Language

ENहिગુ
Scripture Library

Mīmāṃsāsūtra 1-7 with Śabara's Bhāṣya (with commentary) · Chapter 3.7

3.7.1

atha yad uktam - vyapadeśa iti. ekasyaivādhikṛtasya yathoktena nyāyenāyam anadhikṛtena guṇena vyapadeśaḥ. agniṣṭomagrahaṇaṃ cānuvāda iti.
[387]{*3/641*}
NOTES:
*{3/641: E2: 4,547; E4: 4,836; E6: 1,261}*
prakaraṇaviśeṣād asaṃyuktaṃ pradhānasya

3.7.2

sto darśapūrṇamāsau, tatra barhir barhir dharmāś ca, tathā vedir vedidharmāś ca. tatra saṃdehaḥ - kiṃ barhirādayo barhirādidharmāś ca pradhānasyotāṅgapradhānānām iti. kiṃ tāvat prāptam? prakaraṇaviśeṣād asaṃyuktaṃ pradhānasya, pradhānasya evaṃjātīyakā dharmāḥ. kasmāt? prakaraṇaviśeṣāt, pradhānānāṃ hi prakaraṇaṃ nāṅgānām, prakaraṇena caiṣāṃ saṃbandhaḥ, tasmāt pradhānasya.
sarveṣāṃ vā śeṣatvasyātatprayuktatvāt

3.7.3

sarveṣāṃ vāṅgapradhānānām ime dharmāḥ, nātra śeṣatvaṃ prakaraṇād bhavati, upakāralakṣaṇaṃ hi tat. yad yasyopakaroti, tat tasya śeṣabhūtam, sarveṣāṃ cāṅgapradhānānām ime dharmā upakurvanti. katham avagamyate? vākyāt, vedyāṃ havīṃṣy āsādayatīti havirmātraṃ vākyād gamyate, pradhānahavīṃṣi prakaraṇāt. vākyaṃ ca prakaraṇād balīyaḥ, tasmād barhiṣi havīṃṣy āsādayatīti.
āha yadi prakaraṇaṃ vākyena bādhyate, loke 'pi barhiṣām ime dharmā uktā bhavanti. tatra ko doṣaḥ? sarvatra dharmāḥ kartavyāḥ prāpnuvanti. ucyate - prakaraṇād darśapūrṇamāsayor upakārakā eveti gamyate. tasmāl laukikeṣu na kartavyāḥ.
evaṃ ced aṅgāny api na darśapūrṇamāsaśabadakāni, tasmāt teṣv api na prāpnuvanti. ucyate - yady apy aṅgāni na darśapūrṇamāsa[388]{*3/642*}śabdakāni, darśapūrṇamāsayor upakārakāṇi, eṣu kriyamāṇā dharmā darśapūrṇamāsayor upakariṣyanti. tasmād aṅgapradhāneṣu kartavyā iti.
NOTES:
*{3/642: E2: 4,549; E4: 4,838; E6: 1,261}*
ārād apīti cet

3.7.4

piṇḍapitṛyajñe 'pi barhir dharmair yujyeta, so 'pi dāte barhiṣi vartate, tasya cāpi barhiṣāsti prayojanam. tad apy ārāc chiṣṭadharmavat syāt.
na tad vākyaṃ hi tadarthatvāt

3.7.5

na tasya barhir etair dharmair dharmavat, vākyaṃ hy ekaṃ darśapūrṇamāsābhyāṃ saha dharmāṇām, tena darśapūrṇamāsayor upakārakā dharmāḥ, yad darśapūrṇamāsārtham, tatra prāpnuvanti, nānyatra. tasmāt piṇḍapitṛyajñabarhiṣo na bhaviṣyanti.
liṅgadarśanāc ca

3.7.6

liṅgaṃ bhavati, evam āha - sa vai dhruvām evāgre 'bhidhārayati, tato hi prathamāvājyabhāgau yakṣyan bhavatīty abhidhāraṇasyājyabhāgārthatāṃ darśayati.
phalasaṃyogāt tu svāmiyuktaṃ pradhānasya

3.7.7

jyotiṣṭome keśaśmaśruṇor vapanaṃ payovratāni tapaś cāmnātāni. teṣu saṃdehaḥ - kim aṅgapradhānārthāny uta pradhānārthāni? kiṃ tāvat prāptam? aṅgapradhānārthānīti pūrveṇa nyāyena prāptam.
[389]{*3/643*} evaṃ prāpte brūmaḥ - svāmiyuktam etat, tasmāt pradhānasya. kasmāt? phalasaṃyogāt, puruṣasya yogenāyaṃ saṃbandhaḥ, yāgo 'pūrvasya dātā, puruṣaḥ pratigrahītā. nanv aparo 'py asti saṃbandhaḥ, yāgo nirvartyaḥ, puruṣo 'bhinirvartaka iti. phalena tu saṃbandho bhaviṣyatīty evam arthaḥ puruṣaḥ śrūyate. na hi yāgaṃ sa sādhayati, yāgaḥ sattayā saṃbhantsyata iti. kim iti tarhi nirvartayataḥ phalaṃ bhavatīti. saṃskārāś ca saṃskurvantīty ucyante. yat tasya saṃskartavyasya prayojanam, tatra sāmarthyaṃ janayantīti. phalaṃ ca grahītuṃ puruṣasya prayojanam, na yāgam abhinirvartayitum. tasmād ye puruṣasaṃskārās te puruṣaṃ phalapratigrahaṇasamarthaṃ kurvanti, na yāganirvṛttisamartham. āha, yadi yāganirvṛttau na sāmarthyaṃ janayanti, kathaṃ tarhi yāgadharmās te bhavanti. ucyate - yāgasya svārthaṃ sādhayataḥ sāhāyye vartante. kaś ca tasya svārthaḥ? yad asya kartā phalena saṃbadhyate. tasmāt svāmisaṃskārāḥ pradhānārthā iti.
NOTES:
*{3/643: E2: 4,552; E4: 4,844; E6: 1,262}*
cikīrṣayā ca saṃyogāt

3.7.8

jyotiṣṭome śrūyate - ṣaṭtriṃśatprakamā prācī caturviṃśatir agreṇa triṃśaj jaghaneneyati śakyāmaha iti{*3/644*}. tatra saṃdehaḥ - kim eṣā vedir aṅgapradhānārthā, uta pradhānārtheti. kiṃ tāvat prāptam? cikīrṣayā ca saṃyogāt pradhānārtheti. kā cikīrṣā? iyati śakṣyāmaha iti. yac cikīrṣitam, tasyārthenaiṣā śrūyate - śakṣyāmahe 'syāṃ kartum iti pradhānaṃ ca tasya cikīrṣitam, nāṅgāni. pradhānaṃ hi phalavan nāṅgāni.
[390]{*3/645*} āha yady aṅgāni na cikīrṣitāni, kim arthaṃ kriyanta iti. ucyate - acikīrṣitāny apy aṅgāni kriyante, yady api tāni na cikīrṣyante, tathāpi tair acikīrṣitair anyāc cikīrṣyate. tasmāt tāni kriyanta iti, yac cikīrṣitam, tasya vediḥ. tasmāt pradhānārtheti, sthitaṃ tāvad aparyavasitam{*3/646*}.
NOTES:
*{3/644: Vgl. Tait.S. 6.2.4.5}*
*{3/645: E2: 4,553; E4: 4,848; E6: 1,263}*
*{3/646: E1 gibt sthitaṃ tāvad aparyavasitam in Klammern}*
tathābhidhānena

3.7.9

sto darśapūrṇamāsau, tatra śrūyate - caturhotrā paurṇamāsīm abhimṛśet, pañcahotrā amāv āsyām iti{*3/647*}. tatra saṃdehaḥ - kim aṅgapradhānārtham abhimarśanam, uta pradhānārtham iti. kiṃ tāvat prāptam? pradhānārtham iti, pradhānanāmadheyaṃ caitat{*3/648*}, paurṇamāsy amāvāsyeti ca. tasmāt pradhānasyābhimarśanam iti.
NOTES:
*{3/647: Mait.S. 1.9.1}*
*{3/648: E2,4: ca tat}*
tad yukte tu phalaśrutis tasmāt sarvacikīrṣā syāt

3.7.10

sthitād uttaram{*3/649*}. yad uktam - pradhānaṃ cikīrṣitaṃ nāṅgāni, tasmāt pradhānasya vedir iti. tan na, tad yukte phalaśrutiḥ, sāṅgāt phalaṃ śrūyate, tasmāt sāṅgaṃ cikīrṣitam. yady apy aṅgāni na cikī[391]{*3/650*}rṣitāni, tathāpi vedyāṃ kartavyāni. anyathā na sāṅgaṃ vedyāṃ kṛtaṃ bhavati.
NOTES:
*{3/649: E1 gibt sthitād uttaram in Klammern}*
*{3/650: E2: 4,554; E4: 4,850; E6: 1,263}*
guṇābhidhānāt sarvārtham abhidhānam

3.7.11

yad uktam - pradhānanāmatvāt paurṇamāsīśabdasyāmāvāsyāśabdasya ca, pradhānahaviṣām abhimarśanam iti. naitad evam, aṅgahaviṣām apy abhimaṛśanaṃ syāt. kutaḥ? guṇābhidhānāt, guṇo 'bhimarśanam ity abhidhānaṃ bhavati. katamat tadabhidhānam? yat guṇo 'bhimarśanam iti brūte. paurṇamāsīm amāvāsyām iti ca dvitīyāntaṃ paurṇamāsyartham abhimarśanaṃ kartavyam, amāvāsyārtham abhimarśanaṃ kartavyam iti, ato yatra yatra kriyamāṇaṃ paurṇamāsyām amāvāsyāyāṃ vopakaroti, tatra tatra kartavyam. yad yat paurṇamāsyām amāvāsyāyāṃ vābhisaṃbadhyate, sāksāt, praṇāḍyā vā, tatra tatra kriyamāṇaṃ tayor upakaroti. tasmāt pradhānahaviṣām aṅgahaviṣāṃ ca kartavyam iti.
dīkṣādakṣiṇaṃ tu vacanāt pradhānasya

3.7.12

jyotiṣṭome dīkṣāḥ śrūyate - tisro dīkṣā iti, tathā dakṣiṇāḥ śrūyante - tasya dvādaśaśataṃ dakṣiṇā iti. tatra saṃdehaḥ - kiṃ dīkṣādakṣiṇam aṅgapradhānārtham, uta pradhānārtham iti. kiṃ prāptam? puruṣāṇām aṅgapradhānārthatvād dīkṣādakṣiṇasyāṅgapradhānārthateti. evaṃ prāpte brūmaḥ - dīkṣādakṣiṇaṃ pradhānasya. kutaḥ? vacanāt, vacanaṃ hi bhavati, dīkṣāḥ somasya, dakṣiṇāḥ somasyeti, na hi vacanasya [392]{*3/651*} atibhāro nāma kvacit. tasmād dīkṣādakṣiṇaṃ vacanāt somasyeti.
NOTES:
*{3/651: E2: 4,556; E4: 4,853; E6: 1,264}*
nivṛttidarśanāc ca

3.7.13

nivṛttiṃ dīkṣāṇāṃ darśayati. katham? adhvaryo yat paśunāyākṣīratha kāsya dīkṣeti yat ṣaḍḍhotāraṃ juhoti sāsya dīkṣeti, asatyām api dīkṣāyāṃ vacanaṃ bhavati. tasmād aṅgānāṃ dīkṣādakṣiṇam iti.
tathā yūpasya vediḥ

3.7.14

asti jyotiṣṭome paśur agnīṣomīyaḥ - yo dīkṣito yad agnīṣomīyaṃ paśum ālabhata iti{*3/652*}. tatra yūpaṃ prakṛtya śrūyate - vajro vai yūpo yad antarvedi muniyāt tan nirdahet, yad barhirvedy anavaruddhaḥ syād ardham antarvedi minoty ardhaṃ bahirvedy anavaruddho bhavati, na nirdahatīti.
tatra saṃdehaḥ - kim antarvedīti yūpāṅgabhāvena vedir upadiśyate, utārdham antarvedy ardhaṃ bahirvedīti deśalakṣaṇārtham ucyata iti. kathaṃ yūpāṅgabhāvena kathaṃ vā deśalakṣaṇeti. yadi yūpārdhasya vedyantarasya ca saṃbandho vivakṣitaḥ, evaṃ vedisaṃbaddho yūpaḥ kartavyaḥ, tato yūpāṅgabhāvena. atha yasmin deśe mīyamānasyārdhaṃ vedyabhyantare 'rdhaṃ ca bahiḥ, sa deśa upadiśyate, tato deśalakṣaṇā.
kiṃ prāptam? tathā yūpasya vediḥ, yathā dīkṣādakṣiṇaṃ pradhānasya, tathā yūpasya vediḥ, tathā yūpo mātavyaḥ, tathā mīyamānasya [393]{*3/653*} ardhaṃ vedyabhyantare bhavati. evaṃ vediśrutir apy anugrahīṣyate, itarathā vediśabdo lakṣayed deśam, śrutilakṣaṇāviṣaye śrutir nyāyyā na lakṣaṇā. tasmād yūpāṅgabhāvena vedir nirdiśyate.
NOTES:
*{3/652: Tait.S. 6.1.11.6}*
*{3/653: E2: 4,558; E4: 4,856; E6: 1,265}*
deśamātraṃ vāśiṣyeṇaikavākyatvāt

3.7.15

deśāmātraṃ vā vediśabdena lakṣyate na vediyūpāṅgam{*3/654*}. kutaḥ? aśiṣyeṇaikavākyatvāt, ardham antarvedi minoty ardhaṃ bahirvedīty etenaikavākyatā yā, sā śāsitavyena, yadi deśalakṣaṇā, atha yūpāṅgabhāvena vedyā nirdeśaḥ, tato na śāsitavyo bahirvedinirdeśo{*3/655*} bhavati. vedyāṃ yūpasyāṅgabhāvenopadiśyamānāyām, ardhaṃ bahirvedīty etad uccāryamāṇaṃ na kasmiṃścid upakāre vartate.
atha bahirvedideśam api yūpāṅgabhāvenopadiśet. vākyaṃ bhidyeta. tasmād yūpāṅgabhāvena vedyā nirdeśe bahirvediśabdaḥ sarvathā na śāsitavyaḥ. yadi tu deśalakṣaṇā, tato viśiṣṭe deśe lakṣyamāṇe 'vaśyavaktavyo bahirvediśabdo bhavati, anucyamāne vedyabhyantare yasmin kasmiṃś ca pradeśe yūpa iti gamyate. atha punar bahirvediśabde śrūyamāṇe, yatarasmin deśe mīyamānasyārdham antarvedy ardhaṃ bahirvedi, sa deśo lakṣayitum iṣṭo bhavati. sa ca bahirvediśabdena vinā na śakyate lakṣayitum ity, avaśyaṃ śāsitavyo bhavati. tasmād deśalakṣaṇeti.
NOTES:
*{3/654: E2,4: vedir yūpāṅgam}*
*{3/655: E2,4: bahirvedideśo}*
svāmidhenīs tad anvāhur iti havirdhānayor vacanāt sāmidhenīnām

3.7.16

jyotiṣṭome śrūyate - uta yat sunvanti sāmidhenīs tad anvāhur [394]{*3/656*} iti, havirdhānayor yasmin havirdhāne sunvanti, tat sāmidhenībhiḥ saṃbandhayed ity arthaḥ. tatra saṃdehaḥ - kiṃ sāmīdhenīnām aṅgabhāvena havirdhānaṃ codyate, havirdhānaviśiṣṭāḥ sāmidhenyo 'nuvaktavyāḥ, uta havirdhānenāmūṣām anūcyamānānāṃ deśo lakṣyata iti. kiṃ tāvat prāptam? sāmidhenīnām aṅgatvena havirdhānaṃ codyate - yasmin havirdhāne sunvanti, tat sāmidhenībhiḥ saṃbandhayed iti, tena havirdhānasaṃbaddhāḥ sāmidhenyo 'nuvaktavyā iti vacanāt sāmidhenyaṅgabhāve sati havirdhānaśrutir anugrahīṣyate. itarathā deśaṃ lakṣayed iti. tasmāt sāmidhenyaṅgaṃ havirdhānam.
NOTES:
*{3/656: E2: 4,560; E4: 4,861; E6: 1,265}*
deśamātraṃ vā pratyakṣaṃ hy arthakarma somasya

3.7.17

deśalakṣaṇārthaṃ vaitad ucyate - yasmin sunvanti, tasmin deśe sāmidhenyo 'nuvaktavyā iti, pratyakṣaṃ hy arthakarma somasya tena kriyate. dakṣiṇe havirdhāne somam āsādayatīti{*3/657*}, somāsādanārthaṃ tāvad etad upādeyam. sāmidhenyo 'py agnisamindhanārtham upādeyā iti. iha tv etāvac chrūyate - yasya havirdhānasya samīpe sunvanti tatsaṃbaddhāḥ sāmidhenyo 'py{*3/658*} agnisamindhanārtham upādeyā{*3/659*} iti, tatra na jñāyate, kiṃ sāmidhenyaḥ saṃbaddhāḥ havirdhānasyopakurvanti? kiṃ havirdhānaṃ sāmidhenīnām iti. tad ucyate - sāmidhenyas tāvad dhavirdhānasya nopakurvanti, na hi tāvad vidhīyante, sāmidhenyo 'nuvaktavyā iti. kiṃ tarhi? havirdhānaviśeṣasaṃbandhas tāsāṃ vidhīyate, [395]{*3/660*} na cāvihitam aṅgaṃ bhavati. nāpy evaṃ vidhīyate, havirdhānamāsām anucyamānānām upādātavyaṃ saṃbandhayitum iti. kathaṃ tarhi? havirdhānīviśeṣasaṃbandhaḥ{*3/661*} sāmidhenīnāṃ śrūyate, havirdhānasaṃbandho{*3/662*} vidhīyate, na ca sāmidhenīsaṃbandho havirdhānasya prāptaḥ, yo viśeṣārtham anūdyeta. kena tarhi havirdhānasya saṃbandhaḥ? pratyakṣaṃ hy arthakarma somasya, na tu sāmidhenīkarma pratyakṣaṃ havirdhānasya. bhavati tu deśasya sāmidhenīsaṃbandhaḥ, apareṇa vedim iti hotur deśo lakṣitaḥ, sa uttarasya dakṣiṇasya vā havirdhānasya samāsannaḥ. tatra yat{*3/663*} sunvanti, tad anvāhur ity upapadyate vacanam. tasmād deśalakṣaṇārthaṃ havirdhānagrahaṇam.
athaivam abhisaṃbandhaḥ kasmān na bhavati? yasmin havirdhāne sunvanti, tasya havirdhānasya sāmidhenīsaṃbandha iti. naivaṃ śakyam, evaṃ dvāv arthau vidhātavyau bhavataḥ, havirdhānasaṃbandho havirdhānaviśeṣasaṃbandhaś ca. tatra vākyaṃ bhidyate. tasmān naivam abhisaṃbandha iti.
NOTES:
*{3/657: E2,4: āsādayantīti}*
*{3/658: E2,4 om. 'py}*
*{3/659: E2 und 4 geben sāmidhenyo 'gnisamindhanārtham upādeyā in Klammern}*
*{3/660: E2: 4,561; E4: 4,863; E6: 1,266}*
*{3/661: E2,4: havirdhānīviśeṣasaṃbandho 'tra}*
*{3/662: E2,4: na havirdhānasaṃbandho}*
*{3/663: E2,4: tat}*
samākhyānaṃ ca tadvat

3.7.18

samākhyānaṃ ca tadvad eva bhavati, yathāsmābhir nyāya upadiṣṭaḥ - somārthaṃ havirdhānam iti.
śāstraphalaṃ prayoktari tallakṣaṇatvāt tasmāt svayaṃ prayoge syāt

3.7.19

iha karmāṇy udāharaṇam - agnihotraṃ juhuyāt svargakāmaḥ, darśapūrṇamāsābhyāṃ svargakāmo yajeta, jyotiṣṭomena svargakāmo yajeteti. tatra saṃdehaḥ - kim etāni karmāṇi svayam [396]{*3/664*} anuṣṭhātavyāni, utātrotsargamātraṃ svayaṃ kuryāt, śeṣam anyaḥ svayaṃ vā, uta śeṣam anya eveti. kiṃ prāptam? svayaṃ prayoge syāt. kutaḥ? yataḥ svayaṃ prayuñjānasya phalaṃ bhavati. katham avagamyate? tallakṣaṇatvāt, śabdo 'syārthasya lakṣaṇam, svayaṃ prayuñjānasya phalaṃ bhavatīti. katamaḥ sa śabdaḥ? svargakāmo yajeteti, yaḥ svargaṃ kāmayate, sa evocyate, yāge kartā bhavan phalaṃ sādhayed iti. sāṅge ca kartā bhavan phalaṃ prāpnoti, tasmāt svayaṃ prayoge syāt.
NOTES:
*{3/664: E2: 4,563; E4: 4,867; E6: 1,267}*
utsarge tu pradhānatvāc cheṣakārī pradhānasya, tasmād anyaḥ svayaṃ vā syāt

3.7.20

utsarge prādhānyam asti. katham? ya utsargaṃ karoti tena sarvaṃ kṛtaṃ bhavati. katham? parikraya utsargaḥ, tenānantāḥ sarvaṃ kurvanti. tasmād yaḥ parikrayaṃ karoti tena svayam eva sarvaṃ kṛtaṃ bhavati. tasmād utsargamātraṃ svayaṃ kuryāt, śeṣam anyaḥ svayaṃ vā.
anyo vā syāt parikrayāmnānād vipratiṣedhāt pratyagātmani

3.7.21

śeṣasyānya eva syāt kartā. kutaḥ? parikrayasyāmnānatvāt. puruṣān atiprakāreṣu bahuṣu prāpteṣu parikrayo niyataḥ. tasmāt parikrayeṇānataiḥ sarve padārthāḥ kartavyā iti. vipratiṣeddhaś cātmani parikrayaḥ. yadi svayaṃ kuryāt, aparikrītena kṛtaṃ syāt, tatra parikrayāmnānānarthakyam, adṛṣṭārtho vā pratijñāyeta. tasmād anyaiḥ parikrītaiḥ śeṣāḥ padārthāḥ kartavyā iti. utsargaṃ tu svayaṃ kurvatā sarvaṃ svayaṃ kṛtaṃ bhavati.
[397]{*3/665*}
NOTES:
*{3/665: E2: 4,566; E4: 4,875; E6: 1,268}*
tatrārthāt kartṛparimāṇaṃ syād aniyamo 'viśeṣāt

3.7.22

tatra taiḥ parikrītaiḥ kartavyeṣv aniyamena kartṛparimāṇaṃ syāt. kutaḥ? aviśeṣāt, na kartṛparimāṇe viśeṣaḥ kaścid āmnāyate. arthena tatparimāṇam, yāvādbhir asāv itikartavyatā nirvartate, tāvato vṛṇīta{*3/666*}.
NOTES:
*{3/666: E2,4: vṛṇīteti, E6: vṛṇīte}*
api vā śrutibhedāt pratināmadheyaṃ syuḥ

3.7.23

yāvanti kartṛnāmadheyāni karmāṇi śrūyante - tāvanto varītavyā bhidyante, tāni ca{*3/667*} nāmadheyaśravaṇāni. tān puro 'dhvaryur vibhajati, pratiprasthātā manthinaṃ juhoti, neṣṭā patnīm abhyudāyati{*3/668*}, unnetā camasān unnayatīti. tathā - prastotā prastauti, udgātodgāyati, pratihartā pratiharati, subrahmaṇyaḥ subrahmaṇyām āha, hotā prātaranuvākam anubrūte, maitrāvaruṇaḥ preṣyati, cānucāha, acchāvāko yajati, grāvastotrīyām anvāha. etāvadbhiḥ karmaṇi prayojanam, tena te 'vaśyam etāni yathāśrutāni kartuṃ varītavyāḥ, etad vyatirikto 'nyaḥ padārtho na vidyate. yo 'pi vākyena nopadiṣṭaḥ, sa samākhyayā gamyate. tasmād etāvato vṛṇīteti.
NOTES:
*{3/667: E2,4 om. ca}*
*{3/668: E2,4: abhyudānayati}*
ekasya karmabhedād iti cet

3.7.24

evaṃ cet pratijñāyate - etāvato vṛṇīteti. tan na, yo yas tatkarma kariṣyatīti saṃkalpate, sa sa tat tac chabdābhidheyo [398]{*3/669*} bhavati, eko 'pi bahūn padārthān kartuṃ bahubhir nāmadheyair ucyeta, tasmād aniyamaḥ.
NOTES:
*{3/669: E2: 4,567; E4: 4,878; E6: 1,268}*
notpattau hi

3.7.25

naitad evam, utpattau puruṣāṇām, utpādyamāneṣu puruṣeṣu nāmadheyāni bhidyante - brāhmaṇaṃ{*3/670*} vṛṇīte, hotāram vṛṇīte, udgātāraṃ vṛṇīte, adhvaryuṃ vṛṇīta ityevamādi. tasmāt karmaṇi tair evaṃ nāmakaiḥ prayojanam, avaśyante varītavyāḥ. tasmād eṣāṃ varaṇe saṃkīrtanaṃ na vidhiḥ. prayojanasyābhāvan nānuvādaḥ. na vede tāvanto varītavyā iti brūyāt, anarthakam eva syāt. śaknoti cedaṃ pratyāyayituṃ saṃkhyāviśeṣam. tasmād yaḥ saṃkhyāviśeṣo eṣāṃ pratīyate tadartham etad vacanam. tasmāt ṣoḍaśa kartāro varītavyāḥ, somas{*3/671*} tāvat kartṛkaś ca syāt{*3/672*}. evaṃ darśapūrṇamāsayor api.
NOTES:
*{3/670: E2,4,6: brahmāṇaṃ}*
*{3/671: E2,4 om. somas}*
*{3/672: E2,4: ca somaḥ syāt}*
camasādhvaryavaś ca tair vyapadeśāt

3.7.26

santi jyotiṣṭome camasādhvaryavaḥ - camasādhvaryūn vṛṇīteti. teṣu saṃdehaḥ - kim eṣām anyatamāḥ, utaitebhyo 'nya iti. kiṃ tāvat prāptam? etāvatāṃ saṃkīrtanād eṣām evānyatamāḥ. iti{*3/673*} prāpte brūmaḥ - camasādhvaryavaś cāpare bhaveyus tebhyo 'nya iti. kutaḥ? tair vyapadeśāt, taiḥ parigaṇitair eṣāṃ vyapadeśo bhavati - madhyataḥkāriṇāṃ camasādhvaryavaḥ, hotrakāṇāṃ camasādhvaryava iti.
nanu ya eva prakṛtās te camasādhvaryavo bhaveyuḥ. neti brūmaḥ. kutaḥ? tair vyapadeśāt, madhyataḥkāriṇāṃ camasādhvaryavo [399]{*3/674*} hotrakāṇāṃ camasādhvaryava iti, ṣaṣṭhī saṃbandhe sati bhavati. ṛtvigbhis te vyapadiśyante, ṛtvijas teṣāṃ svāmino na yajamānaḥ, yajamānapuruṣebhyaś caite 'nya iti naḥ pratijñātam. na yajamānena camasādhvaryavaṃ{*3/675*} kartuṃ varītavyāḥ, ṛtvigbhis te varītavyā iti. api caiṣām utpattivākya eva bhedaḥ, camasādhvaryūn vṛṇīteti.
NOTES:
*{3/673: E2: saṃkīrtanād eṣām evam anyatamā iti, E4: saṃkīrtanādeśām evānyatamā iti}*
*{3/674: E2: 4,569; E4: 4,882; E6: 1,269}*
*{3/675: E2,4: camasādhvaryutvaṃ}*
utpattau tu bahuśruteḥ

3.7.27

teṣv va saṃdehaḥ - kim aniyamaḥ, eko dvau bahavo vā, uta bahava eveti? aniyama iti prāpta ucyate - bahava iti. kutaḥ? utpattau bahuśruteḥ, camasādhvaryava ity eṣām utpattau bahuśrutir bhavati, tasmād bahava iti.
daśatvaṃ liṅgadarśanāt

3.7.28

jyotiṣṭome santi camasādhvaryavaḥ{*3/676*}, te ca bahava ity uktam. kiyanto bahava iti saṃdehe trayaḥ, bahuvacanasāmarthyād iti prāpte brūmaḥ - daśatvaṃ liṅgadarśanāt. te daśa bhaveyuḥ, tathā hi liṅgaṃ jyotiṣṭomavikāre daśapeye śrūyate - daśa camasādhvaryavo daśa daśaikaikaṃ camasam anusarpantīti, etasmāt kāraṇād daśapeyo bhavatīti bruvan daśa camasādhvaryūn darśayati, yadi trayo bhaveyuḥ, etaddarśanaṃ nopapadyate. tasmāt trīn atītyaiṣā saṃkhyā, yadi ca daśa na bhaveyur nopapadyetaitaddarśanam. tasmād [400]{*3/677*} bhavanti daśa, daśa caiṣāṃ svāminaḥ. tasmāt prayojanabhāvād daśasaṃkhyopādīyate, tasyāṃ copādīyamānāyām aparāpi saṃkhyānugṛhyate, tenāpi daśa bhaveyuḥ.
NOTES:
*{3/676: E2,4: santi camasādhvaryavaḥ}*
*{3/677: E2: 4,570; E4: 4,884; E6: 1,270}*
śamitā ca śabdabhedāt

3.7.29

asti śamitā - śamitāram upanayīteti. sa kiṃ saṃkīrtitānām anyatamaḥ, utānyas tebhya iti. kiṃ prāptam? teṣāṃ varaṇe saṃkīrtanāt, teṣām anyatamaḥ, iti prāpte ucyate - śamitā ca śabdabhedāt, śabdo bhidyate, evaṃsaṃjñakenedaṃ karma kartavyam iti, tasmād evaṃsaṃjñaka utpādayitavyaḥ. asya saṃkīrtanāt saṃkhyāv vṛddhir gamyate, tasmād anyaḥ śamitā syāt. api ca - klomā cordhaṃ{*3/678*} vaikartanaṃ ca śamituḥ tad brāhmaṇāya dadyād yadbrāhmaṇaḥ syād ity{*3/679*} abrāhmaṇāśaṅkā bhavati, sā ṛtviji nopapadyate.
NOTES:
*{3/678: E2,4: cārdhaṃ}*
*{3/679: Ai.Br. 7.1}*
prakaraṇād votpattyasaṃyogāt

3.7.30

satyaṃ saṃkhyāvivṛddhir gamyate, na tūtpadyamāneṣu, yā tv anutpattis teṣu gamyate, tatraikasya karmabhedād ity evam apy avakalpate. yat tūktam - abrāhmaṇāśaṅkā bhavatīti, yajamānābhiprāyā sā, yady abrāhmaṇo yajamānaḥ syād iti. nanu yady abrāhmaṇaḥ syād iti prakṛtaḥ śamitā saṃbadhyate. ucyate - śamayatīti śamitā, yaugika eṣa śabdaḥ prakṛteṣv apy avakalpate. śāmitram apy ādhvaryave samāmnānād adhvaryuṇā kartavyam. [401] tasmāc chamanād adhvaryuḥ śamitā. evaṃ sati aprakṛto yajamānaḥ saṃbandhyate.
upagāś ca liṅgadarśanāt

3.7.31

jyotiṣṭome santy upagā nāma, te śabdabhedāt saṃkhyāvivṛddhiṃ pratyāyayantīty adhvaryvādibhyo 'nya iti prāpte brūmaḥ - teṣām eva kecit syur iti. kasmāt? utpattau parigaṇanāt, yaugikakatvāc ca śabdasya. liṅgam idaṃ bhavati - nādhvaryur upagāyed iti, yady ebhyo 'nye bhaveyur nādhvaryuṃ pratiṣedhet. aprāptatvāt. yatas tu pratiṣedhati, ato 'vagachāmaḥ, utpattau saṃkīrtitānām evānyatama iti.
vikrayī tv anyaḥ karmaṇo 'coditatvāt

3.7.32

asti somavikrayī, tatra saṃdehaḥ - sa kim adhvaryvādīnām anyatamaḥ, utaibhyo 'nya iti. kiṃ prāptam? teṣāṃ saṃkīrtanāt, teṣām anyatama iti prāpte brūmaḥ - vikrayī tv anyaḥ syād iti, vikrayo na codyate krayacodyate, tatrārthād vikrayaḥ, jyotiṣṭomasya ca padārthān kartum adhvaryvādaya utpādyante, na tu vikrayo jyotiṣṭomasya śrūyate. tasmān nādhvaryvādīnām anyatama iti.
[402]{*3/680*}
NOTES:
*{3/680: E2: 4,572; E4: 4,891; E6: 1,271}*
karmakāryāt sarveṣām ṛtviktvam aviśeṣāt

3.7.33

ya ete puruṣā jyotiṣṭomasya śrūyante, te kiṃ sarva eta ṛtvijaḥ, uta kecid eṣām iti. kiṃ prāptam? sarve. kutaḥ? karmakāryāt, sarve yāgasya sādhanaṃ kurvanti, tasmāt sarva ṛtau yajanti. ye cartau yajanti ta ṛtvijaḥ, na kaścid viśeṣa āśrīyate, ima evartau yajantīty ṛtvijaḥ, ime neti. tasmāt sarveṣām ṛtviktvam.
nanu parisaṃkhyā śrūyate - saumyasyādhvarasya yajñakratoḥ saptadaśa ṛtvija iti. ucyate - parisaṃkhyāyāṃ bahavo doṣāḥ santīti, avayutyavādo 'yaṃ bhaviṣyati.
na vā parisaṃkhyānāt

3.7.34

na vā sarve. kasmāt? parisaṃkhyānāt, evaṃ hi śrūyate, saumyasyādhvarasya yajñakratoḥ saptadaśa ṛtvija iti, sa eṣa na vidhiḥ, bahutarāṇāṃ prāptatvāt, nānuvādaḥ, paryojanābhāvāt. na cet parisaṃkhyāpi, ānarthakyam eva syāt.
nanu parisaṃkhyāyāṃ svārthahānaṃ parārthakalpanā prāptabādhaś ca. ucyate - svārthahānam adoṣaḥ prāptatvāt. parārthakalpanā ca pratyayāt. katham{*3/681*}? bahūnām ṛtviktve jñāte punaḥ saptadaśa ṛtvija ity ucyate, saptadaśabhir ṛtvikśabdasya saṃbandhaḥ punaḥ prakāśyate, adhikaiś ca na prakāśyate. tatra vijñāyata etat, ṛtvikśabdasya puruṣaiḥ saṃbandhe punaḥ prakāśyamāne saptadaśabhyo 'bhyadhikā varjitā iti gamyate. tatra kiṃ saptadaśabhiḥ saṃbandho [403]{*3/682*} vivakṣitaḥ, kiṃ vādhikānāṃ varjanam iti, saptadaśasaṃbandhasyāprayojakatvād adhikānāṃ varjanaṃ vivakṣitam iti gamyate.
āha - nanu pratiṣidhyamāneṣv apy adhikeṣu pratiṣedho na prāpnoti, na hi ta ṛtau na yajanti, na vartau yajanto na ṛtvijaḥ syuḥ. ucyate - satyam, na, pratiṣedhād ṛtvikśabdena na saṃbadhyate{*3/683*}, kiṃ tu pratiṣedhasāmarthyād dhy ṛtvikkārye na bhavanti. kiṃ punar ṛtvikkāryam? ṛtvija upavasantīti{*3/684*}, ṛtvijo vṛṇīte, ṛtvigbhyo dakṣiṇāṃ dadātīti.
āha - yad ṛtvijāṃ kāryam, kathaṃ tat keṣāṃcid ṛtvikśabdakānāṃ na syāt. ucyate - evaṃ tarhi dvividho 'yam ṛtvikśabdaḥ, ṛtuyajananimittaḥ, varaṇabharaṇanimittaś ca, tatra yāganimittasya grahaṇam anarthakam, tasmād varaṇabharaṇanimitto gṛhyata iti.
āha - nanv itaretarāśrayam evaṃ bhavati - ya ṛtvijas te varītavyāḥ, ye vriyante ta ṛtvija iti tad itaretarāśrayam. ucyate - na hy ṛtvijo vṛṇīta ity ayam arthaḥ, ṛtvijaḥ santo varītavyā iti. kathaṃ tarhi? varaṇenartvijaḥ kriyanta iti, evaṃ dvitīyānirdeśo yukto bhaviṣyati, adhvaryaṃ vṛṇīta ity evaṃlakṣaṇaḥ. dṛṣṭārthatā ca varaṇasya bhaviṣyati.
katham ātmecchayādhvaryur bhavatīti cet kaścid brūyāt, bhavatīti brūyām. katham? evaṃśabdakenāyaṃ padārthaḥ kartavya iti, nāsty evaṃśabdakaḥ. yaś ca nāsti, sa yadi śakyate kartum, kartavyo bhavati. yathā - juhvā juhotīty avidyamānā juhūḥ kriyate, evam etad api draṣṭavyam. tatrārthād aniyamenartvikśabdasaṃbandhe kartavye, evaṃ varaṇaviśeṣeṇa kṛtavya iti niyamyate. tasmān netaretarāśrayam. tasmāt saptadaśaiva ṛtvijaḥ[404]{*3/685*} kartavyā iti parisaṃkhyā, saptadaśa ṛtvijaḥ saṃskāraiḥ kartavyā iti.
NOTES:
*{3/681: E2,4 om. katham}*
*{3/682: E2: 4,574; E4: 4,892; E6: 1,271}*
*{3/683: E2,4: saṃbadhyante}*
*{3/684: E2,4 om. iti}*
*{3/685: E2: 4,577; E4: 4,893; E6: 1,272}*
pakṣeṇeti cet

3.7.35

evaṃ cen manyase - yathoktapakṣeṇaitad evam ucyate, avayutyavādapakṣeṇa saptadaśa ṛtvija iti, tat parihartavyam.
na sarveṣām anadhikāraḥ

3.7.36

naitad evam, nātra sarveṣāṃ puruṣāṇāṃ vacanam, yān adhikṛtyāvayutyavādo bhaviṣyati. yatra parā saṃkhyā kīrtyate, tatrāvayutyavādo bhavati, yathā - dvādaśakapāle yad aṣṭākapālo bhavatīti, na ca, iha parā saṃkhyā kīrtyate. tasmān nāvayutyavāda iti.
niyamas tu dakṣiṇābhiḥ śrutisaṃyogāt

3.7.37

saptadaśa ṛtvija iti samadhigatam. katame te saptadaśa itīdaṃ cintyate. kiṃ prāptam? ajñānam. evaṃ prāpte brūmaḥ - niyamas tu dakṣiṇābhiḥ, śrutisaṃyogāt, dakṣiṇāsaṃbandhena niyamyeran. evaṃ hy āmnāyate - ṛtvigbhyo dakṣiṇāṃ dadātīti, evam abhidhāya dakṣiṇādānakramapare vākye brahmādayaḥ śrūyante - agnīdhe 'gre dadātīti, tato brahmaṇe, tato 'muṣmai cāmuṣmai ceti{*3/686*} kecid eva viśiṣṭāḥ śrūyante - evaṃ ye śrūyante, te tāvad ṛtvijaḥ, tato 'bhyadhikā nānye bhavitum arhanti. dakṣiṇābhir niyama iti.
[405]{*3/687*}
NOTES:
*{3/686: Tait.Br. 1.1.6.10}*
*{3/687: E2: 4,579; E4: 4,903; E6: 1,273}*
uktvā ca yajamānatvaṃ teṣāṃ dīkṣāvidhānāt

3.7.38

ya ṛtvijas te yajamānā ity evam abhidhāya brahmādīnāṃ dīkṣākramapare ca vākye dīkṣāṃ darśayati. katham? adhvaryur gṛhapatiṃ dīkṣayitvā brahmāṇaṃ dīkṣayati, tat udgātāram, tato hotāram. tatas taṃ pratiprasthātā dīkṣayitvārdhino dīkṣayati, brāhmaṇāc chaṃsinaṃ brahmaṇaḥ, prastotāram udgātuḥ, maitrāvaruṇaṃ hotuḥ. tatas taṃ neṣṭā dīkṣayitvā tṛtīyino dīkṣayati, āgnīdhaṃ{*3/688*} brahmaṇaḥ, pratihartāram udgātuḥ, acchāvākaṃ hotuḥ. tatas tam unnetā dīkṣayitvā pādino dīkṣayati, potāraṃ brahmaṇaḥ, subrahmaṇyam udgātuḥ, grāvastutaṃ hotuḥ. tatas tam anyo brāhmaṇo dīkṣayati, brahmacārī vācāryapreṣita iti. dīkṣā ca yajamānasaṃskāraḥ. tasmād brahmādaya ṛtvijaḥ saptadaśa iti.
NOTES:
*{3/688: E2,4: āgnīdhraṃ}*
svāmisaptadaśāḥ karmasāmānyāt

3.7.39

etad uktam - saptadaśa ṛtvija iti, te ca brahmādayaḥ. tatra saṃdehaḥ - kim eṣāṃ sadasyaḥ saptadaśaḥ, uta gṛhapatiḥ? kiṃ tāvat prāptam? sadasya iti. sa hi karmakaraḥ, itaraḥ svāmī. yaś ca karmakaraḥ, sa parikretavyaḥ, ṛtvijaś ca parikrīyante, tasmāt sadasyaḥ saptadaśa ṛtvig iti. api ca - tasya camasam āmananti varaṇaṃ ca. ṛtvigvarītavyo na svāmī. tasmāt sadasyaḥ saptadaśa iti prāpte, ucyate - svāmisaptadaśāḥ karmasāmānyāt, svāmy eṣāṃ saptadaśaḥ syāt. kutaḥ? karmasāmānyāt, yajñe kartāra ṛtvijo bhavanti, yajñe ca kartā gṛhapatiḥ, tasmād ṛtvik, [406]{*3/689*} yajñakarmasāmānyāt. yad uktam - taṃ samāmananti, tasya camasam āmananti varaṇaṃ ca, tasmāt sadasyaḥ saptadaśa iti. ucyate - brahmāṇam eva te samāmananti, varaṇam api camasaś ca brahmaṇa eva, sa hi sadasi bhavaḥ, tasmāt svāmisaptadaśāḥ.
NOTES:
*{3/689: E2: 4,581; E4: 4,905; E6: 1,274}*
te svārthāḥ prayuktatvād agnayaś ca svakālatvāt

3.7.40

svāmisaptadaśā jyotiṣṭomasyartvijaḥ samadhigatāḥ. atredānīm ayaṃ saṃdehaḥ - kiṃ sarvaṃ puruṣakāryaṃ taiḥ kāryam, agnibhiś ca gārhapatyādibhir agnikāryam, uta kācid vyavastheti. kiṃ tāvat prāptam? te sarvārthāḥ, prayuktatvād agnayaś ca svakālatvāt, te vṛtāḥ sarvasmai puruṣakāryāya syuḥ, agnayaś cāgnikāryāya. kutaḥ? taiḥ kāryair ākāṅkṣitvāt, prati svaṃ grahaṇam eṣām anuvādaḥ, svakālatvād agnayaś ca sarvārthā iti, samadhigatam etat.
[407]{*3/690*}
NOTES:
*{3/690: E2: 4,584; E4: 4,914; E6: 1,274}*
tatsaṃyogāt karmaṇo vyavasthā syāt, saṃyogasyārthavattvāt

3.7.41

tatsaṃyogād viśiṣṭapuruṣasaṃyogāt, vyavatiṣṭheta, ye yena puruṣeṇa samākhyāyante, te tena kartavyāḥ, evaṃ teṣāṃ puruṣasaṃyogo 'rthavān bhaviṣyati. ādhvaryavam adhvaryuṇā, hautraṃ hotrā, audgātram udgātreti.
tasyopadeśasamākhyānena nirdeśaḥ

3.7.42

kim eṣa evotsargaḥ? sarvaṃ samākhyātaṃ samākhyātapuruṣaiḥ kartavyam iti. neti brūmaḥ, tasyopadeśād viśeṣasamākhyānāc ca nirdeśaḥ. yathopadeśaḥ - tasmān maitrāvaruṇaḥ preṣyati cānu cāheti{*3/691*}. samākhyā - potrīyā neṣṭrīyeti. eṣa samākhyāyāś cāpavāda iti.
NOTES:
*{3/691: Tait.Br. 3.12.9.5}*
tadvac ca liṅgadarśanam

3.7.43

yatra hetuḥ prātaranuvākam anubruvata upaśṛṇuyād iti hotre{*3/692*} prātaranuvāke samākhyayā prāptaṃ hotāraṃ darśayati. tathedam aparaṃ liṅgaṃ bhavati - udgītha udgātṝṇām ṛcaḥ praṇava ukthaśaṃsināṃ{*3/693*} [408]{*3/694*} pratihāro{*3/695*} 'dhvaryūṇām iti, samākhyākṛtaṃ bhedaṃ darśayati. tathedam api liṅgaṃ bhavati - yo vādhvaryoḥ svaṃ veda svavāneva bhavati, etad vādhvaryoḥ svaṃ yad āśrāvayatīti{*3/696*} samākhyākṛtaṃ niyamaṃ darśayati.
NOTES:
*{3/692: E2,4: hautre}*
*{3/693: E2,4: ukthyaśaṃsināṃ}*
*{3/694: E2: 4,586; E4: 4,918; E6: 1,275}*
*{3/695: E2: pratigaro, E4: pratiro}*
*{3/696: Tait.S. 3.1.2.3}*
praiṣānuvacanaṃ maitrāvaruṇasyopadeśāt

3.7.44

asti jyotiṣṭome paśur agnīṣomīyaḥ - yo dīkṣito yad agnīṣomīyaṃ paśum ālabhata iti{*3/697*}. tatredaṃ samāmananti - tasmān maitrāvaruṇaḥ preṣyati cānu cāheti. tatra saṃśayaḥ - kiṃ sarvānuvacaneṣu sarvapraiṣeṣu ca maitrāvaruṇaḥ syāt, uta yatrānuvacane praiṣa iti. kiṃ tāvat prāptam? sarvānuvacaneṣu, aviśeṣāt. na hi kaścid viśeṣa āśrīyate - asminn anuvacane maitrāvaruṇo 'smin neti. tasmāt sarvānuvacaneṣu sarvapraiṣeṣu ca maitrāvaruṇaḥ syāt.
NOTES:
*{3/697: Tait.S. 6.1.11.6}*
puro 'nuvākyādhikāro vā praiṣasaṃnidhānāt

3.7.45

puro 'nuvākyaṃ vā maitrāvaruṇo 'nubrūyāt. kutaḥ? yatra praiṣaś cānuvākyā ca sahocyete, tatra maitrāvaruṇaḥ, yatra kevalānuvākyā na tatra maitrāvaruṇaḥ, yatra vā kevalaḥ praiṣaḥ, tatrāpi na. yatrobhe samuccīyete, tatra sa bhavet. tathā hi samuccitayos taṃ samāmananti, tasmān maitrāvaruṇaḥ preṣyati cānu cāheti, caśabdāt samuccitayor iti gamyate.
[409]{*3/698*}
NOTES:
*{3/698: E2: 4,588; E4: 4,923; E6: 1,275}*
prātaranuvāke hotṛdarśanāt

3.7.46

itaś ca paśyāmo na sarvānuvacaneṣu maitrāvaruṇa iti. kutaḥ? yataḥ prātaranuvāke hotāraṃ darśayati. katham? yatra hotuḥ prātaranuvākam anubruvata upaśṛṇuyāt, tadādhvayur gṛhṇīyād iti. tasmān na sarvānuvacaneṣu maitrāvaruṇa iti.
camasāṃś camasādhvaryavaḥ samākhyānāt

3.7.47

santi camasādhvaryavas teṣu saṃdehaḥ - kiṃ camasādhvaryavaś camasāñ juhuyur utādhvaryur iti. camasādhvaryava iti brūmaḥ. kasmāt? camaseṣv ādhvaryavaṃ te kurvantīti camasādhvaryavaḥ, tasmāt te juhuyur iti.
adhvaryur vā tan nyāyatvāt

3.7.48

adhvaryur vā juhuyāt, esa hi nyāyaḥ - yad ārdhvaryavapadārtham adhvaryuḥ kuryāt, ādhvaryavaś ca homaḥ, tasmād adhvaryur juhuyāt. nanu camasādhvaryava iti viśeṣasamākhyānāc camasādhvaryavo hoṣyantīti. nety ucyate, camaseṣv ete 'dhvaryuvad bhavantīti camasādhvaryavaḥ. yadi tair adhvaryur juhoti, tatas taiś camasādhvaryubhir api hotavyam. yadi camasādhvaryavo juhvati, nādhvaryuḥ. tadā te na tadvat syuś camasādhvaryavaḥ. tasmān na juhuyur iti.
camase cānyadarśanāt

3.7.49

camase cānyaṃ camasādhvaryor darśayati. katham? yamasāṃś ca[410]{*3/699*}masādhvaryave prayacchati, tān sa vaṣaṭkartre harati, anyo hutvā{*3/700*} camasādhvaryave prayacchatīti gamyate. katham? sa{*3/701*} vaṣaṭkartre harati, bhakṣayitum iti gamyate. tasmād dhutasya camasādhvaryave pradānam, yo juhoti, sa prayacchati. tasmād anyo juhotīti. api ca - yo vādhvaryoḥ svaṃ veda svavāneva bhavati, srugvādhvaryoḥ svaṃ vāyavyam asya svaṃ camaso 'sya svam iti. na tāvad asya camasaḥ svam, yajamānasya hi saḥ. camaso 'sya svam iti bruvan, adhvaryoś camasena homaṃ darśayati.
NOTES:
*{3/699: E2: 4,589; E4: 4,925; E6: 1,276}*
*{3/700: E2,4: sa hutvā}*
*{3/701: E2,4: evaṃ sa}*
aśaktau te pratīyeran

3.7.50

atha kathaṃ camasādhvaryava iti samākhyānam? ucyate - aśaktau te pratīyeran, yadā vyāpṛtatvāt, na śaknoty adhvaryur hotum, tadā samākhyāsām arthāt te hoṣyanti.
vedopadeśāt pūrvavad vedānyatve yathopadeśaṃ syuḥ

3.7.51

asty audgātre samākhyātaḥ śyenaḥ, ādhvaryave vājapeyaḥ. tatra saṃdehaḥ - kiṃ śyena udgātṛbhir eva padārthāḥ kartavyāḥ, vājapeye 'dhvaryubhiḥ, utobhayatra nānartvigbhir iti. kiṃ prāptam? vedopadeśāt, samākhyānād ity arthaḥ{*3/702*}, pūrvavat, yathā, ādhvaryavam iti samākhyānāt padārthān adhvaryuḥ karoti, evam eva vedānyatve yathopdeśaṃ syuḥ, yo yena samākhyāte veda upadiṣṭaḥ, tasya padārthās tenaiva kartavyāḥ. sāṅgaḥ sa tatropadiśyate. tasmāc chyena udgātṛbhir vājapeye cādhvaryubhiḥ padārthāḥ kartavyā iti.
[411]{*3/703*}
NOTES:
*{3/702: E1 gibt samākhyānād ity arthaḥ in Klammern}*
*{3/703: E2: 4,591; E4: 4,928; E6: 1,277}*
tadgrahaṇād vā svadharmaḥ syād adhikārasāmarthyāt sahāṅgair avyaktaḥ śeṣe

Original text: Mīmāṃsāsūtra 1-7 with Śabara's Bhāṣya · Edition: six editions (details see below) · Data entry Andreas Pohlus · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0

Esc