣayitāraḥ, uta prakaraṇagatā iti{*6/11*}. kiṃ prāptam? śeṣabhakṣo 'nyair aprakaraṇasthaiḥ kartavyaḥ. kutaḥ? nirdeśāt, nirdiśyante{*6/12*} hy adhvaryādaya iḍābhakṣe, yajamānapañcamā iḍāṃ bhakṣayantīti. sarveṣu bhakṣayitṛṣu{*6/13*} prāpteṣu parisaṃkhyānārtho nirdeśaḥ kriyate. iḍām evaite bhakṣayeyur iti, yathāgneyo 'ṣṭākapāla{*6/14*} iti sarvasminn avayavini yāgāniyame prāpte dvyavadānamātraṃ śrūyate, vidhir vā na{*6/15*}, prāptatvāt, nānuvādo 'narthakatvāt, parisaṃkhyā tv arthavattāya, evam eṣāṃ parisaṃkhyeti. api ca yadi prakṛtā eva bhakṣayeyuḥ, aśvamedhe doṣaḥ syāt, bahutvād bhakṣāṇām, bhakṣayanto mriyeran.
NOTES:
*{6/10: E1,6; E2: bhakṣaḥ}*
*{6/11: E1,6; E2: prakaraṇagatāḥ puruṣā iti}*
*{6/12: E2,6: nirdeśyante}*
*{6/13: E1,6; E2: bhakṣayitavyeṣu}*
*{6/14: TS 2.6.3.3}*
*{6/15: E1,6; E2: sa vidhir na}*
sarvair vā samavāyāt syāt

6.4.6

sarvair vā prakṛtair eva bhakṣyeta. tad dhi bhakṣaṇaṃ puruṣasaṃskārārtham, puruṣāḥ saṃskṛtāḥ pracariṣyantīti. teṣu vinigamanāyā abhāvād yāvantaḥ prakaraṇe samavetāḥ, te sarve bhakṣayeyur iti.
nirdeśasya guṇārthatvam

6.4.7

atha yad uktam, nirdeśād{*6/16*} iti, guṇārthaḥ saḥ, anye karma[677]{*6/17*}karatvād eva prāptāḥ, tatra yajamānas teṣāṃ pañcamo vacanāt nirdiśyate. tatprāptyarthaṃ cedaṃ vacanam. tato na parisaṃkhyā.
NOTES:
*{6/16: Vgl. MS 6.4.4}*
*{6/17: E2: 5,271; E6: 2,155}*
pradhāne śrutilakṣaṇam

6.4.8

yat tu dvyavadānamātraṃ pradhāne nirdiśyate, tad vacanaprāmāṇyāt parisaṃkhyānārtham. na hi tatra kasyacid apūrvasya vidhiḥ, iha yajamāno vidhīyate, vidhiparisaṃkhyāsaṃśaye vidhir jyāyān. tatra svārthe śabdaḥ, parisaṃkhyāyāṃ trayo doṣāḥ, svārthahānam, asvārthaparigrahaḥ, prāptabādhaś ceti. tasmāt prākṛtā eva bhakṣayeyur iti.
arthavad iti cet

6.4.9

atha yad uktam, aśvamedhe virodhaḥ syāt, bahutvād bhakṣāṇām{*6/18*} iti, tat parihartavyam//
NOTES:
*{6/18: Vgl. Ś ad MS 6.4.4}*
na codanāvirodhāt

6.4.10

aśvamedhe na sarvaṃ bakṣayiṣyanti, arthāt sarvaṃ bhakṣayanto 'śvamedhaṃ na samāpayeyuḥ. tatrāśvamedhaśrutiḥ pratyakṣā, sā virudhyamānā codakaprāptaṃ sarvabhakṣaṇaṃ bādhate. prakṛtau tu na virodhaḥ. tasmāt sarvaṃ prakṛtā bhakṣayeyur iti.
arthasamavāyāt prāyaścittam ekadeśe 'pi

6.4.11

sto darśapūrṇamāsau, tatrāmananti, bhinne juhoti, skanne juhotīti. tatra saṃdehaḥ, kiṃ kṛtsne bhinne skanne ca [678]{*6/19*} prāyaścittam, utaikadeśe 'pi bhinne skanne ceti. kiṃ punaḥ sarvabhinnam, kim ekadeśabhinnam iti, cūrṇīkṛtam ayogyaṃ prayojanāya, kṛtsnabhinnam{*6/20*}. yac chakale vigate 'pi prayojanasamartham, tad ekadeśabhinnam iti. kiṃ prāptam. ekadeśabhinne 'pi prāyaścittam. kasmāt. arthasamavāyāt, samavetaṃ tatra bhedanam, ekadeśabhinnam api bhinnam iti, evaṃ prāpte nimitte naimittikaṃ kartavyaṃ bhavati.
NOTES:
*{6/19: E2: 5,272; E6: 2,156}*
*{6/20: E1,6; E2: tat kṛtsnabhinnam}*
na tv aśeṣe vaiguṇyāt tadarthaṃ hi

6.4.12

tuśabdaḥ pakṣaṃ vyāvartayati. nāśeṣe bhinne{*6/21*} prāyaścittaṃ syāt. vinaṣṭasaṃskārārthaṃ hi prāyaścittam. kutaḥ. etad bhedanavatā prayojanam asti, na homena, tena saṃskṛtena{*6/22*} prayogaḥ kariṣyanta iti prāyaścittaṃ kriyate. na ca, tena cūrṇīkṛtena prayogaḥ śakyate kartum. tasmāt prāyaścittam anarthakam. ekadeśabhinnena tu saṃskṛtena śakyate prayogaḥ, tasmād ekadeśabhinne prāyaścittaṃ syād iti.
NOTES:
*{6/21: E1,6; E2: nāśeṣe 'pi bhinne}*
*{6/22: E1,6; E2: cūrṇīkṛtena}*
syād vā prāptanimittatvād ataddharmo nityasaṃyogān na hi tasya guṇārthenānityatvāt

6.4.13

syād vā prāyaścittam, kṛtsnabhinne 'pi. kutaḥ. prāptanimittatvāt, prāptaṃ hi nimittaṃ bhedanam, prāpte ca nimitte naimittikaṃ kartavyam. yac ca uktam, vyāpannasaṃskārārthaṃ prāyaścittam iti, nāyaṃ tasya dharmaḥ. kutaḥ. nityasaṃyogāt, nityavad dhomaḥ. anityaṃ hi bhedanam, na hi nityam anityasyopakartuṃ codyate. yadi nityaṃ darśapūrṇamāsayor aṅgaṃ nānityasyopakārāya. kutaḥ. kadācid anityaṃ naiva syāt, tatra kathaṃ tasyopakārakaṃ bhavet. tatra ko doṣaḥ. na śakyaṃ [679]{*6/23*} nityenopakartum{*6/24*}, tena nityam upakuryād iti vacanaṃ pralāpa eva. atha naimittikam, na doṣo bhavati. tasmād asmatpakṣa eva. asmin pakṣe yadā bhinnam, tadā homaḥ. yadā na bhinnam, tadā naiva homo vidhīyate. bhavadīye pakṣe bhavati doṣaḥ, nityānityayor nāsti saṃbandha iti. tasmāt bhinnamātre prāyaścittam iti.
NOTES:
*{6/23: E2: 5, 274; E6: 2,156}*
*{6/24: E1,6; E2: nityasyopakartum}*
guṇānāṃ ca parārthatvād vacanād{*6/25*} vyapāśrayaḥ syāt

6.4.14

asti vacane na guṇo guṇārtho bhavitum arhati{*6/26*}, prakaraṇataḥ sarvaṃ pradhānārtham. bhinnam api homo 'pi, na ca bhinnam ādhārabhāvenopadiśyate. bhinnasyādhārabhāve hi na homāntaraṃ vidhīyeta. pradhānasyaiva hi tadā bhinno guṇa iti gamyate. tatrāhavanīyasaṃyogo bādhyeta. vacanād vikalpa iti cet. na, nimittatvena saṃbhavāt, homasya ca śrutyā vihitatvāt. yadā homo vidhīyate, tadā śrutyā, yadā bhinno guṇaḥ, tadā vākyena. tasmān nādhāro bhinnaḥ. yady ucyeta, nimittapakṣe 'pi na homāntaram, prakṛtasyaiva homasya nimittaṃ vidhīyeteti. tan na, anupādīyamānaṃ hi nimittam ity ucyate. yadi hi vidhīyeta, nimittam eva tan na syāt. yadi ca yasyāpi nimittaṃ so 'py uddiśyeta, tatra dvayor uddiśyamānayoḥ saṃbandha eva na syāt. na cātra bhedanaṃ kuryād iti vidhīyate. bhedane nirvṛtte yad anyac chrūyate, tad vidhīyate.
NOTES:
*{6/25: E1,6; E2 om. vacanād}*
*{6/26: E2 (v.l.): na guṇā guṇārthā bhavitum arhanti}*
bhedārtham iti cet

6.4.15

athocyate, evam upāyaṃ tatkapālaṃ saṃdhīyate. gāyatryā [680]{*6/27*} tvā śatākṣarayā saṃdadhīteti{*6/28*} tatkapālaṃ saṃdadhyām{*6/29*} iti. tatra vakṣyāmaḥ,
NOTES:
*{6/27: E2: 5,276; E6: 2,157}*
*{6/28: E2 (v.l.): gāyatryā saṃdadhīteti}*
*{6/29: E2 (v.l.): kapālaṃ saṃdadhyām}*
śeṣabhūtatvāt{*6/30*}

6.4.16

na bhedanasya śeṣabhūtaṃ yujyate, na tat saṃdhātuṃ śakyate homena mantreṇa vā. mṛdāpi saṃdhīyamānasya bhinnabuddhir naivāpeyāt.
NOTES:
*{6/30: E2: nāśeṣabhūtatvāt; E2 verzeichnet in der Fußnote ferner die Lesart śeṣabhūtatvāt der gedruckten Ausgaben}*
anarthakaś ca sarvanāśe syāt

6.4.17

sarvanāśe ca śrūyate, bhinnaṃ kapālam apsu pravahantīti{*6/31*}, tatrānarthakaḥ saṃskāraḥ. nanu tata uddhṛtyopadhāyiṣyate. neti brūmaḥ, anyad upadadhātīti hy āmananti. tasān naimittikaṃ karmāṅgaṃ bhinne juhotīti.
NOTES:
*{6/31: E1,6,E2 (v.l.); E2: praharatīti}*
kṣāme tu sarvadāhe syād ekadeśasyāvarjanīyatvāt

6.4.18

darśapūrṇamāsayoḥ śrūyate, atha yasya puroḍāśau kṣāyatas taṃ yajñaṃ varuṇo gṛhṇāti. yadā tad dhaviḥ saṃtiṣṭheta, atha tad eva havir nirvapet. yajño hi yajñasya prāyaścittir iti. tatra saṃdehaḥ. kiṃ sarvakṣāme prāyaścittam, utaikadeśakṣāma iti. kiṃ prāptam. prāptanimittatvāt kṛtsne vaikadeśe vā. evaṃ prāpte brūmaḥ, kṣāme tu sarvadāhe syād iti. tuśabdaḥ pakṣaṃ vyāvartayati, kṣāme sarvadāhe prāyaścittaṃ syāt. kutaḥ. ekadeśasyāvarjanīyatvāt, na śakyata{*6/32*} ekadeśakṣāmatā{*6/33*} varjayitum. niyatam agnisaṃyoge dāhyasya sūkṣmā{*6/34*} avayavāḥ kṣīyante. tapteṣu ca [681]{*6/35*} kapāleṣv adhaḥ pākārthaṃ puroḍāśo 'dhiśrīyate, upari cāṅgārā abhyuhyante, tad avarjanīyam. nimittatvenāpi śrūyamāṇaṃ nityam eva syāt. tatra yasyeti nimittaśravaṇaṃ vivakṣitaṃ syāt. tasmāt sarvakṣāme prāyaścittam iti.
NOTES:
*{6/32: E2 (v.l.): na śakya}*
*{6/33: E2: ekadeśakṣāmo}*
*{6/34: E2 (v.l.): niyamenāgnisaṃyoge hy asya sūkṣmā}*
*{6/35: E2: 5,277; E6: 2,158}*
darśanād vaikadeśe syāt

6.4.19

na caitad asti, sarvadāhe prāyaścittam iti, ekadeśe kṣāyati bhavitum arhati. nimittaṃ hy upasaṃprāptaṃ{*6/36*} kṣāṇaṃ nāma. ekadeśakṣāṇam api kṣāṇam eva. yadi tatra na kriyate, śrutaṃ na kriyeta. na caitad yuktam. api ca darśayati, yadā tad dhaviḥ saṃtiṣtheta{*6/37*}, athaitad{*6/38*} eva havir nirvaped iti, tenaiva haviṣā saṃsthānaṃ darśayati. tat sarvakṣāṇe nāvakalpate. tasmād ekadeśa eva kṣāyati prāyaścittam iti.
NOTES:
*{6/36: E2 (v.l.): hy ubhayaṃ prāptaṃ}*
*{6/37: E1,6; E2: saṃtiṣthate}*
*{6/38: E1,6; E2: atha tad}*
anyena vaitac chāstrād dhi kāraṇaprāptiḥ

6.4.20

vāśabdaḥ pakṣaṃ vyāvartayati. na caitad asti, yad uktam, ekadeśe 'pi kṣāyati{*6/39*} prāyaścittam iti, kiṃ tarhi. kṛtsnakṣāma eva prāyaścittam. upasaṃprāptaṃ hi nimittam, yac chāstroktaṃ puroḍāśau kṣāyata iti, kṛtsnasya kṣātir{*6/40*} nāvayavasya. na caikadeśakṣāme, tasyāvarjanīyatvāt. atha yad uktam, kṣāmeṇa haviṣā samāptir dṛśyate, yadā tad dhaviḥ saṃtiṣṭheteti. ucyate, saṃsthāne nimitte prāyaścittam. yadāpy anyenāpi haviṣā tat saṃsthāpyate, tadāpi prāyaścittam iti na doṣaḥ.
[682]{*6/41*}
NOTES:
*{6/39: E1,6,E2 (v.l.); E2: ekadeśe kṣāyati}*
*{6/40: E2: kṣatir}*
*{6/41: E2: 5,277; E6: 2,158}*
taddhaviḥśabdān neti cet

6.4.21

evaṃ ced ucyate, anyena haviṣā yadā saṃsthāpyata iti. naivam. taddhaviḥśabdāt, taddhaviḥśabdo 'tra bhavati. yadā taddhaviḥ saṃtiṣṭheteti. atrānyena haviṣā saṃsthāpyamāne taddhaviḥśabdo nāvakalpyeteti.
syād anyāyatvād{*6/42*} ijyāgāmī haviḥśabdas talliṅgasaṃyogāt

6.4.22

syād ijyāgāmī{*6/43*} haviḥśabdaḥ. taddhaviḥ saṃtiṣṭheta taddhaviṣka karma saṃtiṣṭheteti{*6/44*}. nanu mukhyābhāve gauṇo gṛhyate, nānyatheti. ucyate, mukhyābhāva evāyam. katham. yadā saṃtiṣṭheta, tat karma tena haviṣeti vākyaṃ bhidyeta. avācakaṃ ca syāt. karmaiva hi saṃtiṣṭhate, na haviḥ, tena nimittam{*6/45*}. tad dhavir ity anuvādaḥ. anuvādaś ced anyahaviṣke 'pi karmaṇi saṃsthite prāyaścittam iti gamyate. kathaṃ punar haviḥśabdaḥ karmaṇi vartata iti. talliṅgasaṃyogāt, haviḥsaṃbaddhaṃ karma haviḥśabdena haviḥsaṃbandhād{*6/46*} avagamyate, yathā prasahyakāritayā devadattasaṃbaddhayā{*6/47*} lakṣyate siṃhaḥ. evaṃ haviṣāpi karma lakṣyate. tasmāt kṛtsnakṣāme prāyaścittam iti.
NOTES:
*{6/42: E1 (Fn.): 2 HSS haben anyāyatvāt nicht}*
*{6/43: E2: ijyagāmī}*
*{6/44: E1 hat taddhaviṣka karma santiṣṭheta in Klammern gesetzt}*
*{6/45: E2: tena saṃsthānaṃ nimittam}*
*{6/46: E1 (v.l.): haviḥṣv eva buddhisaṃbandhād}*
*{6/47: E1,6; E2: devadattasaṃbaddhyā}*
yathāśrutīti cet

6.4.23

darśapūrṇamāsābhyāṃ svargakāmo yajeteti śrūyate, tatra [683]{*6/48*} idam asti vacanam, yasyobhayaṃ havir ārtim ārcched aindraṃ pañcaśarāvamodanaṃ nirvaped{*6/49*} iti. tatra saṃdehaḥ, kim ubhayasminn{*6/50*} ārte pañcaśarāvo nirvaptavyaḥ, utānyatarasminn iti. kiṃ prāptam. iti cet paśyasi, evaṃjātīyaka ekasminn{*6/51*} iti.
tatra brūmaḥ, ubhayor iti. kutaḥ. yathāśruti bhavitum arhati, yad yac chrūyate, tad avagamyate. ubhayoś cārtau śrūyate, śrūyamāṇaṃ ca vivakṣituṃ nyāyyam, itarathā yāvad eva havir iti tāvad evobhayaṃ havir iti syāt. tasmād ubhayor ārtyāṃ pañcaśarāva iti.
NOTES:
*{6/48: E2: 5,278; E6: 2,159}*
*{6/49: TaitBr. 3.7.1.8}*
*{6/50: E1 (v.l.): ubhayasya}*
*{6/51: E1 (v.l.): evaṃjātīyake kasyārtyām; E2: evaṃjātīyaka ekasyārtyām}*
na tallakṣaṇatvād upapāto hi kāraṇam

6.4.24

naitad evam. upapāto hy ārtisaṃbaddhaṃ dravyam, tatkāraṇam. tasya lakṣaṇaṃ havir ārtiḥ, tad vyastaṃ samastaṃ ca nimittam. na hy ubhayaśabdena śakyaṃ viśiṣṭum, viśiṣyamāṇe{*6/52*} hi vākyam bhidyeta, haviṣa ārtau pañcaśarāvaḥ. sa cobhayasya haviṣa iti.
āha, yadi viśeṣaṇaṃ na mṛṣyate, haviṣāpi te viśeṣaṇaṃ na prāpnoti. tad abhidhīyate, mṛṣyāmahe haviṣā viśeṣaṇam, aviśeṣyamāṇe 'narthakaṃ syāt. yasyārtim ārcched ity aviśeṣe yatkiṃcid iti gamyate{*6/53*}. tatra sarvasyaiva kiṃcid ārtim ṛcchati, antataś caritaṃ nimiṣitaṃ cintitam{*6/54*} iti. tatra yasyeti nimittavacanaṃ nityam anupapannaṃ{*6/55*} gamyate. tasmād avaśyam ārtir viśeṣṭavyā. sā ca haviṣā viśiṣyate, tathā haviḥ [684]{*6/56*} ārtisaṃbandhanirvṛttir animittaṃ pañcaśarāvasya. śaknoti hi śrutyā taṃ saṃbandhaṃ vaktum. havir ubhayasaṃbandhaṃ tu vākyena brūyāt, durbalaṃ ca vākyaṃ śruteḥ.
nanu havir ārtisaṃbandho 'pi vākyenaiva. ucyate, ārtinirvṛttir api tatra gamyate. sā ca śrutyā, havir ubhayasaṃbandhe 'tyantaṃ śrutir avahīyate{*6/57*}. tasmān na tatsaṃbandho nirvartyamāno nirdiśyata iti. kathaṃ tarhy ubhayaśabdaḥ. ubhayam iti nityānuvādaḥ, ekasminn apy ārte 'parasminn api. tasmād uktaṃ yasyobhayaṃ havir ārtim ārcched iti.
atha kasmān na padadvayaviśiṣṭārtir nimittaṃ pratīyata iti, yasyobhayaguṇaviśiṣṭaṃ havir ārtim ārcched iti. atrocyate, kathaṃ tāvad bhavān manyate, viśiṣṭenārthena viśiṣṭārtir nimittam iti. āha, viśiṣṭārthasya saṃnidhānād viśiṣṭo 'rtha ārtisaṃnihitaḥ. kiṃ punaḥ syāt, yady evaṃ bhavet. tata ubhayaviśiṣṭārtir{*6/58*} nimittam iti gamyate.
atrocyate, idaṃ tāvad devānāṃpriyaḥ praṣṭavyaḥ. yasyāpi hi viśiṣṭārtha ārtisaṃnihito bhavati. kiṃ tasyāviśiṣṭo daṇḍaiḥ parāṇudyate. kim ato yan na parāṇudyate. etad ato bhavati, aviśiṣṭagatāpy{*6/59*} ārtir nimittaṃ{*6/60*} pañcaśarāvasya bhavati. nanūbhayaśabdo havir viśekṣyati{*6/61*}. na, haviḥśabdenāsaṃbadhyamānas tan na śaknoti viśeṣṭum. ānantaryāt saṃbhantsyate, tarhi tathāpi na samarthaḥ. na hy asau nivṛttiṃ prayojayati{*6/62*}.
āha, viśeṣavacanatvāt tannirvartako bhaviṣyati, yathā śuklā gaurānīyatām iti. na, evam abhihite kṛṣṇām{*6/63*} ānayanti. śuklaśabda enāṃ gāṃ kṛṣṇādibhyo nivartayati.
ucyate, viṣama upanyāsaḥ, na tatra gavākṛtyā dravyaṃ lakṣayitvā, tasyānayanam ucyate, tatrāpi ced evam abhaviṣyat, naiva enāṃ [685]{*6/64*} śuklaśabdo{*6/65*} vyaśekṣyata. ubhayaviśeṣaṇaviśiṣṭaṃ tu tatrānayanaṃ pradhānam ucyate. iha punar ārtihaviṣṭvalakṣite dravye pañcaśarāvaḥ{*6/66*}. kiṃ punaḥ kāraṇam. pradhānabhūta ākhyātārthe saṃhatya viśeṣaṇaṃ bhavati, parārthe punar viyujyeti{*6/67*}. ucyate, pradhānabhūta ākṛtir guṇo vā tatsaṃbandhārtham ucyate, tatrobhayaviśeṣaṇaviśiṣṭa{*6/68*} ekasmād vākyād avagamyate. tad viśiṣṭaṃ ca kṛtvā kṛtī bhavati. anyataraviśiṣṭaṃ kurvann aśrutaṃ kuryāt. yatra punar ākṛtilakṣite dravya ākhyātārthaḥ kīrtyate, tatra sarveṣv eva tajjātīyeṣūkto bhavati. na tatraikasmin nirvṛtte kṛtaṃ{*6/69*} manyeta. aparasminn api hy ākṛtilakṣite tad uktam eva. tatroktam apratiṣiddhaṃ ca kim iti na kriyeta. ākhyātārthe punaḥ pradhāne na tasyākṛtilakṣitena saṃbandhaḥ. tatra tadākṛtikāntare 'nupasaṃhriyamāṇe 'pi kṛtam eva pradhānam, saguṇaṃ ca pradhānaṃ bhavati. na ca kiṃcic chrutaṃ hīyeteti. tasmāt tatra viśeṣaṇaṃ yuktam, na tv iha tathā. iha hi havir ākṛtikasya dravyasyārtau pañcaśarāva ity uktam. tan na śakyaṃ viśeṣavacanena pratiṣedhāvācakena nivartayitum.
api cobhayaśabde haviṣā saṃbadhyamāne 'pi naivobhayaviśiṣṭārtiḥ pratīyate. kiṃ kāraṇam. haviṣobhayaśabdaḥ saṃbadhyate. nārtim ārcched ity anena padena. tatra saṃnihite 'py ubhayaśabde haviḥśabdasya yāvānarthaḥ, tāvataivārtiḥ saṃbadhyate. aviśiṣṭaś ca tatrārthaḥ{*6/70*}. tasmān nobhayaviśiṣṭārtir nimittam iti.
athārtyāśrayavibhaktiyogād ubhayaśabdasya, ubhayaviśiṣṭārtir ity ucyate. tan na, vibhaktisaṃyogo hi havir viśeṣaṇam ubhayaśabdaṃ śaknuyāt kartum, samabhivyāhārāt, nārtiviśeṣaṇam. na hy asyārtyā havir viśiṣṭasya samabhivyāhāro 'sti. [686]{*6/71*} athocyate, asaty api samabhivyāhāra ārtiśabdasaṃnidhānāt tadviśiṣṭaivārthiḥ pratyeṣyata iti. tan na, asatyāṃ hy ākāṅkṣāyāṃ saṃnidhānam akāraṇaṃ bhavati, yathā bhāryā rajñaḥ, puruṣo devadattasyeti. ekavākyagatatvāt tadviśiṣṭaṃ gamyata iti cet. naitad evam. ekasminn api vākye tadavayavabhūtasyānapekṣitasya naiva bhavati saṃbandhaḥ, yathā, aśvena vrajati, śvetena paṭenāvṛta iti, nānapekṣitasyāśvasya śvaityaṃ viśeṣaṇaṃ bhavati.
athocyate, ārtiviśiṣṭena haviṣobhayasya{*6/72*} saṃbandha iti. tad api nopapadyate. na hy ārtim ārcched iti havir viśeṣaṇatvenopādīyate. kiṃ tarhi. pañcaśarāvasya nimittatvena, havir ārter ubhayapañcaśarāvasaṃbandhe yaugapadyenābhyupagamyamāne vākyaṃ bhidyeta.
atha havir ākṛtilakṣitena saṃbaddhaṃ ārcched iti punar havir viśiṣṭenobhayaśabdena saṃbadhyeta. tathāpi vākyaṃ bhidyeta. tasmān nobhayaviśiṣṭārtir nimittam.
āha, yathaivākhyātārthaprādhānya ubhayaviśiṣtocyata iti nānyataraviśiṣṭā nimittam gamyate. evam itarasminn api pakṣe ubhayaviśeṣaṇaviśiṣṭā sā ucyate, iti yady api svena ātmanāviśiṣṭāviśiṣṭā, tathāpy anyataraviśiṣṭā bhavantī na nimittaṃ bhavitum arhatīti. ko viśeṣa{*6/73*} iti. tad abhidhīyate, matpakṣa upādeyatvena viśeṣaṇadvayam, tvatpakṣe punarlakṣaṇatvena. āha, kim ataḥ, yal lakṣaṇatvena. ucyate{*6/74*}, etad ato bhavati. havirākṛtyā lakṣyate dravyam, tasya kiṃcid vaktavyam iti. tad alakṣitam ucyamānaṃ na vijñāyeta kasya syād iti. athavā sarvasyaiva dravyasyeti gamyeta. tasminn ubhayasminn apy aviśiṣṭe{*6/75*} sati tasyāśrayaṃ lakṣayituṃ havirākṛtir ucyate. [687]{*6/76*} tatra dvayam āpatati. yad dhavirākṛtikaṃ tadārtam iti, yad vā yad dhavirākṛtikam, tad ubhayam iti. yadi tāvad yad dhavirākṛtikaṃ tadārtam ity apekṣyate. tato havirākṛtikam ubhayam anubhayaṃ vārtaṃ nimittaṃ gamyate.

atha yad dhavirākṛtikaṃ tad ubhayam iti tato nārtir haviṣā viśeṣyate. haviṣāviśiṣyamāṇāyam{*6/77*} artāv ubhayaśabdo havir viśekṣyatīti, naitad avakalpate. katham iti. evaṃ kila viśeṣyeta, yad dhavirākṛtikam ubhayam iti, tatra punar vaktavyam, yad dhavirākṛtikam ubhayam, tac ced ārtam iti. kathaṃ tena viśiṣṭenārtiḥ saṃbadhyeteti, na{*6/78*} punar ubhayahaviḥśabdau cārtiviśeṣaṇārtham{*6/79*} uccāryeyātām. atha punaruccāraṇaṃ na kriyate, tathā yady api haviḥśabdas tantreṇārtyubhayāśrayalakṣaṇārthaṃ{*6/80*} noccāryeta. aviśiṣṭam{*6/81*} ārter lakṣaṇaṃ syāt, aviśiṣṭam ubhayasya. viśiṣṭe iṣṭe punaruccāraṇaṃ kartavyam. tatra vākyabhedaḥ.
evam ubhayaśabdo yady ārcchatinā saṃbadhyeta, na havirviśiṣṭaṃ syāt, tatrāviśiṣṭasya haviṣa ārtir nimittam syāt. atha haviḥśabdena saṃbadhyeta, punarārtisaṃbandhārthaṃ haviḥśabdasahitam uccāryeta, tac caitad iti vā sarvanāmnā nirdiśyeta, tatra sa eva vākyabhedaḥ.
upādeyatve punar nānyonyaviśeṣaṇatvena prayojanam. dvayam apy ārtiṃ viśeṣṭum uccāryeta. tatra nānyataraviśiṣṭārtir nimittaṃ bhaviṣyati. lakṣaṇatve tv anyataraviśiṣṭā bhavatīty eṣa viśeṣaḥ.
api ca, sarvasvaiva padasya padāntarasaṃbandhe sati ca, śabdād ṛte tṛtīyena padena satyāṃ gatau saṃnihitenāpi saṃbandho na yuktaḥ, na hi bhavati, bhāryā rājñaḥ puruṣo devadattasyety atra rājā puruṣaviśeṣaṇam. asatyāṃ tu gatāv upādeyasyānekasyāpi pradhānena saṃbandho 'vakalpate vyavahitenāpi. vyava[688]{*6/82*}dhānād artho balīyān iti, lakṣaṇatve tu lakṣaṇadvayasaṃnipāte 'vaśyaṃ heye 'nyatam asmin{*6/83*} vyavahito guṇo vā hātavyo bhavati.
NOTES:
*{6/52: E1,6; E2: viśeṣyamāṇe}*
*{6/53: E1 (v.l.): aviśeṣād yatkiṃcid iti gamyate}*
*{6/54: E1 (fn.): Einige HSS haben: cintitam nicht}*
*{6/55: E1,6; E2: nitye 'nupapannaṃ}*
*{6/56: E2: 5,281; E6: 2,160}*
*{6/57: E1,6; E2: eva hīyate}*
*{6/58: E2 (v.l.): ubhayārtheta viśiṣṭārtir}*
*{6/59: E1,6; E2: avirviśeṣṭagatāpy}*
*{6/60: E1,6; E2: nimitta}*
*{6/61: E1,6; E2: haviśekṣyati (?)}*
*{6/62: E2 (v.l.): pratyāyayati}*
*{6/63: E1,6; E2: evam abhihite na kṛṣṇām}*
*{6/64: E2: 5,282; E6: 2,160}*
*{6/65: E1 (v.l.): aśuklaśabdāt}*
*{6/66: E1,6,E2 (v.l.); E2: pañcaśarāvaḥ kartavyaḥ}*
*{6/67: E2 (v.l.): viyutyeti}*
*{6/68: E1,6; E2: tatrobhayaviśeṣaṇaviśiṣṭam}*
*{6/69: E1,6, E2 (v.l.); E1 (v.l.), E2: kṛtī}*
*{6/70: E2 (v.l.): tasyārthaḥ}*
*{6/71: E2: 5,284; E6: 2,161}*
*{6/72: E2 (v.l.): haviṣobhayaśabdasya}*
*{6/73: E1,6; E2: ko vā viśeṣa}*
*{6/74: E2 (v.l.): tad ucyate}*
*{6/75: E1,6,E2 (v.l.); E2: nirdiṣṭe}*
*{6/76: E2: 5,285; E6: 2,162}*
*{6/77: E2: haviṣāviśeṣyamāṇāyam}*
*{6/78: E2 om. na}*
*{6/79: E2: punaś cobhayahaviḥśabdāv ārtiviśeṣaṇārtham}*
*{6/80: E1,6,E2 (v.l.); E2: tantreṇārtyubhayāśrayalakṣaṇatve}*
*{6/81: E1,6; E2: tathāpy aviśiṣṭam}*
*{6/82: E2: 5,287; E6: 2,163}*
*{6/83: E1,6; E2: 'nyatarasmin}*
homābhiṣavabhakṣaṇaṃ ca tadvat

6.4.25

jyotiṣṭome śrūyate, havirdhāne grāvabhir abhiṣutyāhavanīye hutvā pratyañcaḥ paretya sadasi bhakṣān{*6/84*} bhakṣayantīti. tatrānyena vacanenābhiṣava uktaḥ, yajatinā homaḥ. tau tāvan na vidhīyate, na ca tayoḥ kramaḥ. arthād eva hi sa prāptaḥ. tasmād ekakartṛkaṃ homābhiṣavābhyāṃ bhakṣaṇaṃ vidhīyate. abhiṣave kṛte home ca tatkartṛbhiḥ bhakṣaṇaṃ kartavyam iti. tatraiṣa saṃdehaḥ. kim ubhayaṃ yaḥ karyāt sa eva bhakṣayet, utānyatareṇāpi bhakṣaṇam iti. kim prāptam. homābhiṣavabhakṣaṇaṃ ca tadvat, tadvad eva syāt, yadvad dhaviṣa ārtiḥ. katham. naitad evaṃ saṃbadhyate, abhiṣutya tato hutvā tato bhakṣayed iti. nānenābhiṣavasya homasya ca kramaḥ kīrtyate, abhiṣutya ye juhvati, te bhakṣayantīti. vākyaṃ hy evaṃ bhidyeta, abhiṣutya bhakṣayanti, hutvā bhakṣayantīti.
tasmād dhomābhiṣavayoḥ paraspareṇa saṃbandho nāstīty ekenāpi bhakṣaṇaṃ saṃbadhyeta. apareṇāpi, abhiṣutya bhakṣayantīti{*6/85*}. tasmād anyatareṇa nimittena bhakṣaṇaṃ bhavatīti.
NOTES:
*{6/84: E2 hat bhakṣān in Klammern}*
*{6/85: E1 (v.l.): apareṇāpi, hutvā bhakṣayantīti}*
ubhābhyāṃ vā na hi tayor dharmaśāstram

6.4.26

ubhābhyāṃ vā nimittābhyāṃ bhakṣayet. na bhakṣaṇaṃ homābhiṣavayo[689]{*6/86*}r dharmo vidhīyate. kiṃ hi syād yadi tayor dharmo vidhīyeta. homābhiṣavau{*6/87*} pradhānam iti bhakṣaṇaṃ guṇaḥ pratipradhānaṃ bhidyeta. atha punar ubhābhyāṃ nimittābhyāṃ bhakṣaṇaṃ vidhīyate. tasmin vihita eko 'rtho vihito bhavati. tenaikaṃ vākyam, tad etāvati paryavasitaṃ bhavati, abhiṣutya hutvā bhakṣayantīti. tatraitad avāntaraṃ vākyam, hutvā bhakṣayantīti. na ca mahāvākye saty avāntaravākyaṃ pramāṇaṃ bhavati, padāntarasya bādhanāt, yathā, nodyantam ādityam īkṣeteti pratiṣedho gamyate mahāvākyāt, avāntaravākyād īkṣaṇavidhānam. tasmād anyataranimittaṃ bhakṣaṇam aśrutam. mahāvākyād idam avagamyate dve nimitte bhakṣaṇasyeti. bhakṣaṇaṃ cānyathā kurvañ chrutaṃ parityajet. tasmād ubhābhyāṃ bhakṣaṇam{*6/88*} iti.
NOTES:
*{6/86: E2: 5,288; E6: 2,163}*
*{6/87: E1,6; E2: tato homābhiṣavau}*
*{6/88: E1,6,,E2 (fn.); E2 ubhābhyāṃ nimittābhyāṃ bhakṣaṇam}*
punarādheyamodanavat

6.4.27

agnihotre śrūyate, yasyobhāv anugatāv agnī{*6/89*} abhinimlocet, yasya vābhyudiyāt punarādheyam eva tasya prāyaścittir iti. tatra saṃdehaḥ. kim anyatarānugamane punarādheyam, utobhayānugamana iti. kiṃ prāptam. punarādheyamodanavat syāt, yathā pañcaśarāvo 'nyatarasyārtau{*6/90*} bhavati. evaṃ punarādheyam anyatarānugamane bhavitum arhati, vākyabhedaprasaṅgād iti, yatheha yakṣye, iha sukṛtaṃ kariṣyāmīty evam evābhisaṃbandha{*6/91*} iti.
[690]{*6/92*}
NOTES:
*{6/89: E1,6; E2: yasyobhāv agnī anugatāv}*
*{6/90: E1,6; E2: 'nyatarasyārto}*
*{6/91: E1 (v.l.): ity evainam eva tat samindhata}*
*{6/92: E2: 5,289; E6: 2,164}*
dravyotpatter vobhayoḥ{*6/93*} syāt

6.4.28

dravye vinaṣṭe tasyaiva dravyasyotpattir atra prāyaścittam. tasya{*6/94*} dṛṣṭaṃ prayojanam, kathaṃ dravyaṃ bhaved iti punarādhānaṃ kriyate, tatraiṣa dharmaḥ, dvāv agnī sahotpadyete, na pṛthaktvena. tatrānyatarānugamane na śakyata eka evādhātum. viguṇaṃ syāt{*6/95*}. atha dvitīyam apy ādadhīta. sa yadi tāvad āhavanīyaḥ. tatrāhavanīyo 'nyo homārtho vidyata eveti na sa homāya syāt. yaś ca homārtham utpādyate sa āhavanīyaḥ, yata eṣa saṃskāraśabdaḥ{*6/96*}, saṃskāraśabdaś caikenāpi saṃskāreṇa vinā na bhavati. eṣo 'pi ca saṃskāraḥ, yad dhomārthatā, yad āhavanīye juhotīti{*6/97*} śrūyate{*6/98*}, tad ekasminn anugate, ekasminn ādhīyamāne vaiguṇyam, dvayor api hi{*6/99*} vaiguṇyam eva. tasmān naikasminn anugate punarādheyam aśakyatvād iti.
NOTES:
*{6/93: E2 (v.l.): dravyotpatteś cobhayoḥ}*
*{6/94: E1 (v.l.): tasyā}*
*{6/95: E1,6; E2: viguṇaṃ hi syāt}*
*{6/96: E1,6; E2: saṃskāraḥ}*
*{6/97: Tait.Br. 1.1.10.5}*
*{6/98: E1,6; E2: juhotīti hi śrūyate}*
*{6/99: E2 om. hi}*
pañcaśarāvas tu dravyaśruteḥ pratinidhiḥ syāt

6.4.29

darśapūrṇamāsayoḥ śrūyate, yasyobhayaṃ havir ārtim ārcched aindraṃ pañcaśarāvamodanaṃ nirvaped{*6/100*} iti. tatra saṃdehaḥ. kiṃ haviṣy ārte pañcaśarāvaḥ pratinidhiḥ, uta nimitte karmāntaram iti. kathaṃ pratinidhiḥ, kathaṃ karmāntaram iti. yady evam abhisaṃbandho bhavati, pañcaśarāvaṃ nirvapet kuyād{*6/101*} iti, [691]{*6/102*} tataḥ sāṃnyāyasya kārye pañcaśarāvaḥ pratinidhir iti. atha na pañcaśarāvo nirvapatinā{*6/103*}, kiṃ tu devatayā saṃbadhyate{*6/104*} pañcaśarāvam aindraṃ kuryād iti, tato nimitte yajatir vidhīyate. kiṃ tāvat prāptam. pañcaśarāvas tu dravyaśruteḥ pratinidhiḥ syāt. pañcaśarāvaḥ sāṃnyāyyasya{*6/105*} pratinidhiḥ. kutaḥ. dravyaśruteḥ, dravyasya nirvāpe śravaṇam, nendrasaṃbandhaḥ{*6/106*}. kutaḥ. evaṃ nirvāpavidhir bhaviṣyati, tatra śrutir vidhāyikā, itarathā dravyadevatāsaṃbandhe vākyaṃ syāt, tac ca{*6/107*} durbalaṃ śruteḥ. tasmāt pratinidhir iti.
NOTES:
*{6/100: Tait.Br. 3.7.1.8}*
*{6/101: E1 setzt kuyād (kuryād?) in Klammern; E2,6: nirvapet kuryād iti}*
*{6/102: E2: 5,290; E6: 2,164}*
*{6/103: E1,6; E2: pañcaśarāvo tato nirvapatinā}*
*{6/104: E1 (v.l.): pañcaśarāvo devatayā saṃbadhyate; pañcaśarāvo na nirvapatinā saṃbadhyate}*
*{6/105: E1; E2,6: sāṃnāyyasya}*
*{6/106: E1,6; E2: nendrasaṃbandhe}*
*{6/107: E1; E2,6: tatra}*
codanā vā dravyadevatāvidhir{*6/108*} avācye hi

6.4.30

nimitte vā yajatiḥ karmānataram, dravyadevatāvidhiḥ{*6/109*}. dravyadevatam iha śrūyate, pañcaśarāvam aindraṃ kuryād iti. itarathā hy aindram iti pramādapāṭho 'vagamyeta. aindramāhendrayor vāyathārthānuvāda aindram iti syāt. avācye hi te devate, aindraśabdenendro mahendraś ca na śakyo 'nuvaditum. viśeṣaṇatve vākyabhedaḥ. nanu śrutir balīyasīty uktam. satyam evam, kiṃ tv itarasmin pakṣe bādhyatetarāṃ śrutiḥ, aindraśabdasyātantratvāt//
NOTES:
*{6/108: E1,6,E2 (v.l.); E2: dravyadevatāvidher}*
*{6/109: E1,6,E2 (v.l.); E2: nimitte vāṅgabhūtaṃ karmānataraṃ yajatiḥ, dravyadevatāvidheḥ}*
sa pratyāmanet sthānāt

6.4.31

sa eṣa naimittiko yāgaḥ, kim amāvāsyāṃ pratyāmanet, [692]{*6/110*} neti. kiṃ prāptam. sa pratyāmanet, sthānāt, sa eṣa yāgo 'māvāsyāṃ pratyāmnātum arhati. kutaḥ. sthānāt, yāge vinaṣṭe yāga eṣa śrūyamāṇo yadi na naṣṭasyāṅgam, tato 'rthavān bhavati. athāṅgam, niṣprayojanasyārthaṃ{*6/111*} kriyamāṇaṃ niṣprayojanam eva bhavitum arhati, viguṇaṃ ca niṣprayojanam eva, vinaṣṭam āmāvāsyam iti pratyakṣam. idam api kartavyam iti śābdam, yad vinaṣṭam, tan niṣphalam iti na kartavyam. idaṃ ca kartavyam iti pratyāmnāyo 'vagamyate.
NOTES:
*{6/110: E2: 5,291; E6: 2,165}*
*{6/111: E2: niṣprayojanasyārthe; E6: niṣprayojanasyātha}*
aṅgavidhir vā nimittasaṃyogāt

6.4.32

aṅgaṃ vaitad vidhīyate. haviṣy ārtau nimitte yāgaḥ śrūyate, tatra trayam āpatati. yad vā nimitte svatantraṃ kalpyaṃ phalam, yad vāmāvāsyāyā yat kāryaṃ tad asya, yad vā tasyāṅgam iti. svapradhānaṃ tāvan na{*6/112*}, kalpyatvāt phalasya. nāmāvāsyāyāḥ kārye. kiṃ kāraṇam. aśravaṇāt, naivaṃ śrūyate, tasyāḥ kārye vartata iti, kartavyopadeśenāpi nānyatamādhyavasānaṃ triṣv eṣu pakṣeṣu, teṣu ca pakṣeṣu vivakṣiteṣu{*6/113*} kartavyopadeśo 'vakalpyate.
nanv evam abhisaṃbandho bhaviṣyati, yasyobhayaṃ havir ārtim ārcchet sa etena yāgena sādhayet, yat sādhayitukāmaḥ. kiṃ cāsau sādhayitukāmaḥ, yad amāvāsyāyāḥ phalam iti. atrocyate, phalapadena saṃbandhābhāvāt saṃbandhasya vidhāyakaṃ vākyam. śrutyā ca yāgakartavyatā vidhīyate, sā ca vākyād balīyasī. tasmān na tatkārye vartata iti. kiṃ{*6/114*} tarhi prayojanam. tasyā amāvāsyāyā aṅgam. nanv etad api nāsti tasyā aṅgam iti. atrocyate{*6/115*}, tatsaṃbandhena samāmnānāt{*6/116*} tatprayogavacanena gṛhyate, darśapūrṇamāsābhyāṃ phalaṃ [693]{*6/117*} sādhayet sarvair aṅgaiḥ saha. asyāṃ cārtāv eṣa yāga itikartavyateti. tasmād evam avagamyate, vinaṣṭe haviṣy āmāvāsyaṃ yan na śaknoti svakāryaṃ kartum, tad anayetikartavyatayā sahitaṃ śaknotīti. tasmān nimitte karmāṅgam iti.
NOTES:
*{6/112: E1,6; E2: svātantryāṃ pāvan na}*
*{6/113: E1,6,E2 (v.l.); E2: triṣv api pakṣeṣu vivakṣiteṣu}*
*{6/114: E2 om kiṃ}*
*{6/115: E1,6; E2: tatrocyate}*
*{6/116: E1 (v.l.): tatsaṃnidhi samāmnānāt}*
*{6/117: E2: 5,292; E6: 2,693}*
viśvajittvapravṛtte{*6/118*} bhāvaḥ karmaṇi syāt

6.4.33

etad āmnāyate, sarvābhyo vā eṣa devatābhyaḥ, sarvebhyaḥ pṛṣṭhebhyaḥ, ātmānam āgurate, yaḥ sarvatrāyāgurate, viśvajitātirātreṇa sarvapṛṣṭhena sarvavedasadakṣiṇena yajeta, sarvābhya eṣa devatābhyaḥ, sarvebhyaḥ pṛṣṭhebhyaḥ, ātmānaṃ niṣkrīṇīta iti. sarvatrāgoraṇe{*6/119*} nimitte viśvajic chrūyate. tatra saṃdehaḥ. kiṃ sarvatrāgūrya yaḥ sarvatraṃ prayuṅkte, tasya viśvajit, uta yo na prayuṅkte tasyeti. kiṃ tāvat prāptam. yaś ca prayuṅkte, yaś ca nety aviśeṣāt. athavā prayuñjānasya{*6/120*}. kutaḥ. nimitte karmāṅgam evaṃjātīyakam ity uktam. tad aprayujyamānasya katham aṅgaṃ syād iti.
evaṃ prāpte brūmaḥ, viśvajit tv apravṛtte bhavet, sarvasya kriyāyā abhāve viśvajit. kiṃ kāraṇam. evaṃ hi śrūyate, yaḥ satrāyāgurate, sa viśvajitātirātreṇa yajeteti. yaḥ satraṃ kariṣyāmīty evam āgurate, sa viśvajitā yāgena sādhayed iti. yad artham asau satraṃ kartum icchati, tad artham iti gamyate. katham. ya āgurate, sa tena yajeta, yāgena nirvartayed iti vākyārtho gamyate, na yāgaṃ nirvartayed iti. kutaḥ. yāgasya guṇatvena śravaṇāt. kathaṃ tasya guṇatvam. [694]{*6/121*} tṛtīyānirdeśāt, prādhānye hi phalaṃ kalpyeta. itarasmiṃs tu pakṣe pratyakṣād vākyāt phalāvagamaḥ.
NOTES:
*{6/118: E2 (v.l.): viśvajidapravṛtte}*
*{6/119: E1,6,E2 (v.l.); E2: sarvatrāgūraṇe}*
*{6/120: E1,6; E2: prayuñjānasyeti}*
*{6/121: E2: 5,294; E6: 2,166}*
niṣkrayavādāc ca

6.4.34

evaṃ tatra śrūyate, sarvābhyo vā eṣa devatābhyaḥ, sarvebhyaḥ pṛṣṭhebhya yad{*6/122*} ātmānaṃ niṣkrīṇīta iti. niṣkrayadvāreṇa ca saṃstavaḥ pravṛtte na yujyate. tasmād apravṛtte viśvajid iti. atha kasmān naivam abhisaṃbandhaḥ kriyate. āgūrya satrāya viśvajitā yajeteti. viśvajitaḥ satrasya ca saṃbandho vijñāyeta{*6/123*}, āgoraṇavelāyām{*6/124*} iti. naivam, āgoraṇaviśeṣaṇaṃ{*6/125*} hi satraṃ satraviśvajitsaṃbandhe vyavahitakalpanā syāt. śrutiś ca puruṣeṇa viśvajitaṃ saṃbandhayati, viśvajitā yajeta puruṣa iti, na satreṇa. satrasya viśvajid yāga iti, āgūryeti ca. evaṃ śravaṇam arthavad bhavati. satrāṅgatve tv arthaprāptaṃ na vaktavyam. na ca, āgūrya yajetety āgoraṇānantaryaṃ{*6/126*} śakyaṃ vidhātum. aśabdārtho hi tadāśrīyeta, samānakartṛkatā hi śabdavatī, pūrvakālabhāvasya cārthaprāptatvān na vaktavyatā. tasmād āgūryety atraiva viśvajitaḥ saṃbandhaḥ{*6/127*}. sa cet, āgūrya{*6/128*} na satreṇa yajeta, tasya viśvajid iti.
NOTES:
*{6/122: E2 om. yad}*
*{6/123: E1,6; E2: vijñāyate}*
*{6/124: E1,6; E2: āguraṇavelāyām}*
*{6/125: E1,6; E2: āgūraṇaviśeṣaṇaṃ}*
*{6/126: E1,6; E2: āgūraṇānantaryaṃ}*
*{6/127: E1,6; E2: viśvajito 'bhisaṃbandhaḥ}*
*{6/128: E1,6; E2: cet, ya āgūrya}*
vatsasaṃyoge vratacodanā syāt

6.4.35

darśapūrṇamāsayoḥ śrūyate, barhiṣā vai paurṇamāse vratam upayanti, vatsenāmāvāsyāyām{*6/129*} iti. tatra saṃdehaḥ, kiṃ [695]{*6/130*} vatsasādhanakaṃ vrataṃ vidhīyate, uta vratasya kāla iti. atha vatso vratāṅgam iti. kiṃ prāptam. vatsasādhanakaṃ vrataṃ vidhīyata iti. amānāsyāyāṃ vatsair vrataṃ kuryād iti, vatsavratasaṃyogo 'pūrvaḥ. sa vidhīyate, tasmiṃś ca vidhīyamāna ubhayam api vihitaṃ bhavati, vatso vrataṃ ca.
NOTES:
*{6/129: E1,6; E2: vatsair amāvāsyāyām}*
*{6/130: E2: 5,295; E6: 2,167}*
kālo votpannasaṃyogād yathoktasya

6.4.36

yathoktasya vacanāntareṇa prāptasya{*6/131*} kālo 'yaṃ vidhīyate. kutaḥ. utpannasaṃyogāt, utpannasaṃyogo 'yaṃ vratasya, notpattisaṃyogaḥ. katham. amāṣamamāṃsaṃ bahusarpiṣkaṃ vrataṃ vratayantīti vihitaṃ pūrvaṃ vratam. aprajñātaś ca kālaḥ. tasmāt kālavidhir iti.
NOTES:
*{6/131: E1 setzt vacanāntareṇa prāptasya in Klammern}*
arthāparimāṇāc ca

6.4.37

na ca śakyo{*6/132*} 'trārthaḥ parimātum, vatsena vratam upayantīti kiṃ vatso 'tra vratayitavya evaṃ vatsena vratam upagataṃ bhavati{*6/133*}, kiṃ vatsena hastasthānīyena vratayitavyam ity evaṃ tad upetaṃ bhavati{*6/134*}, uta vatsaṃ saṃnidhāya tad upeyād{*6/135*} iti. naiva vyavatiṣṭhate śāstrārthaḥ. karaṇaṃ hy etan nirdiṣṭam, netikartavyatā. etāvad uktam, vatsasādhanaṃ vrataṃ kuryāt. katham ity etad aviśeṣākāṅkṣam evāvatiṣṭheta. naivārthaḥ paricchidyate, vrate kiṃ vatsena kriyata iti. athavā yad vā tad veti. tathā vatso vratena saṃbadhyamāna iṣṭaḥ syāt, aparārthatām āpadyeta, parārthatāṃ cāsya dyotayati vibhaktis tṛtīyā. sādhakatame hi sā bhavati. tasmād api kālārthaḥ saṃyogaḥ.
NOTES:
*{6/132: E2 (v.l.): na ca satyam etat, śakyo}*
*{6/133: E1 hat evaṃ vatsena vratam upagataṃ bhavati in Klammern}*
*{6/134: E1 hat evaṃ tad upetaṃ bhavati in Klammern}*
*{6/135: E1,6; E2: saṃniḥdhāyān yad etam upeyād}*
vatsas tu śrutisaṃyogāt tadaṅgaṃ syāt

6.4.38

yad uktam, vihitatvād vratasyānuvāda iti, satyam etat{*6/136*}. [696]{*6/137*} yad{*6/138*} uktam, kālavidhānārtha iti. tan na, vatsas tadaṅgatvena vidhīyate. kutaḥ. śrutisaṃyogāt, vatse 'ṅge vidhīyamāne śrutir nimittam, kāle lakṣaṇaśabdaḥ{*6/139*} syāt. śrutilakṣaṇāviśaye ca śrutir nyāyyā. tasmād aṅgaṃ vatsya iti.
NOTES:
*{6/136: E1,6,E2 (v.l.); E2: satyam evam}*
*{6/137: E2: 5,296; E6: 2,168}*
*{6/138: E1,6; E2: yat tūktam}*
*{6/139: E1,6; E2: lakṣaṇāśabdaḥ}*
kālas tu syād acodanā

6.4.39

kālas tv eṣa nirdiśyate, na vatso 'ṅgaṃ vidhīyate. naiṣa codanā, barhiṣā vai paurṇamāse vratam upayanti. vatsenāmāvāsyāyām{*6/140*} iti. katham avagamyate. vidhinaikavākyatvāt, parastāc ca vidhiḥ samāmnāyate, purā vatsānām upākartor daṃpatī aśrīyatām{*6/141*} iti. yady eṣo 'pi vidhiḥ syāt, vākyam bhidyeta. anuvādaś ca tathābhūtasyārthasya bhavati. na ca vatsāṅgatā aprāptā{*6/142*}, aprāptas{*6/143*} tu kālaḥ.
NOTES:
*{6/140: E1,6; E1: vatsair amāvāsyāyām}*
*{6/141: E1,6; E2: aśnīyāsām}*
*{6/142: E1,6,E2 (v.l.); E2: prāptā}*
*{6/143: E1,6,E2 (v.l.); E2: prāptas}*
anarthakaś ca karmasaṃyoge

6.4.40

na ca śakyo vatso 'tra vratayitum, karmasaṃyoge vatsena nārthaḥ śakyate kaścit kartum. tasmād api na vatso 'ṅgam.
avacanāc ca svaśabdasya

6.4.41

na caitad ucyate, viśvasya{*6/144*} śrapitaṃ vatsaṃ vratayiṣyata iti. na ca, asyārthasya svaśabdaḥ śrūyate. vatsa ity ākṛtiśabdo māṃse na vartate. tasmād eṣa kāla iti//
NOTES:
*{6/144: E1,6; E2: viśasya}*
kālaś cet saṃnayatpakṣe talliṅgasaṃyogāt

6.4.42

kālārthaḥ saṃyoga ity etat samadhigatam, idānīṃ saṃdehaḥ. [697]{*6/145*} kiṃ saṃnayatpakṣa eva kālaḥ, utāsaṃnayato 'pīti. kiṃ prāptam. saṃnayatpakṣe. kutaḥ. evaṃ śrūyate, purā vatsānām apākartor iti. na cāsaṃnayato vatsāpākaraṇam asti. tasmāt saṃnayatpakṣa eṣa kālaḥ. apākaraṇaṃ liṅgam iti//
NOTES:
*{6/145: E2: 5,296; E6: 2,169}*
kālārthatvād vobhayoḥ pratīyeta{*6/146*}

6.4.43

vāśabdaḥ pakṣaṃ vyāvartayati, na saṃnayatpakṣa eva, asaṃnayato 'py eṣa kālaḥ syāt. kutaḥ. kālārthatvāt, na vatsāpākaraṇena vrate kiṃcit prayojanam asti. kālena tu prayojanam, yena ca tatra prayojanam, sa lakṣyate. kathaṃ punar vatsāpākaraṇaṃ kālārtham iti, parārthatvāt. payase hi te 'pākriyante, tathā hi dṛṣṭārthatā bhavati, itarathādṛṣṭārthatā syāt. tasmān nopādeyatvena vatsāpākaraṇaṃ śrūyata iti. yat tūktam, talliṅgasaṃyogāt saṃnayatpakṣa eveti. tan na, asaṃnayato 'pi kālāhānāt. yasyāpi na sāṃnāyyam, tasyāpi vatsāpākaraṇam eva na syāt, na tu vatsāpākaraṇakālo 'pi, kālena ca naḥ prayojanam, na vatsāpākaraṇena. yathā śaṅkhavelāyām āgantavyam iti. yasminn api grāme śaṅkho nādhmāyate tasminn api sa tathākālo{*6/147*} 'stīti, nāgamanaṃ parihāsyate. evam ihāpy asaty api vatsāpākaraṇe tatkāle bhidyamāne vratam, tasmin kāle na parihāsyata iti.
NOTES:
*{6/146: E1,6; E2: pratīyate}*
*{6/147: E1,6; E2: api śaṅkhādhmānakālo}*
prastare śākhā śrayaṇavat

6.4.44

darśapūrṇamāsābhyāṃ svargakāmo yajeteti. tatra śrūyate, saha śākhayā prastaraṃ praharatīti. tatra saṃdehaḥ. kiṃ śākhā [698]{*6/148*} prastarasyāṅgabhūtā, aṅgaprayojanasaṃbandhas tayoḥ. atha kālārthaḥ saṃyogaḥ, prastarapraharaṇakāle śākhā prahartavyeti. kiṃ prāptam. prastare śākhā śrayaṇavat. prastarasyāṅgabhūtā śākhā. kutaḥ. saha śākhayā prastaraṃ praharatīti. sahayukte 'pradhāne tṛtīyā vibhaktir bhavati. sā ca śākhāyāṃ tṛtīyā. tasmāt prastarasya śākhā guṇabhūtā, prastare ca dvitīyā, sahayoge ca tṛtīyā{*6/149*}, tṛtīyā guṇataḥ, dvitīyā pradhānataḥ. nanu na śākhayā prastarasya kaścid upakāraḥ kriyate. satyaṃ na dṛṣṭaṃ kriyate, kiṃ tv adṛṣṭaṃ kriyate, śrayaṇavat, yathā payasā maitrāvaruṇaṃ śrīṇātīti dvitīyātṛtīyāsaṃyogād adṛṣṭaś copakāro gamyate. evam ihāpīti.
NOTES:
*{6/148: E2: 5,297; E6: 2,169}*
*{6/149: E1,6; E2 om. tṛtīyā}*
kālavidhir vobhayor vidyamānatvāt

6.4.45

kālavidhir vā syāt. kutaḥ. ubhayor vidyamānatvāt. prastaras tāvat srugdhāraṇārthaḥ prāpto vidyate, tasya praharaṇam api viśiṣṭe kāle vākyāntareṇa vihitam. tataḥ śākhāyāḥ pratipādanārtham, tasyaitat punarvacanam. ucyate, bhavatu prastarasya punarvacanam, śākhā tv atra vidhīyata iti. ucyate, ubhayor api vidyamānatvāt, śākhā pūrvaṃ{*6/150*} vihitā vatsāpākaraṇārthā, idānīṃ punaḥ kiṃ guṇabhūtā codyate, uta pratipādyata iti. pratipādyamānāyāṃ dṛṣṭaṃ prayojanam, deśaviyogāt pracaritum avakāśaḥ syād yā yāvatī ca mātrā, deśāntarasaṃyogasya na dṛṣṭaṃ kiṃcid asti. tasmāt praharaṇaṃ pratipattis tasyāḥ, tasmāt parataḥ prayojanābhāvāt kālaniyamaḥ{*6/151*} kriyate{*6/152*}. nanu tṛtīyā 'pradhāno bhavati, sā ca śākhāyām. atrocyate, yāsau [699]{*6/153*} śākhāyāṃ tṛtīyā, sā dvitīyārthe. yā ca prastare dvitīyā, sā tṛtīyārthe. katham avagamyate. sahayoge ekasmin{*6/154*} kāla ubhayam api prahartavyam iti. atra yasya nirjñātaḥ kālaḥ, tasyānuvādaḥ, yasya tv anirjñātaḥ, tasya vidhiḥ. śākhāyāś cānirjñātaḥ, prastarasya nirjñātaḥ, tasya punaruccāraṇam anirjñātārtham, tad apradhānam. itarasyoccāraṇaṃ pradhānam, prādhānyaṃ ca dvitīyārthaḥ, tatra tṛtīyā. pārārthyam api tṛtīyārthaḥ, tatra dvitīyā. tasmād ayathārthaṃ vibhaktivacanam.
NOTES:
*{6/150: E1,6; E2: śākhāpi hi pūrvaṃ}*
*{6/151: E2 (v.l.): prayojanavattvāt kālaniyamaḥ}*
*{6/152: E1 (v.l.): śrūyate}*
*{6/153: E2: 5,298; E6: 2,170}*
*{6/154: E1,6,E2 (v.l.); E2: sahayoga eṣaḥ, ekasmin}*
atatsaṃskārārthatvāc ca

6.4.46

na ca, śākhayā prastarasyopakāro dṛṣṭaḥ kriyate. kāṣṭaṃ dahyamānasya tṛṇasya nopakāre vartate. tṛṇaṃ tu kāṣṭhasyopakuryāt. tasmān na śākhā prastarārthā.
tasmāc ca viprayoge syāt

6.4.47

kiṃ bhavati prayojanam, yadi prastarasya guṇabhūtā, tathāpi prastaraprahārakāle śākhā pratipādyata{*6/155*} iti. ucyate, yadi prastarasya prahriyamāṇasyāṅgabhūtā śākhā, tato vinā{*6/156*} prastareṇa, na prahartavyā bhavati. athāṅgabhūtā vināpi prastareṇa prahartavyā. asmābhir uktaṃ prastarakāle prahartavyeti, tasmāc ca viprayoge syāt, tasmād eva kāraṇāt prastaraviprayoge 'pi śākhāyāḥ praharaṇaṃ syād iti.
NOTES:
*{6/155: E1,6,E2 (v.l.); E2: prakṣipyata}*
*{6/156: E1,6; E2: vināpi}*
upaveṣaś ca pakṣe syāt

Original text: Mīmāṃsāsūtra 1-7 with Śabara's Bhāṣya · Edition: six editions (details see below) · Data entry Andreas Pohlus · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0

Esc